elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Hoeufft, J.H. (1838), Aanhangsel op de proeve van Bredaasch Taal-Eigen, bevattende ophelderingen van eenige in onbruik zijnde woorden en spreekwijzen, in oude Bredasche stukken voorkomende, Breda.

aan, [zonder], ane, was in onze oude taal, gelijk nog ohne bij de Duitschers, zonder, en schijnt ook te Breda gebruikt te zijn geweest; zie VAN VLIET, Recht van successie in stad en lande van Breda, Bl. 3, in de annotatiën, alwaar het uitgezonderd beteekent. Het komt ook voor in het Landrecht van Averissel, door MELCHIOR WINHOFF, bl. 451, not. 71: “ende eyn man de gued under hadde gehad dre en dertich jaer sees weke ende dre daghe ane rechte bisprake.” In het Angel-Saks. is het an. In het oud Duitsch en Frank-Duitsch was het ook an, ana en ano. In het plat-Duitsch is het nog ane. Bij MELIS STOKE, uitgave van HUYDECOPER, 2. D. bl. 220 en 221, vindt men aen haren danck, d.i. zonder haren danck, huns ondanks. In vervolg van tijd heeft men bij onze ouden meer oon gebruikt, blijkens SPIEGH., Hertsp., 1. B. V. 380, alwaar zie VLAMING, 466 en 523; 2, 213; 5, 47; en BREDERO, in Roderich en Alphonsus, heeft: “Ghy die oon reen of onderscheyt / De menschen wuften zin beleyt.” En in zijn groot Liedeboek: “De Typhon straf en streng oon mans hulp ging verwecken.” VONDEL heeft zelfs nog ergens oon artzeny. Bij PHILIP NUMAN, Strijt des gem., is het onge, fol. 16, b. Van dit oon is nog overgebleven onze onafscheidelijke particula privativa on, welke eertijds afscheidelijk was, en bij KILIAAN voorkomt in de beteekenis van sine, absque, praeter, citra.
abolg, abolgh, In een der artikelen des afschrifts voor Breda der Blijde inkomste van CAREL en PHILIPS als Hertogen van Braband, lees ik: Sonder eenige indignatie, off ABOLGH, dat is verbolgenheid. Abolghe is bij MEIJER, in zijne verouderde woorden, gramschap, toorn, verstoordheid, verbolgenheid, en ABOLGHIG gram, toornig, gramstorig. In het Glossar. van LIPSIUS, Epist. ad Belgas, cent. 3, 44, leest men: BALGON, irasci, GEBALTHON, irritaverunt, en ABALGI, ira.
achten, geagt, In de Ordonnatie van de Brouweren in der stad Breda, leest men: “Item ’t voorgen. getouwe van vier en twintig volle vaten sal houden achttien stucken over de vloten gevult, die geagt syn voor XX 37 duijm stucke om daar af te leveren de xxiiij volle vaten.” Even als men eertijds, in sommige beteekenissen, achten en echten schreef, zoo schijnt hier geacht geecht te beteekenen; tegenwoordig zouden wij zeggen geëikt.
achteren, [aan de achterzijde], achteren, voor benadeelen, vindt men in den brief van den Hertog PHILIPS, des jaars 1450, te zien bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bladz. 395. Minder zeldzaam vindt men in diergelijke oude stukken, ook in dit zelfde, vorderen voor bevoordeelen. Van dit achteren is thans nog in gebruik achterdeel, voor schade, nadeel, benadeeling, enz.
afdragend woord, afdragende woorden, in het artikel der Keuren, van dengene die op Borgem(eeste)rs of Schepenen spreken, zijn benadeelende, lasterlijke woorden.
afspraak, [overeenkomst, tegenspraak], afspraak, voor tegenspraak, leest men bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, in de Bijlagen, bl. 470.
afstaven, afstaven, Den eed afstaven, voor het afnemen van den eed, vindt men in een bijvoegsel achter den gildenbrief der wijnkoopers van Breda van 1681. Het is eigenlijk het woordelijk afnemen van den eed, volgens een voorgezegd formulier, het staven oft veurstaven van den eed bij KILIAAN. Vergelijk mijne proeve van Bredaasch Taal-eigen, op Boekstaven.
bedragen, bedragen, beteekende in de oude taal beschuldigen, in welke beteekenis het ook voorkomt in de afschriften voor de stad Breda der Blijde inkomste van Carel en Philips als hertogen van Braband alwaar men leest: “Item dat men niemanden bedragen en sal nogh bedragen mogen quetsueren, nogh van doodslagen enz.” Men vindt het ook in de Handvesten van Alkmaar, 75, Placaatb. van Braband, 1. D. bladz. 132, art. 21, MIERIS, Gr. Charterb. 1. D. bladz. 453, 511. Bedrag, voor beschuldiging, zie bij denzelven MIERIS, 2, bladz. 17; en in die beteekenis komt het ook in dezelfde inkomste voor. Zoo was barte, baeren (dragen) in ’t oude Friesch iemand geregtelijk aanklagen; waarvan misschien baarregt, zie VAN WICHT, Ostfr. Landr., L. 1. c. 122.
bedrog, bedrog, Het meervoud van dit woord komt voor in eene Ordonnantie van de Grave H. de Nassau, als Heer van Breda, van dato 20 September 1531, op het koopen van losrenten en lijfrenten, in welke men vindt: “om te verhueden veel frauden ende bedrogen enz.”
begrijpen, begrijpen, In den ligchamelijken zin, voor in zich bevatten, vindt men in het Bredaasch afschrift der blijde inkomste van Carel en Philips, als hertogen van Braband, bij mij berustende: “gelijk den walschen chartere off brieven daar aff gemaackt in hout, en begrijpt.” Het Latijnsche comprehendere en het Fransche comprendre hebben insgelijks de tweederlei beteekenis van continere en van intelligere.
behinderheid, behijnderheyt, voor hindernis, vindt men in den brief van Godevaert Heer van Breda, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bladz. 412.
beiden, gebeyden, of gebeiden, voor beiden, verbeiden, vindt men in de Keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, onder het artikel van des Pastoors Rechten: “maar komt een gedege lyk na hooge misse so salt gebeyden tot des anderen daags.” gedege lyck is hier zoo veel als degelijk, dat is volwassen, lijk, in onderscheiding van een kinderlijk.
beteerd, betaird, en onbetaird, lees ik in de oude keuren der stad Breda, bij mij in handschrift berustende, onder de rubriek van kerken-graften: “Item soo wie een kindt in der kercke graven wille dat onbetairt is die sel der kercken daarvoor bewysen twelf grooten jaars payement erffelyk chyns en eerst betairt so salt hebben eenen serk en xij grooten ’s jaars also x schell. is.” Geene der door mij beproefde uitleggingen mij bevredigende, laat ik hier volgen de door mij ingewonnene gedachten eens kunstvriends, meer met de gebruiken der Roomsche Kerk, dan ik, bekend. “Betaird of beteird is voorzien van de Teirspijze of Heilige spijze, dapes sacrae; dus kinderen, die, gelijk men thans spreekt, hunne eerste Heilige communie gedaan hadden. – Tegenwoordig noemt men de Heilige Teirspijs, wat in ’t Latijn Viaticum, le St. Viatique, heet (de volle bediening).”
betoon, bethoon, in den regterlijken zin van te voorschijn brenging (productie) van bewijsstukken en bescheiden (munimenten), of ook van getuigen, komt voor in de Keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, onder het opschrift van den noodsinne en seggerschap.
bezaken, [betwisten; aanklagen], bezaken, In het 13. artikel van den gildenbrief der zout- en koorn-meters te Breda, leest men: “Ende wie zyn ogen die hy geworpen heeft besaekt of logent, sal verbeuren vier stuivers.” Bezaakt beteekent hier betwist. In den regtstijl toch is zake eene twistzaak, een regtsgeding. In eenen anderen regtskundigen zin was bezaken voorheen beschuldigen; weshalve ik het gevoelen niet kan bijvallen van hem, die in Glossar. Teuton. p. 695, de sachibarones van sagen komen doet, daar het anderen beter van sachen afleiden; hoezeer besagen ook aanklagen en besagter aangeklaagde beteekene.
bijster, bijster, wordt in de Ordonnantie op de weeskamer te Breda van 1535 gebezigd in de beteekenis van onzinnig, van zijne zinnen beroofd, in welke het thans niet meer gebruikt wordt, dan met bijvoeging van zinnen, b.v. bijster van zinnen en zijne zinnen bijster. Het woord komt in dezelfde Ordonnantie ook op zich zelf staande voor, als van goederen ontbloot, hoedanig het ook gevonden wordt in de aanteekening van den Heer VAN HASSELT op KILIAAN, voce Bijster, Bij-stier.
blader, blaeijer, komt voor in de Manier van procederen te Breda, bij mij in handschrift berustende, onder het artikel: aangaende de opwinninge van onderpanden van renten van buitensjaars, en zulks in de beteekenis van togtenaar of vruchtgebruiker; zie mijne Proeve van Bredaasch Taal-eigen, bl. 70 en 71. Het woord blaeijer, dat is blader, voor den persoon, die de bladen, dat is de vruchten of inkomsten, trekt, weet ik echter niet ergens, dan hier, te hebben aangetroffen.
boeten, boeten, In de Ordonnantie van 1534 op de timmeringe der afgebrande huysen, bij VAN GHOOR ook te vinden, leest men: “Uitdien dat het meestendeel van de huysen die verbrandt syn met rietdack gedeckt en met houtwerk in de muuren (d’ welck al ligtelyk ontsteeckt, en den brandt boet)” Boeten het vier is bij KILIAAN struere ignem, admovere titiones. Zie wijders mijne Fransche woorden uit de Noordsche talen afgeleid, op het woord boutefeu.
bragoen, [embleem], bragoen, In de Reglementen van het weeshuis en armen-kinderhuis der stad Breda wordt bevolen, dat de weeskinderen een bragoenken van de kleuren rood, wit en blaauw, zijnde die van het huis van Oranje-Nassau, op den arm zullen voeren. Ik gis, dat het woord een bastaard woord is, gevormd van het oud-Fransche bragonière, zijnde eigenlijk eene verdedigende krijgstoerusting van den arm, hetzelfde als brassard. Misschien heeft in den aanvang dit bragoenken eene meerdere plaats beslagen dan tegenwoordig, zijnde het thans slechts een opnaaisel, uit de bovengemelde kleuren bestaande, op den schoudernaad. Zoude het ook eenige verwantschap hebben met het Bastaard Latijnsche gunna, het Eng. gown, het Fransche gonnelle, het Ital. gonna en gonnella? Deze woorden zijn van Keltischen oorsprong, zijnde, volgens VARRO, bij de oude Galliërs gaunacum, van het Wallische gwn, welke taal veel overeenkomst met het Keltisch heeft.
brand, berrende, als zelfstandig naamwoord, voor brand, lees ik in mijne Keuren van Breda. KILIAAN heeft het woord niet en mij geheugt ook niet hetzelve meer gevonden te hebben; des te gemeener is het werkwoord bernen.
brandereel, [loden klompje, gebruikt als wapen], brandereel, In de artikelen, bedragen in den jare duysent vier hondert vyve en dertig by den Heere en der Stad van Breda enz. lees ik: “Item so wie men bevint met brandereel over hem dragende vheurt tot elcken male xxx pont.” Wat een brandereel zij, kan men zien bij KILIAAN, die het omschrijft aclis, tragula; glans revocabilis; plumbum in glandis modum formatum, quod loro alligatum in hostem torquere et ad se retrahere solent antiqui, telum reciprocum; librillum, alwaar men vergelijke de aanteekening van den Heer VAN HASSELT.
bundlig, bundligh, In eene Keur voor de Bakkers der stad Breda, van aller heiligen avond in ’t jaar 1471, leest men: “dat off bevint dat eenige backer bundligh broodt biecke en in syn huys hadde om te vcopen het ware terwe of rogge, dat hij daaraan zoude verbeuren dat selve brood om Godswil gegeven te worden, gelijk van brood dat te ligt is geordonneert is te geschien en daartoe eenen keur van thien schellingen swerte.” Wat dit bundligh zij, verklaar ik niet te weten; dan, daar het Duitsche Bunt, volgens WACHTER, wel voornamelijk van kleuren gebruikt wordt, maar oorspronkelijk in het gemeen varius beteekent, is mij in de gedachten gekomen, of hier ook buntig, dat is gemengd, brood bedoeld worde, zeggende men te Breda nog veel bontig. Doch dit zij eene loutere gissing.
chaussee-geld, [straatgeld], causy-gelden, vind ik in de hergebragte Costumen van de stads-accijnsen te Breda. Het is straatgeld, te Breda onder den naam van cassye-geld nog niet geheel in onbruik. In het Engelsch is een straatweg causey, zamengetrokken uit causeway. Zie wijders mijne proeve van Bredaasch Taal-eigen, op Kasye.
dagvarend werken, dachvarend wercken, In de Ordonnantie op het timmeren der verbrande huysen in 1534 te Breda, wordt gevonden, “dat twee of drie goede mannen het metsen en timmeren verstaande besien sullen, of die metsers of timmerluyden dachvarend wercken,” hetwelk aldaar wordt uitgelegd door getrouwelijk wercken. Het zal eigenlijk zijn: behoorlijk met hun dag-werk voortvaren.
derven, derven, wordt op eene min of meer zonderlinge wijze voor behoeven gebruikt in een stuk bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 469, alwaar aan eenige dorpen de vrijheid vergund wordt, om voor eigen gebruik bier te brouwen, sonder enighen acchyse daar af te derven geven der stadt van Breda. Op gelijke wijze wordt het gebezigd in de Blijde inkomst van Graaf Hendrik van Nassau, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 480: “Item ten sesten, oft ymandt voortaen overlast worde met affdragende woorden, ende denselven sloech met vuysten sonder bloet laten, dat men ’t zelve nijet en sal derven vreden.” Dat is behoeven te zoenen, het zij bij de magen, het zij bij den Heer. Derven is eigenlijk het in de wandeling gebruikelijke hoeven voor behoeven, ’twelk voorheen ook door bederven werd uitgedrukt.
doorslager, [verkwister], doorslager, wordt in de Ordonnantie van de weeskamer der stad Breda, bij mij in handschrift berustende, gebezigd van de verkwisters, doorbrengers, (prodigi) die onder curatelen behooren gesteld te worden. Nog heden ten dage noemt men in de volkstaal eenen doorbrenger een doorslag. Bij KILIAAN is deurslaan overgezet prodigere, abligurire, en in het Hunsingoer-Landregt, 3e B. art. 22, worden onder de toezigt behoevende personen opgenoemd toebrengers, dat is doorbrengers; en in art. 31 wordt aldaar gesproken van onnuttelyck toebrengen.
dragen, [aanklagen], dragen, In de Blijde inkomst van Carel en Philips als Hertogen van Braband, lees ik in het Bredaasch afschrift: “Item dat wy niet en sullen gedoogen dat iemandt van onsen voors(eyd)e lande den anderen buytens lants sal mogen arresteren, commeren nogh dragen.” Dit dragen zal hier beteekenen geregtelijk aanklagen, even als barta, baeren, waarvan zie op bedragen.
drapenier, drappenier, In de additie van 1537 op den Gildenbrief der lakenkoopers en droogscheerders te Breda, leest men aan het hoofd van Drappenierders, Uitsnijders, Droogscheerders, Verwers, Wevers en Volders. Drappeniers zijn lakenwevers. Drapier en drapenier worden bij KILIAAN overgezet lanarius, lanifex, lanificus. Het eerste is te Dordrecht nog overig in den Drappierskade, thans ook Wollenwevers haven geheeten. Uitsnijders zijn de lakenkoopers, te Dordrecht wantsnijders, van welke het lakenkoopers-gild aldaar den naam van het wantsnijders-gild heeft, hoezeer want een algemeen woord zij, ook van andere stoffen gebruikelijk, even als laken; getuige het woord linnen-laken.
elswaar, elswaar, In het afschrift voor de stad Breda, der Blijde inkomste van Braband van Carel en Philips lees ik: “en dat een jegelyk van de Prelaten, Baenroetsen, Edelen, Steden, ende vryheden onsen voors(eyd)e lande van Brabant en van Overmase voor ons of elswaar daar dat behoort te samen of besonderlyk heuren last sullen mogen seggen enz.” Dit elswaar is volmaakt het Engelsche elsewhere. Het komt van het oude el, ook wel al, gelijk blijkt daaruit, dat HOUWAERT altijd allende spelt voor ellende; gelijk ook NUMAN allende heeft, strijt des gemoets, fol. 54, b, en 55, b; en, het welk nader het behandelde elswaar betreft, bij ALKEMADE en VAN DER SCHELLING, beschrijv. van den Briel, 1. D. bl. 272, alwaar gevonden wordt voor elders, welk elders ik niet behoef aan te merken, dat van el komt.
ernstigheid, ernstigheid, heb ik in oude Bredasche stukken gevonden voor naarstigheid, vlijt. Bij KILIAAN is het ook sedulitas. Bij onze ouden meen ik meer dan eens ernstig voor naarstig gevonden te hebben.
gebrek, gebrek, voor ongemak, ongerief, vindt men in de Ordonnantie op het timmeren der afgebrande huijzen te Breda van 1534, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, ook te vinden, alwaar verboden wordt: “de oiststallen der hoefsmits niet verder met derzelver uittersten mogen setten dan hun luiden bij den Schouth en Borgemeesteren is geconsenteerd opdat die straet, noch ook de gebueren daar by geen gebreck en hebben.” Zie omtrent deze beteekenis van gebrek wijlen den Heer VAN HASSELT op dit woord bij KILIAAN.
gedurig, gedurig, voor duurzaam, vindt men in de Ordonnantie op het weeshuis der stad Breda, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, art. 19, bl. 115. KILIAAN heeft het ook in de beteekenis van durabilis, durans, consistens. Op de aangehaalde plaats bij VAN GHOOR wordt het van laken gebruikt.
gehakkelde staaf, gehackelde stave, want aldus meen ik, dat moete gelezen worden in de in afschrift onder mij berustende Keuren der stad Breda, in plaats van slave; luidende de plaats aldus: “Item so wie den anderen slaat met eenen gehackelden slave enz.” De staven waren een zeker wapentuig van dien tijd, gelijk te zien is in de breedere aanteekeningen van HUYDECOPER, op M. STOKE, III. bl. 81 en volgg. Hij legt het aldaar uit door knodsen. Daar in de middeleeuwen voor het uitvinden van het buskruid ook met knodsen gevochten werd, welke aan het boveneinde ijzer hadden, gis ik, dat door gehackelde staven zoodanige knodsen moeten verstaan worden, wier ijzers met inhakkingen voorzien waren, even als b.v. thans nog de zoogenaamde gehakkelde bouten. Bijvoegsel: Of misschien zijn gehakkelde staven knodsen aan het einde met ijzeren prikken voorzien. In het Stadsboek van Groningen, 3. B. art. 18, wordt in ’t algemeen van kolven of staven daer metael aangheset is gesproken.
gelte, [vochtmaat], gelte, In de Keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, vind ik gewag gemaakt van eene gelte wijns. Dit woord ghelte was eene zekere maat, voornamelijk van wijn gebruikelijk, wordende bij KILIAAN overgezet door alveus, orca, trulla, en vervolgens door poculum maius, cantharus, vulgo ghelta; op de eerste van welke plaatsen zie den Heer VAN HASSELT, alsmede DU CANGE, op gelta.
genaden, genaden, In het Bredaasch afschrift der blijde inkomst van Carel en Philips, als Hertogen van Braband, wordt gesproken van eenen voorgaanden Philips dien Godt genade, dat is genade bewyse, of begenadige, gelijk men thans veel hoort, doch hetwelk ik voor een germanismus houde.
gering, geringe, So geringe, voor zoo ras, leest men in den brief van Graaff Johan, waarmede hij de poorteren van Breda vrijstelt van gruitgeld. Verscheidene oude woorden van die beteekenis herinner ik mij opgeteekend gevonden te hebben bij CLIGNETT, Bijdragen tot de oude Nederd. Letterkunde.
gesmijde, gesmeden, In het 24. art. van den gildenbrief der zilversmeden te Breda, wordt den gildenbroederen verboden eenig koperwerk te vergulden of te verzilveren dan kerkwerk off Ridders gesmede. Dit gesmede is het Duitsche Geschmeide, bij KILIAAN ghesmyde, en door hem overgezet monilia, ornamenta, bullae caelaturae ex auro vel argento.
gestaan, gestaan, Met iets gestaan, voor met iets mogen volstaan, komt menigmalen voor in oude keuren en andere stukken, betreffende de stad Breda. Gestaan, voor volstaan, vind ik ook in mijn afschrift der Ordonnantie van Graaff Hendrik van Nassau van 27 December 1509, nopens het loon der Roeidragers: “Indien men meer goeden doet besetten dan de onderpanden als men van buyten ’s jaars mede beseth, soo sal men dobbel boete geven anders sal men gestaan met een boete.” In denzelfden zin vindt men gestaan in den nieuwen gildenbrief van 1646 der kleêrmakers van Breda, art. 5. Bij KILIAAN heeft gestaan onder anderen de beteekenis van satisfacere. In denzelfden zin van volstaan heb ik ook elders, in de Keuren van Breda, verstaan gevonden.
gezinde, gesinde, voor hofhouding, vind ik in de hergebragte costumen van de accijnsen der stad Breda, alwaar men leest: “van alle daccysen en ommegelden zal die Heere van den Landen en syn gesinde dat dagelyks en syn broot es binnen syne hove vry syn.” Zie over dit gesinde eene aanteekening van mij in het Taalkundig Magazijn van den Heer DE JAGER, 1. D. bl. 296.
hacht, [hechtenis], hachte, In de Instelling der aalmoessenie van Breda door Graaff Hendrik van Nassau in 1536 leest men: “Item indien eenige armen van buyten luyden verschynt, synde sonder oorlof weder gecomen, sal men die stellen in hachten,” dat is: in hechtenis. Bij KILIAAN is hachte overgezet door apprehensio, comprehensio, vincula, retinaculum, nexus, captivitas, carcer. Hij heeft daarvan het werkwoord hachten voor gevangen nemen. Daar de CH en F veel bij de ouden en ook nog bij ons in vele woorden verwisseld worden, heeft hij ook haft en haften. Niets gemeener dan het Duitsche verhaft.
halling, hallingh, In den koopbrief, bij welken JOHAN Hertogh van Lutsenborgh, van Braband en van Limborgh aan JAN VAN POLANEN, Heer van de Leck verkoopt de Heerlijcheid en het Land van Breda, wordt gewaagd van dryen veertigh duysent gulden hallinghen. In eene handschriftelijke aanteekening vind ik, dat zoodanige gulden hallingh vervolgens waardig was f 1. 7. 0. Bij KILIAAN is Hallinck Parisis eene myte. welke eene der geringste munten is, en dus niet de hallinck of gulden hallinck, van welken de Heer VAN HASSELT in zijne aanteekening melding maakt. Een gulden halling zal dus waarschijnlijk een gouden stukje zijn van de grootte als een gewoone halling. Bijvoegsel: Mogelijk heeft deze munt haren naam van Hal in Zwaben, waarvan ook sommigen dien van Heller, nog bij de Duitschers in gebruik, willen afgeleid hebben; zie WACHTER, op Heller. In dat geval zoude het Häller moeten geschreven worden.
heerlijk, heerlijk, In de additie op den gildenbrief der kleedermakers te Breda van 13 Maart 1651, wordt de knecht van het gild gemagtigd “om de gebrekigen of onwilligen om hunne quote te betalen, daartoe bij afpandinge van haare goederen heerlijk en paratelijk te executeeren,” alwaar heerlijk beteekent in den naam van den Heer. In den gildenbrief der schippers van ’t jaar 1592 vindt men, art. 9, heerlijke of parate executie.
hoed, [inhoudsmaat], hoed, Dat hoed voorheen niet alleen van kolen, maar ook van rogge, haver, boonen, erwten, gerst en diergelijke gebruikt werd, blijkt uit de Keuren en costumen van Breda, bij mij in handschrift berustende. Ook wordt het bij KILIAAN als eene maat van drooge waren in het algemeen opgegeven.
hoefslager, [hoefsmid], hoefslager, voor hoefsmid, vind ik in de Ordonnantie op het timmeren der afgebrande huizen te Breda van 1534, bij VAN GHOOR ook te vinden: “Item dat geen hoeffslagers heure oiststallen niet voorder buyten hare huysen ter strate waert en metten alderuytersten van de stallen en sullen mogen setten dan hen luyden by den Schouthet ende Borgemeesteren geconsenteert en sal syn.” Het is bekend, dat smid van smijten komt, en dit laatste eertijds ook de beteekenis van slaan had, weshalve hoefslager en hoefsmid eensbeteekenende woorden zijn.
hoofdstal, [kapitaal], hooftstal, wordt in de ordonnantie op het weeshuis der stad Breda, art. 12, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 113, en art. 28, bl. 117, gebruikt voor het bastaard woord kapitaal. MEIJER, in zijne bastaard woorden, legt kapitaal uit door hoofdsom, hoofdzaak, hoofdschuld, hoofdpenningen, maar hoofdstal heeft hij niet, noch ook hoofdstaat, ’twelk in dezelfde beteekenis gevonden wordt in ’t Reglement op het arme kinderen huis te Breda. Bijvoegsel: Dit hooftstal wordt in het Stadsboek van Groningen, 7. B. art. 4, hovet-stoel of hooftstoel genaamd; zie de aanteekeningen op hetzelve, in het 5e D. der Verhandelingen van het genootschap pro excolendo jure patrio.
huis en hof, huizen en hoven, Dit wordt doorgaans onzijdig gebezigd; dan, als bedrijvend, leest men het in de keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, onder het artikel van Breucken: “Item alle die gene die alsulcken misdadigen huysden, off hoofden, hulpe of bystand doen verbeuren sullen enz.” alwaar huizen en hoven klaarblijkelijk herbergen, schuilplaats verleenen, beteekent. Bijvoegsel: Men vindt deze spreekwijze in dezelfde beteekenis ook in het Stadsboek van Groningen, 5. B. art. 12; vergelijk de aanteekeningen op hetzelve, in het 5e D. der Verhandelingen van het genootschap pro excolendo jure patrio.
huisraad, [inboedel], huysraat, en cameraat Deze twee woorden komen voor in de statuten enz. overgedragen, opgemaakt en gesloten bij Johan Grave tot Nassau, Heer tot Breda, den 23. Augustus 1455, onder mij in handschrift berustende: “Item dat men door openbaar overspel verstaan sal en houden als twe persoonen man ende wyff samen huysraat off cameraat openbaarlyk houden enz.” Dit raat beteekende oudtijds niet alleen contubernium, maar ook eene conjunctio viri et foeminae, zie WACHTER op Raten. Dus zal huysraat en cameraat beteekenen eene ontuchtige zamenwoning in een huis of op eene kamer.
husselen, hutselen, voor dobbelen, door de dobbelsteenen in eenen koker te hutselen en uit denzelven te werpen, vindt men in art. 17 van den gilden-brief voor de schippers der stad Breda. Eene diergelijke vermelding van eenen koker bij het om werk dobbelen, schoon niet juist dezelfde, heb ik ook elders ontmoet, in een Bredaasch stuk. De verklaring door den Heer VAN HASSELT op KILIAAN aan het woord hutselen, in de beteekenis van dobbelen, gegeven, komt mij vrij onwaarschijnlijk voor.
inhalen, inhalen, In eene ordonnantie van Graaff Hendrik van Nassau van den 27. December 1509, bij mij in afschrift berustende, luidt het eerste artikel: “In den eersten van iemande in te halen of in te gebieden die geseten is off woont onder de parochie van Roosendaal ende onder de roey van Breda behoort den roeydrager voor syn salaris off loon iiij schell.” Dat inhalen hier dagvaarden beteekent, schijnt daaruit te blijken, dat, na het bepalen van het loon des roeidragers, naarmate der afstanden van de verschillende plaatsen, op het eind volgt: “Item als een poorter van Breda treckt woonen op een dorp die sal men ’t eynden ’s jaars in mogen halen, maar woont hy onder der heyden soo moet hy in der stad wysen een plaats daar men hem de wete doen moge van alle rechten.”
keel, kele, In het 4. art. van den gilden-brief voor de metselaars te Breda, leest men: “Die voortaan hen sullen begeeren uyt te geven, voor M(eeste)rs Schaliedekker sullen voor hare proeve gehouden syn, loffelyk te dekken een huyssvinster, ten anderen ook een kele te dekken.” Kele denk ik hier te beteekenen een luiffel, of soort van afdak, ter bescherming tegen de zon, dewijl het Latijnsche supparus ook voor een zeil ter afwering van de zon gebruikt wordt. Door dit woord toch vertaalt KILIAAN ons kele of kedel.
keuvel, kovel, In de keuren van Breda, onder mij in handschrift berustende, leest men, artikel Fruyteniers: “Item sullen de fruyteniers elk jaar eenen kovel moeten dragen gelijk andere ambagte: Item so wie zijnen kovele niet en hadde nog des Pincxters niet mede en ginge offeren gelijk gewoonlijk is die soude verbeuren eenen ouden schilt.” Kovel of keuvel, bij KILIAAN overgezet cucullus, schijnt een onderscheidingsteeken der ambachten of gilden geweest te zijn; misschien op dezelfde wijze als nog, op de kaasmarkten in Noord-Holland, de veemen door hunne bijzondere hoeden onderscheiden worden. Zie wijders over kovel of keuvel mijne aanteekening op kamalie-wand in DE JAGER’S Taalkundig Magazijn, 1. D. bl. 157, en A. DE ROOY, Mengelstukjes, bl. 9 en 10.
klaar, klaar, In het claer stellen, voor in het net schrijven, vindt men onder de manier van procederen te Breda, uit de costumen opgemaakt, in dato 27 Julii 1547, alwaar men in het vervolg ook leest in het net. Over deze beteekenis van klaar, zie mijne proeve van Bredaasch Taaleigen, bl. 296.
klaarlijk, klaarlijk, Bij de overeenkomst tusschen den Hertog van Brabant en de Jonkvrouwen Marie en Margriet van LIEDEKERCKE, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 450, vergunt gemelde Hertog aan die Jonkvrouwen te hebben en te gebruiken de eene helft claerlijk van hetgeen haar vader genoten heeft. Dit beteekent, gelijk men tegenwoordig zoude zeggen, de zuivere helft genieten; klaar toch is zuiver.
kleinsteker, [beeldhouwer], kleinstekers, worden in het hoofd van den ambachtsbrief der schrijnwerkers voor de stad Breda, in derzelver gilde begrepen. Zij zijn meer dan waarschijnlijk zulken, die klein beeldwerk vervaardigen. Steken toch heeft bij KILIAAN ook de beteekenis van scalpere, insculpere, incidere. Indien hier niet de kleinstekers van de schrijnwerkers onderscheiden werden, zoude men kunnen denken om het Fransche menuisier, komende van menu, klein; dan wij verstaan door dit woord de schrijnwerkers in ’t algemeen, in onderscheiding van de charpentiers of grofwerkers. Echter maken de Franschen nog een onderscheid tusschen menuisiers d’assemblage en menuisiers de marqueterie of menuisiers de placage (beleggers of opleggers), welke laatste hier misschien door kleinstekers, in vergelijking met de schrijnwerkers, verstaan worden.
koopmanschap, [koop], koopmanschap, In eenen bijzonderen zin wordt dit woord gebezigd in het 8. art. van den ambachtsbrief voor de vischkoopers der stad Breda van 1591, wordende aldaar gezegd, dat zij, die de door hen aangebragte visch door de stad te koop wenschen te vervoeren, gehouden zullen zijn bevorens zes koopmanschappen van middelbare soorten van denselven vissche, in den mijne alhier te brengen, om afgeslagen te worden. Het spreekt van zelf, dat zes koopmanschappen datgene beteekent, wat men thans zes koopen zoude noemen.
koopslagen, [handel drijven], coopslaghen, voor koopmanschap drijven, is een verouderd woord. Zie KILIAAN, en aldaar VAN HASSELT. Het komt voor in het afschrift voor de stad Breda der Blijde inkomste van Carel en Philips, als Hertogen van Braband, alwaar men leest: “Sullen mogen –coopslaghen en heur goederen brengen ter mercten en venten daar het hen best zal gelieven.”
kopen, tegen iemand koopen, In de keuren van Breda leest men: “Item zoo wie dat jaar coopt sal wijsen den genen daar hij tegen coopt enz.” De spreekwijze iets tegen iemand koopen komt voor in den Sachsen-spiegel nach den raren Goudaischen Ausgabe van 1479, Frankfurt und Leipzig, 1763, § 26, p. 35, “zoo ’t goed dat hi gecoft heeft op eenre vryer mart, ende hi en weet tegen wien of sinen weert te wesen,” alwaar weert mogelijk borg (garant) is, zeggende men nog waren, vrijwaren. Bij MELIS STOKE komt het ook in dien zin, meen ik, voor. VAN DER EYK, handvesten en privilegiën van Zuid-Holland. p.m. 82, zegt nog, dat POMPEJUS DE ROVERE de ambachtsheerlijkheid van Hardinksveld in coope vercregen heeft TEGENS Dyckgraaf ende Hooch-dyckheemraden van den Alblasserwaert. VAN DER SCHELLING, beschrijving van den Briel, 1e dl., bl. 266, schijnt deze spreekwijze niet gekend te hebben. Zie aldaar 4e aanteekening. Even als men oudtijds zeide koopen tegen iemand, zeide men ook tegen malkander contracteren. Zie de ordonnatie, gemaakt den 11. Junij, en daarna den 12. derzelve maand 1575 gepubliceerd, op de requeste der gemeyn vry gesellen van den Droogscheerders ambacht te Breda. Huren tegen iemand komt voor in het Stadsboek van Groningen, 7. B. art. 11, in de Verhandelingen van het Genootschap pro excolendo jure patrio, D. 5.
krijten, crijten, bij KILIAAN kreijten, is door hem overgezet provocare, irritare, exasperare, en komt in dien zin voor in de Blijde inkomste van Braband van Carel en Philips, voor de stad Breda, alwaar men leest: “off ook iemant binnen onsen voors(eyd)e lande geseten die sake overgave iemanden anders om synen wederman buytens lants te cryten off te moyen enz.”
kuit, kuit, In de keuren van Breda, onder mij in handschrift berustende, lees ik onder die voor de vleeschhouwers: “Item en zal niemant geenderhande vleesch vercopen dan die ambagt houden met den vleeschhouders, maar waart dat eenig poortere een kuit cogte alleen, off met hem andere (tweeën) off met hem derden, of met hem vierden tot haar selfs eten dat moogen sy delen sonder misdoen.” Het schijnt dat kuit hier beteekent koot en dat koot van een beest slagten dezelfde spreekwijze is, welke men in Holland, en ook somtijds hier, noemt een voet van een beest slagten, dat is een vierde gedeelte van een beest.
kustbaar, [beproefd, deugdelijk], kustbaar, en onkustbaar wordt in zekere ordonnantie van den Hertogh van Brabant van den 28 November 1418, bij mij in handschrift berustende, gebruikt van schoenen, die oogenschijnlijk goed mogen geacht worden, en van zulken, welke twijfelachtig of minder goed zijn, van welke laatste gezegd wordt, dat zij te Breda zullen mogen gecooirt worden voor men ze moge verkoopen. Kustbaar en kuisbaar is bij KILIAAN overgezet purus, integer, probus. Kustbaarlijk vindt men ook in het verdrag van Terheyden, over de capelle der laatstgemelde plaats, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 466.
kwik, quicken, In de oude taal beteekende kwik een dier, en in die beteekenis komt het voor in de bij mij berustende MSS. Keuren van Breda ten opzigte van de beesten, welke de vleeschhouwers slaan. KILIAAN geeft quick in deze beteekenis reeds als verouderd op, en zet het over animal, pecus animans: et armentum, grex; en MEYER, in zijne Verouderde woorden, legt quik uit door dier, levendig dier, vee, beesten. Deze uitlegging van KILIAAN en MEYER schijnt aan te duiden, dat even als animal van anima, quik van quik, levendig, komt. Ook wordt quick in de uitlegging der Friesche Wetten, blz. 246, door levende have verklaard, alwaar ook gezegd wordt, dat het in die beteekenis tot aan het midden der 16. eeuw gebruikelijk was. Bijvoegsel: Zie over kwik, in de beteekenis van levendig, het Uitlegkundig Woordenboek op de werken van HOOFT, bl. 16, op aanquicken, en mijne Oud-Friesche Spreekwoorden, bl. 37. Kwick is nog in het Eng. levendig, snel; en van deze beteekenis, welke ook wij eertijds hadden, heeft ROEMER VISSCHER den naam zijner Quicken ontleend, in denzelfden zin als HUYGENS zijn Sneldicht. Ik gis, dat men, naar dit kwik, moete zeggen kwikslag, niet kwinkslag.
lijdendheid, [verloop], lijentheyt, In den brief van Godevaert Heer van Breda, te vinden bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 411, leest men in den beginne: “want ’t geene dat alleene der sterflycker memoriën gerecommandeert wordt, mits lijentheyt des tyts lichtelyck verstryct,” alwaar lijentheyt beteekent voorbijgang, verloop des tijds. Lijen toch of lijden is voorbijgaan. KILIAAN zet dit lijden over door labi, proeterlabi, proeterire, transire. Hiervan gebruikt men, met een bastaard woord, ’twelk echter bijna zijn burgerregt verkregen heeft, passeren, voor het verlijden van Notariële of andere diergelijke stukken, dat evenwel ook nog in gebruik is. Men ziet over dit woord lijden de Proeve van oudheid-, taal- en dichtkunde door Dulces ante ommia Musae, 2. St. bl. 38. Overlijden, voor voorbijgaan, heeft VAN MAERLANT, Sp. Hist., 1. D. bl. 92. In het vervolg van voorn. brief leest men voorlijden voor voorbij varen.
lijfkoop, [gelag], lijfkoop, In de costume van Breda aangaande naderschap, vind ik, dat hij, die eenig goed nadert, zal moeten betalen de onkosten, ter zake van den openbaren verkoop gevallen, als: lijffcoop, godspennink enz. Lijfkoop is hier de vertering, of het zoogenaamde gelag, bij gelegenheid van den openbaren verkoop gemaakt. Bij KILIAAN is het epulum emptionis causa, emptio genialis, commessatio emptionis ergo, arrha epularis. In het klein glossarium van LIPSIUS, Epist. 44, cent. 3, ad Belgas, is lifwaria overgezet cibaria; quasi lyfwaere. Lijf zal hier waarschijnlijk dezelfde beteekenis hebben, als in lijftogt, waarvan zie de Heeren YPEY en ACKERSDIJK, verouderde woorden van den Staten-Bijbel. Nog is onder ons bij verkoopingen wijnkoop in gebruik, het Fransche pot de vin, hoezeer dit laatste bij de Franschen thans doorgaans gebezigd wordt voor eene fooi, welke aan den bemiddelaar van eenenkoop als makelarij wordt toegelegd.
logie, logien, voor lootsen, vindt men in de ordonnantie van den Baron van Breda op het timmeren der afgebrande huysen, van 1534, alwaar men leest: “Ende wort scherpelyk van wegen myns gen. heere geboden dat alle de gene die naar lichtmisse naastcomende eenige huysen, stallen, of logien timmeren enz. ” De Loges onzer voormalige Oost-Indische compagnie in verschillende landen van Indië, waren oorspronkelijk slechts pakhuizen, met woningen voor de pakhuismeesters voorzien, en werden toen Logies, en vervolgens Loges genoemd. De vergaderplaatsen der vrijmetselaars bestonden waarschijnlijk in den oorsprong uit houten getimmerten, eerst Lootsen, en naderhand Logies, Loges, genoemd. Logie is bij KILIAAN overgezet tugurium, casa, stega. Vergelijk BILDERDIJK’S geslachtlijst, op Loots.
makker, magger, leest men, in het 8. art. van den gildenbrief der zout- en kooren-meters der stad Breda, aldus luidende: “Soo wie in den toght van sout is, sal altyds een van byden op den kant moeten blyven, ende diegeene die afgaet, sal synen magger daar van moeten adverteren.” Ik denk dit magger alhier te beteekenen makker: want het komt mij min gegrond voor hier te denken om magger in de beteekenis van commutator mercium, gelijk KILIAAN hem beschrijft, zoo veel als manger, mangelaar.
medeblander, [medewerker kuiperij], mede-blanders, komen voor in den brief van den jare 1447, bij welken de kuipers van andere gilden door de Regering der stad Breda gescheiden worden. Door dezen worden aldaar en op meer plaatsen verstaan de mede-bereiders, aldus met een bastaard woord genaamd van het Fransche blandir, witmaken, zuiveren. Onze ouden hebben verscheidene zoodanige beroepsbenamingen van de Franschen overgenomen, en in den tegenwoordigen tijd nog zeer vele in gebruik; men denke slechts om bankier, barbier enz. Het werkwoord mede-blanden komt ook voor in den gilden-brief der Cremers van 1447, art. 11.
meiserij, [kleinmeubels], meiserije, vindt men in den brief van het cremersgild van Breda van den jare 1447. Ik gis het te zijn gebruikt van kleine houtwaren, in vergelijking van kisten, kasten en andere grove stukken, welke door de timmerlieden en schrijnwerkers vervaardigd worden, en een bastaard woord te zijn, van het Fransche menuiserie gevormd, ’twelk van menu, klein, komt.
mering, meeringe, In het afschrift voor de stad Breda der blijde inkomst van Carel en Philips, leest men: “Item so wie meeringe off palinge begeert enz. ” Meeringe heeft bijna dezelfde beteekenis, als palinge, ten zij men door het laatste meer uitsluitend de afpaling der grenzen of landerijen moete verstaan. Meerren, merren, wordt bij KILIAAN vertaald constituere limites, ponere metas. Het schijnt mij te komen van het Grieksche μέρεη, verdeelen, van hetwelk sommigen ook mergen, morgen, eene uitgestrektheid lands van zeshonderd roeden, afleiden.
metselarijsnijder, [beeldhouwer], metselrij-snijders, d.i. metselarij-snijders. Dezelve worden in het hoofd van den Ambachtsbrief der schrijnwerkers voor de stad Breda begrepen in het schrijnwerkers-gilde. Ik versta door dezelven beeldhouwers in metselwerk; snijden toch is bij KILIAAN sculpere, insculpere, gelijk ook terzelfder plaatse van den gilden-brief de beeldhouwers (waarschijnlijk in hout) beeldsnijders genaamd worden. Dat onze voorvaders niet onervaren in die kunst waren is mij gebleken uit het plafond der groote zaal van het thans gesloopte huis de Nobelaar te Etten, in hetwelk de 12 daden van HERCULES in even zoo vele vakken verbeeld waren, welker figuren van aanzienlijke grootte, als ware het, aan de zoldering schenen te hangen, en van beneden te zien mij voorkwamen zeer glad en fijn bewerkt te zijn, zoodat dezelve het tegenwoordige stukadoorwerk niet schenen toe te geven.
middel, [bemiddelaar], middel, In een stuk ten voordeele van die van Breda en van Bergen door PHILIPS HERTOG VAN BRABAND gegeven, en te vinden bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 478, leest men: “Verseucken sonder middel aan ons ende onsen Raede in Brabant.” Dit zonder middel is wat men in onze dagen zoude zeggen zonder intermediair. Dezelfde spreekwijze komt in dit stuk nog eens voor.
miede, [geschenk], mijde, In de blijde inkomst van Karel en Philips, als Hertogen van Braband, wordt, in het voor Breda bestemde exemplaar, van ’twelk ik een afschrift bezit, gevonden: “Item dat die van onsen rade en alle andere onze Dienaren, Rechteren, Borgemeesteren, Schepenen, Raadslieden, Mannen van Leenen, Lathen, en alle andere die maght hebben te manen off te wysen, ende desgelyks die diensten off officien houden, in onsen lande van Braband van wat officie, dat sy niemant daar in uytscheyden, beyde in de steden, vryheden en dorpen sullen sweren doende heuren eedt, dat sy geldt, goedt, gifte, myde nogh egeenderhande goedt doen nemen en sullen hen doen nogh laten gelooven, off nemen by hen selven of by iemant anders enz.” Van dit mijde zie VAN HASSELT op KILIAAN, bij het woord miede, mieden, miete, mieten, en vooral VON WICHT, Ost Frisisch Land-Recht, bl. 10, 11, 12 en 13. Het beteekent, op vele bij denzelve aangehaalde plaatsen, eenvoudig geschenken, en op sommige andere ook beloften; doch, daar, in het bij ons onder handen zijnde artikel ook van het gelooven, d.i. beloven, van giften gesproken wordt, zoude het mij niet bevreemden, dat het woord, hier althans, moete genomen worden voor het Hoogduitsche Miethe, huur, als beteekende het de verhuring van zijne goede diensten. Nog heet het in dit artikel: “voorts dat zij om Borgemeesterschap, Schependommen, ende Raedschap, goedt, geldt, gifte nogh myde eenigerhanden dienst nogh goedt doen gegeven, gelooft nogh geboden en hebben nogh doen gelooven, geven, nogh bieden iemant van heurentwege, nogh daarom gebeden nogh doen bidden in eenigerhande manniere.” Bijvoegsel: Zie over dit woord ook het Stadsb. van Gron., 1. B. art. 3.
mijning, [openbare verkoop], mijne, In het 8. art. van den ambachtsbrief der vischkoopers van Breda, wordt bevolen, dat alle zeevisch, welke, hetzij te water of te land, wordt aangevoerd, zal moeten gebragt worden in de mijne of afslagh. Mijne is hier klaarblijkelijk mijning. Mijne is bij KILIAAN “in venditione et auctione publica, meum est dicere, sibique rem auctam adsumere certo pretio.”
moeite, moetsel, In de Ordonnantie van Graaf Hendrick van Nassau op de Aalmoesseniers, van 1536, vindt men: “Soo sal nochtans de weth elcken Regeerder toevoegen sulcken loon als na den eysch van de moetsel en last; dat men uyt de Regeerders van den eersten jaere verstaan sal daar toe wel behoorende, gracelyk sal ordonneren.” Dat moetsel hier beteekent moeite, lijdt geen twijfel. KILIAAN zet het over molestia, defatigatio, negotium, difficultas, doch hij spelt het moedsel.
moerdijk, [dijk om te vervenen gebied], moerdijk, Bekend is het veer aan den Moerdijk, ’twelk thans een kerkdorp is, en van eenen moerdijk bij uitnemendheid dien naam bekomen heeft, daar voorheen alle de dijken, welke moerlanden omgaven, dien naam hadden, blijkens den koopbrief daarmede Hertog Jan van Brabant verkocht heeft aan Heer Jan van Polanen Heer van der Lecke, de heerlijkheid en het Landt van Breda, onder de regten waarvan opgeteld worden moeren en moerdycken.
naakt, naakt, In de Keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, onder het artikel van Finantien, Quade Koopmanschappen en van Lyfftochten, staat naakte penningen, voor baar geld, ’twelk ook eigenlijk naakt beteekent; zie den Heer WEILAND, op Baar.
nacht, nacht, Bekend is het, dat de oude Germanen, Batavieren en Galliërs den tijd bij nachten, niet bij dagen rekenden. Vele sporen daarvan zijn nog in de middeleeuwen en daarna te vinden; maar mij staat niet voor een zoo laat voorbeeld gevonden te hebben als in het afschrift voor de stad Breda der blijde inkomst van Carel en Philips als Hertogen van Braband, alwaar gezegd wordt: “en off by onsen Schouthet ende Wethouderen onser stad van Antwerpen ten tyde synde die voors. mercte om eenige saken eenen redelyken tydt verlenght worde van 14 naghten of daar onder so geloven (d.i. beloven) wy dieselve mercten in den voors. verlengen alsoo vry te houden en te doen houden enz.” Het zal toch wel geene navolging zijn van het Engelsche fortnight, ’twelk nog in dagelijksch gebruik is.
nodelijkheid, [noodwendigheid], nootelickheyt, Nootelijkheden, voor noodwendige beschikkingen, vindt men in de Ordonnantie op het weeshuis der stad Breda, in art. 11, bij VAN GHOOR, Beschrijving van Breda, bl. 113. Notelik was bij de ouden noodig, noodzakelijk. Zie onder anderen Beschrijving van den Briel, 2. D. bl. 169; PHIL. NUMAN, Strijt des Gemoets, en anderen van dien tijd gebruikten het veel. Noodlik heeft SPIEGHEL, Hertsp. 3. B. v. 465, en elders, ook meen ik notelik. Zelfs vindt men het nog in eenen brief van Prins MAURITS aan den Leidschen Burgem. VAN DER WERFF, in de verhandel. van de maatschappij der Nederl. Letterkunde, 2. D. 1. St. bl. 161; en bij CONSTANTIJN HUIJGENS, Noodigen, voor noodzaken, vindt men ook in het Nederlandsch, zelfs nog in het begin der 17. eeuw, hetwelk men dus niet voor een Germanismus te houden hebbe. Benoodigen, voor noodzaken, heeft HOOFT, Ned. Hist., 6. B. bl. 254.
noodzin, [noodwendigheid], noodsin, In het artikel der Keuren van Breda, in handschrift bij mij berustende, van den nootsinne en seggerschap, lees ik tot in twee afschriften toe nootsinne, luidende de plaats als volgt: “Item also de luyden tot her toe nugteren monts heurlyk nootsin hebben moeten thoonen ende heure goeden ontsitten (ontzetten).” Noodsin voor nood, noodzakelijkheid, nooddwang, levert hier eenen beteren zin op, dan noodsume, d.i. noodzakelijk verzuim, ’twelk anders ook zeer goed zoude te pas komen, en voorkomt in dien zin in eene interpretatie op den gilden-brief der kuipers van 15 Augustus 1661. Sumen toch en suimen was eertijds zeer gebruikelijk voor verzuimen; dan, gelijk ik zeide, noodsin schijnt hier beter te voegen. Over seggerschap zie zegger. Nugteren monts, hoedanig in dit artikel voorkomt, dat de ontzetting moest geschieden, komt mij voor te beteekenen: des anderen daags voor noens, daar nu de tijd van drie dagen tot dezelve verleend wordt bij dit artikel.
offertorie, offertorie, In het artikel der oude Keuren van Breda, van des Pastoors rechten, wordt gezegd: “Desgelijks is de bruyt schuldigh eenen silveren penn. den parochiaan als hy heur sint Jans Evangelie op ’t hoot leest en ter rechter offertorie en der misse soo is sy schuldigh te offeren wat haar gelieft.” Offertorie is een kelk, ter regter zijde van het altaar, waarin geofferd wordt; zie DU CANGE, in Offertorium.
ogief, ogiven, In het 10e art. van den Gilden-brief der Schrijnwerkers te Breda, wordt aan dezelve tot eene proef onder anderen opgelegd het maken van een tresoer beleet met ogmen. Wat door ogmen verstaan worde, is mij duister, ten ware het moete genomen worden voor ogiven, voor hetwelk bij mistasting geschreven zij ogmen. De Franschen hebben dit ogive nog behouden, gelijk mede de Italianen in hun ogivo. Zie den Heer BILDERDIJK, in deszelfs Geslachtlijst, 2. dl. 289, in oiief. Het woord is met eenige verandering van uitspraak nog onder onze schrijnwerkers in gebruik. Eene verbastering van Oiief meent de Heer BILDERDIJK ook te vinden in der timmerlieden kunstwoord duiveljager voor oiiefjager. Het gevoelen van den Heer BILDERDIJK, omtrent den oorsprong van dit woord, wordt volkomen bevestigd door den Heer ROQUEFORT, in zijn Dictionn. Etymologique, t. 2. p.144.
onderspreken, [afspreken, overeenkomen], onderspreken, voor verdragen, overeenkomen, heeft een afschrift der keuren van Breda, bij mij berustende, roerende de tolle. In denzelfden zin heeft het ook KILIAAN, het onder anderen overzettende door pacisci, stipulari.
onterven, [erfdeel onthouden], onterven, komt in den Brief van Godevaert Heer van Breda, bij VAN GHOOR, Beschrijving van Breda, blz. 412, voor, in beteekenis van ontzetten, van zijne bediening ontzetten; in welken zin het met een bastaard woord in het vervolg heet abjudiceren, zettende KILIAAN onterven mede over door abjudicare.
ontkommeren, [ontlasten], ontkommeren, In de kopij der Blyde inkomst van Carel en Philips, voor zoo veel Breda betreft, welke onder mij berust, wordt dit woord in eenen algemeenen zin gebruikt bij het volgende artikel: “Item dat wij goede mannen van onsen Brabantschen Rade setten sullen om een raatcamer van onsent wegen te houden, dewelcke volcomen macht hebben sullen eenen iegelijck te ontcommeren van onsen wegen.” Anders wordt doorgaans, door dit woord aangeduid het ontstaan uit een arrest, uit een verband, het bevrijden van chijnsen, thynsen, servituten en diergelijken. Ontkommeren is bij KILIAAN overgezet expedire, en in de aanteekening van den Heer VAN HASSELT beteekent het liberare. Zie wijders mijn Bredaasch Taaleigen, op kommer.
ontweiden, ontweyden, In de blijde inkomst van Hendrik Graaf van Nassau te Breda, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, blz. 480, leest men art. 4: “Item ten vierden, willen en consenteren wij, dat nyemandt eenen anderen sijn goet en sal ontweyden, ende dat diegene die den anderen sijn goet ontweyt hadde ende also schade dede, gehouden sal sijn ’t zelve bij sijnder eedt alsulcken schade te grooten ende te weerderen.” Zoude dit ontweyden ook zijn onttwey, onttwee, aan stukken maken, beschadigen, het Duitsche entzweijen, in den zin van in stukken breken? Eenen anderen zin weet ik aan dit ontweyden niet te geven.
onverstand, [misverstand, domheid], onverstand, voor misverstand, oneenigheid, vindt men in het hoofd van den brief der Regering van Breda van den 3. Maart 1561, bij welken de Metselaars-, Timmerlieden- en Kuipers-gilden, welke te voren vereenigd waren, gescheiden worden.
oploop, [het samenlopen van een menigte, aanval], oploop, Iemand oploop doen komt voor in art. 15 van den Ambachtsbrief der Mandemakers te Breda. Het zal aldaar beteekenen: iemand aanvallen.
opspraak, [tegenspraak], opspreeck, voor tegenspraak, komt voor in zeker stuk van den jare 1418, behelzende eene raminge en bemiddelinge tusschen de stad van Breda en de dorpen Alphen, Gilse en Baarle, waarvan een afschrift onder mij berust.
opzetten, [overeind zetten, tot stand brengen], opzetten, In de Keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, vind ik onder de artikelen, bedragen in het jaar onzes Heeren duysent vier hondert vijve en dertig bij den Heere, en bij der stad ende oock bij den mannen ons lieffs genedige jonker van den Lande van Breda: “Item soo wie met opsetter lage sijnen vijand wagte enz.” Dat opsetter lage hier is opgezetten lage, dat is, gelijk wij thans spreken, met geleider lage, ziet een ieder; dan, hetwelk ik hier wilde aanmerken, is, dat het werkwoord opzetten eertijds ook genomen werd in de beteekenis van opzettelijk iets te doen of voor te nemen. Bij KILIAAN is het in dezen zin uitgelegd door veurnemen, en vertaald proponere; statuere in animo, decernere vel destinare animo.
oude, oude, voor ouderdom, komt tweemaal voor in een artikel der Keuren van Breda, bij mij in handschrift zijnde van Finantien, quade coopmanschappen en van lijfftochten; zie wijders mijne Proeve van Bredaasch Taaleigen, op Ouder.
overdaad, overdaad, Iemand overdaad doen leest men in het 15. art. van den Ambachtsbrief der Mandemakers van Breda. Het zal aldaar beteekenen: geweld aandoen. Dit overdaad beteekende eertijds alle wandaad, en wordt door KILIAAN vertolkt malefactum, scelus, injuria, vis, en door MEYER, in zijne Verouderde woorden, door oveldaad, euveldaad, misdaad. Deze uitlegging van MEYER doet mij vermoeden dat hij het woord doet zamengesteld zijn uit over, voor ovel, (euvel) en daad, terwijl het mij voorkomt eerder eene ondeugende daad te beteekenen, even als in overspel, overheerschen, overweldigen en diergelijke.
overeenspannen, [samenspannen], overeenspannen, voor zamenspannen, leest men in den Gildenbrief der Schippers der stad Breda, van 1592, art. 13, alwaar het echter niet in den ergsten zin genomen wordt, maar beteekent: “compagnieschap maken in winst en verlies,” gelijk het in het vervolg des artikels wordt uitgelegd.
overladen, [overmatig belasten], overladen, voor overlast aandoen, vindt men in de Keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, onder de rubriek van Breucken: “In den eersten so wie in eens anders huys comt om die te slaan en te misdoen bij nagte off by avond na sonneschijn en die deuren gemeenlijk gesloten sijn, dat die verbeuren sal sijn lijff en goet, alwaart ook so dat hijs niet en quetste, en die gene die also in sijn huys overladen wordt, sal diegene als overladen mogen slaan uyt den huyse.”
overtonen, [overtuigen], overtoonen, voor met getuigen overreden, vindt men in den Gildenbrief voor de Kleedermakers der stad Breda, van den jare 1592. Overtoonen is bij KILIAAN overgezet convincere testibus, arguere testibus, convincere argumentis, in welken laatsten zin het in den gemelden brief ook zoude kunnen genomen worden, hoezeer de twee eerst door KILIAAN gegevene uitleggingen de ware zijn; onder de beteekenissen toch van toonen is ook die van testari, testificari, en is dus overtoonen eigenlijk het zelfde als overtuigen.
penningwaarde, [detailhandel, in het klein verkopen], penneweerde, In de Statuten enz., overgedragen, gemaakt en gesloten bij Johan Grave tot Nassau Heer tot Breda, den 23. Augustus 1455, onder mij in handschrift berustende, leest men: “Sij en sullen ook binnen de voors(eyd)e stad of lande egeen coopmanschap of voorwaarde mogen doen die tot heuren profijt off voordeele van weerde sullen sijn, off daar aff men regt soude mogen doen, uytgenomen alleen van eten en drincken in klijne penneweerde en van clederen en schoenen enz.” Hetzelfde woord komt voor in de Nieuwe Chronijcke van Brabant, bij J. MOLLYNS, fol. 62, art. 19: “Item selen insgelijcx alle andere scepe(n) met goede oft penneweerde gheladen bove(n) twee last swaer, bove(n) tvoerschreven onrecht ende gheleyde gheven ende betalen te Bruessel de tolle drij groote tournoyse. ” In het vorige art. 18 wordt ook penneweerde gevonden. Penneweerde is zoo veel als penningwaarde, zeggende KILIAAN, bij pennewaere, dat men beter zoude zeggen penninckwaere. Vergelijk HUYDECOPER, op MELIS STOKE, 3. B. vs. 560. In het Engelsch is het nog, gelijk bekend is, penny.
piek, pijcke, voor Piek, vindt men in eene Keure van 1246, onder het artikel van quetsueren: “Item soo wie in evelen wille eenen anderen een pycke sint (zendt), die eenen aanlegger is verbeurt vijff L.”
pijnen, pijnen, voor arbeiden, komt voor in de Keuren van Breda, van welke ik een handschrift bezit, in het volgende artikel: “Item so wat man daaglijks pijnt op ter werff om zyn loon, die zal ten brande comen arbijden, enz.” Pijner, Pijnder, beteekende oudtijds arbeidsman. Zie Aanteekeningen op VAN MAERLANT, Spieg. Hist. 3. D. blz. 17 en volgg. Even zoo zeggen de Franschen nog homme de peine en cheval de peine. Misschien behoort hiertoe het land pinen, of pijnen, ’twelk voorkomt bij VAN MAERLANT, Spieg. Hist., 1. P. 1. B. 21. K. 60. Vs., en ibid. 34 K. 34. Vs. Pijn en arbeid worden beiden, even als het Fransche peine en het Latijnse labor, in eenen zedelijken zin, voor verdriet gebruikt.
poort, poort, Dat poort oudtijds eene stad beteekend heeft, is te bekend, dan dat ik zulks met aanhalingen zoude staven. Hiervan werden de burgers, die het burgerregt, het zij door geboorte, het zij op andere wijze, verkregen hadden, poorters genaamd, hoezeer dezelve op sommige plaatsen van burgers onderscheiden werden. Dan hetgeen ik hier wilde aanvoeren is, dat, in de oude Keuren van Breda, poort meermalen voor het poorterregt genomen wordt, b.v.: “Item so wat wijve die quaadsprake tot wijve off manne, die sal steendragen off een jaere die poorte vbeurt sij.” Hoezeer poort hier ook het regt van inwoning zoude kunnen beteekenen, daar ik ook op verbeurte van de stad elders in dezelfde keuren gevonden heb. Bij VAN MIERIS, Gr. Charterb., 2. D. p. 221, 223 en 646, schijnt stad iets meer te beteekenen, dan poort.
rijden, [weven; maken], rijden, voor weven, komt meer dan eens voor in het 2e art. en volg. der 2e additie op den Lakenkoopers gildenbrief te Breda. Hiervan is nog overig eigen gereed linnen. Zie wijders den Heer WEILAND, op reeden.
roede, roede, voor regtsgebied, vindt men in de manier van procederen te Breda, bij mij in handschrift berustende, alwaar men leest: “Item is nog een mannier van procederen en instantie te doen in Breda van contracten, coopmanschappen, en geloften, die binnen der stad van Breda geboren bij eenige personen geseten op de dorpen van Breda, die onder de roede van deselve sijn.” Dat de roede voorheen het zinnebeeld der regterlijke magt was, is bekend, daar ook tot de omkeering van onzen staat de Baljuw of Hoofd-schout, bij criminele vonnissen, de roede in de hand had; hiervan is roede bij KILIAAN ook virga et sceptrum imperii et justitiae signum; et jurisdictio, in welke laatsten zin het hier moet genomen worden. Bijvoegsel: Even als roede voor het regtsgebied (territoir) genomen werd, gebruikte men daarvoor ook het woord vierschaar, en te Groningen ook dat van tafel; zie aant. op het 48e art. van het 9e Boek van het Groninger Stadsboek, in de Verhandelingen van het genootschap pro excolendo jure patrio, 5. D. Tafel is hier hetzelfde als stoel, in regterstoel en in den bekenden Drentschen loffelijken etstoel, en als bank, in regtbank, hoofdbank enz. Hiervan nog iets ter tafel brengen, voor in deliberatie brengen.
roet, ruet, vet om kaarsen te vervaardigen, vindt men in de Ordonnantie voor de kraankinderen te Breda, alsmede in die voor de cremers van den jare 1447. KILIAAN vertaalt het sevum, sebum, sepum.
ruimen, [wijken, leegmaken], ruymen, Het 41e artikel van den gildenbrief der zilversmeden te Breda luidt als volgt: “Item waert ook dat eenig geselle van den ambagt of natie voorsch: met eeniger luyden goede, ’t sij zilver goud off juweelen, ruymde, dat men die daar na in ’t ambagt off neeringe voorsch: nimmermeer en zal mogen ontvangen, ende hij en sal dezelve neringe alhier nimmermeer daar nae doen moogen in eeniger manieren.” Ik denk ruymde hier te beteekenen: zich wegmaakte, daar ruymen bij KILIAAN ook de beteekenis heeft van loco cedere. Ware het woordje met niet tusschengevoegd, zoude men kunnen denken om het besnoeijen dier goederen. Ruymen toch heeft bij KILIAAN ook de beteekenis van snoeijen; en hoezeer hij het alleen op de boomen doet betrekkelijk zijn, zoude het niet vreemd zijn, hetzelve ook op andere voorwerpen over te brengen.
ruwen, [ruw maken of een pluizig oppervlak geven], rouwen, voor het opkaarden van het laken, komt voor in art. 7 der 2e additie op den Lakenkoopers gildenbrief te Breda. Bij KILIAAN is het polire rudem pannum, interpolare pannum, pectine pannos rudes confricare, en in villos attollere. Daar dit woord dus de tegenovergestelde beteekenis heeft van rouw, in rouwwerker een diergelijke, zoude het mij niet verwonderen, dat het onder die behoorde, welke eene ontnemende (privative) beteekenis hebben, zoo als pellen voor ontdoen van de schellen, vliezen voor ontvliezen, bladen voor afbladen; van gelijke natuur is ook pluimen, villen, noppen, d.i. de noppen aftrekken, ’twelk voorkomt in de 3e additie op den Lakenkoopers gildenbrief te Breda, art. 5, en diergelijke meer. Hetzelfde heeft in het Zweedsch plaats. In die taal is b.v. BARK cortex, BARKA decorticare; SKINN pellis, SKINNA deglubere; GAELL testiculus, GAELLA castrare. Misschien behoort hiertoe ook ons reven, indien het vermoeden van IHRE waar is, dat in het Suio-gothisch rif een zeil is.
scheepslieden, [opvarenden, zeelui], schipluiden, Dit woord komt voor in den gildenbrief voor de schippers der stad Breda, van 1592. Zoo zeide men in onze oude taal ook schipman, ja ook scheepheer ’twelk bij KILIAAN voorkomt, waarvan, volgens JUNIUS, er in schipper slechts eene zamentrekking is, dan het is hier de plaats niet de gegrondheid of ongegrondheid van dit gevoelen te onderzoeken; genoeg zij het aan te merken, dat de uitgang er en man aan vele lieden van het een of ander beroep gemeen is, b.v. bouwer (landbouwer) en bouwman, arbeider en arbeidsman. Hetzelfde heeft ook in andere talen plaats, zijnde in het Eng. plowman en plower een ploeger, in het Duitsch Krieger en Kriegsman een oorlogsman, en om nader bij het hier behandelde te blijven in het Zweedsch skeppare, zoo wel als skeppman, een schipper.
schieten, schutten, De bruidegoms en de bruyts schutten, ’twelk voorkomt in het Echt Reglement des Prinsen van Orange, voor Braband, van den jare 1656, art. 10, is dat, wat elders ook wel beschieten genaamd wordt, gelijk blijkt uit het volgende.
schindel, schindel, In de Keuren van Breda wordt, op artikel huysen te decken, onderscheid gemaakt tusschen tegelen, lijen en schindelen. Onder tegelen schijnt men tigchelen te moeten verstaan, onder lijen het anders te Breda meer gebruikelijke schaliën, en onder schindelen houten schaliën, gelijk men die te Breda noemt, en niet zonder eenigen grond, daar KILIAAN schindel en schalie bij elkaar voegt, en zulks overzet door assula, scandula. Bijvoegsel: Mijne gissing wordt ook daardoor bevestigd, dat in Duitschland zoodanige plankjes ook Schindlen genaamd worden; vergelijk de aanteek. op het Stadsb. van Gron., 7. B. art. 6, in de Verh. v. h. gen. pro exc. jur. patr. 5. D.
schotel, schotel, In de statuten enz. overgedragen, opgemaakt en gesloten bij Johan Grave tot Nassau Heer tot Breda, den 23. Augustus 1455, onder mij in handschrift berustende, leest men: van schotelen en van bedde bij den geestelijken hove gescheyden. Tegenwoordig zegt men tafel en bed.
schotgaarder, [belastinginner], schotgaarder, Dit woord komt in sommige oude stukken, de Baronie van Breda betreffende, voor, om den gaarder aan te duiden van de belasting, voorheen onder den naam van schot bekend, van welke zie WAGENAAR, Beschrijving van Amsterdam, tweede stuk, bl. 92 des 8sten druks. Ik zoude het echter met denzelve niet eens zijn, dat dit woord hetzelfde zoude zijn, als schat, dat is schatting, ten minste wat den oorsprong of de afleiding van het zelve betreft: want de zaak blijft dezelfde; doch de benaming van schot acht ik te komen van schieten. Schot is eigenlijk al wat eene zaak schiet of voortbrengt. Hiervan het schot der visschen, der boomen en der planten, het geschot van den akker en meer diergelijke woorden, die eenig voortbrengsel te kennen geven. Dan, of schot, in schot en lot, [Scot en lot en danegelt vindt men reeds in overoude Engelsche charters. Het laatste was eene schatting, welke men den Denen betaalde] in schotbaar, in tien, twintig enz. ponden-schots, in dijkschotten en diergelijken, van schieten kome, wordt betwijfeld door sommigen, die het van schatten, schatting opleggen, afleiden en aan dit woord zoo wel als aan schat (thesaurus) eenen anderen oorsprong geven. Dan WACHTER acht het mede van schieten afkomstig. “Schoss”, zegt hij, “proprie est pecunia conjecta a schiessen, jacere, conjicere. Hinc Schoesser, exactor redituum.” In Zeeland zijn steenschieten die landen, welke in ’s Gravenboek, de steenrolle geheeten, bekend staan. Bij KILIAAN heeft men het zamengestelde beschot en gheschot, voor proventus.
schouden, schouwen, In het 18e artikel der tweede additie op den gilden-brief der Lakenkoopers te Breda leest men: “Item en zal men geen roode laakenen mogen schouwen met loigtjen van kalk gemaakt.” Dit schouwen, eigenlijk schouden, is bij KILIAAN overgezet aqua calefacere: calida perfundere, calida abluere, sive abradere; en schoudverwe is bij hem color fuligineus, impluviatus. Dit schouden was eertijds in het Fransch echauder. Hiervan was bij ons eertijds cousmesse (koudsmid), dat is een smid, die in het vuur werkt. Zie de spelen van Sinne, gedrukt te Antwerpen bij M. Willem Silvius, p. 607. Dit koud komt van het Fransche chaud.
schuld, schoude, In de blijde inkomst van Keizer Karel, waarvan een afschrift voor Breda bij mij berust, leest men schoude, voor schuld. Zie KILIAAN op schoud, en aldaar VAN HASSELT.
serge, sargie, In het afschrift van het zoogenaamd Bredaasch voordeel, ’twelk bij mij berust, lees ik, “dat de langstlevende handt ’t sij man of wijff tot een voordeel zal hebben een bed, het beste dat hij off sij kiest met een hooft peuluwe met een paar slaeplakens ende oorkussens, opdat (in het gedrukte exemplaar, bij VAN VLIET, staat beter op, d.i. het Duitsche ob, indien) sij daar sijn ende met die bedstede ende decksel het sargie off dekentje, een tafel en dwijle en ammelaken en twee sargien, enz.” Sargie is bij KILIAAN het beddekleed, in welken zin het op de eerste plaats in dit artikel moet genomen worden; terwijl het op de tweede plaats misschien voor twee servetten moet opgevat worden: want daardoor een tafelkleed te verstaan, heeft deze zwarigheid in, dat het ongerijmd zoude zijn twee tafelkleeden aan den langstlevende toe te kennen en slechts een ammelaken, en eene dwijle, in andere afschriften dwale, dat is handdoek. Bij VAN VLIET, recht van successie, wordt dit artikel, met eenige anderen, een weinig verschillend gelezen.
slip, slip, In den koopbrief des Lands van Breda door Gerard van Rassegem, aan Jan Hertog van Brabant, bij VAN GOOR, beschrijving van Breda, bl. 448, leest men, dat eerstgemelde aan laatstgemelde sloech en droech dat selve goedt op met zijnre handt en met zijnre slippen. Dit sloech met zijnre hand ziet op den plegtigen hand- of palmslag, nog in onze dagen gebruikelijk geweest. Het opdragen met der slippen ziet op eene der quasi traditiones van dien tijd, waaruit ik opmaak dat slip bieden niet altijd in eenen kwaden zin voor eene bankbreukmaking moet gehouden worden, maar ook eenvoudig kan beteekend hebben: van zijn goed afstand doen, even als cedere bonis wel in den regterlijken zin ten kwade moet opgenomen worden, maar volgens den oorspronkelijken aard der woorden ook eenen goeden zin toelaat.
snee, snede, Snede van laken houden leest men in de verlegging der weeckmarkt te Breda van Maandag op Dingsdag, te vinden bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 446, voor laken verkoopen. Hiervan had men nog niet lang geleden te Dordrecht en elders het wandsnijders-gild.
snoodheid, [schamel, waardeloos], snootheyt, van eenen persoon gebruikt, is zeer gemeen; zeldzamer vindt men het van eene zaak of stoffe gebezigd, gelijk in de Ordonnantie op het weeshuis der stad Breda, art. 19, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 115, alwaar men vindt: de goedheyt of snootheyt van laeckenen.
sorpel, sorpel, Daar en zal sorpel noch arglist in gesocht worden aan geenre zide, leest men in de inkomst van Graaf Engelbrecht van Nassau te Breda, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 468. Ik gisse, dat sorpel hier gesteld is voor scroepel, scrupel, hetwelk hier eenen goeden zin oplevert, voor bedenkelijkheid of twijfeling.
spuiweerden, [sluiswachter], spoyweerden, voor spuiweerden, vindt men in den Brief van Jan van den Houte, gegeven aan de goede Luyden van de vierschaere van Etten, en in de palen van de Hoeven tot Etten, gegeven in ’t jaer onses Heeren 1375, des sondaghs na sint Jacobs dagh, bij mij in handschrift berustende.
stoof, stoven, In de Ordonnantie op de weeskamer der stad en lande van Breda, art. 23, wordt voorzien in het aanhalen van minderjarige en toezigt behoevende personen in stoven en bordelen. Eene stove is bij KILIAAN hypocaustum, laconicum vaporium, sudatorium, tepidarium, caletarium, cella caldaria, balneum, en in sommige uitgaven verklaard door bad-stove, in die van den Heer VAN HASSELT door zweetbad. Bij WACHTER is Stube ook hypocaustum. Dat in de voornaamste steden van ons land badstoven gevonden worden, zie bij den Heer VAN DE WALL, Privil. van Dordrecht, bl. 369, alwaar men mede zien kan, dat de hoeren zich in dezelve mogten ophouden, en dat daarom stoven en bordeelen, gelijk op deze plaats, veelal zamengevoegd worden. Van deze stoven heeft de stoofstraat te Dordrecht haren naam, dewijl dezelve niet, dan in de buitenstad, tot welke de stoofstraat behoorde, gedoogd werden.
stoot, [harde duw, poosje], stoot, In het Bredaasch afschrift der blijde inkomst van Carel en Philips, als Hertogen van Braband, wordt aan alle Ridderen, Knapen ende goede Luyden van Braband vergund door geheel Braband, op eenige weinige uitzonderingen na, te jagen, zonder dat in deze punte eenige stoot of letsel zoude moge geschieden. Stoot, ’twelk bij de ouden meermalen in de beteekenis van beleediging voorkomt, schijnt hier hindernis te zijn, en dus minder dan letsel, ’twelk ik als eene algeheele beletting opvat.
stoten, stooten, In de keuren van Breda, in handschrift onder mij berustende, leest men: “Item so wie een huys stiete met evelen wille vbeurt x L”. Onder de beteekenissen van stooten heeft KILIAAN ook die van pulsare, quassare, offendere, allidere, illidere, impingere, tundere. Bijvoegsel: Hoezeer men in deze beteekenis ook oudtijds aanstooten in oude stukken gebezigd vinde, zoude het hier ook kunnen beteekenen het feitelijk en onwettig zoeken naar iemand in zijn huis, hetwelk huisstotinge genoemd wordt in het Oude Stadsregt van Deventer, bij DUMBAR, bl. 165. Zie de aant. op ’t 4. B. art. 25 van het Gron. Stadsboek, in het 5. D. der Verh. v. h. genootsch. p. exc. jur. patr.
straatgangig, [buitenshuis], straatgangigh, In de keuren van Breda, bij mij in handschrift, lees ik onder het artikel van quetsueren en dootslagen: “en of dieselve soen en beteringe (van eene kwetsuur) niet gemaakt en worde binnen de eerste ses weecken nadat die gequeste weder straatgangigh sal hebben geweest.” Dat is: de straat zal hebben betreden.
taswerk, [hoopwerk (tegenover dagwerk)], taswerk, wordt in den ambachts-brief voor de Timmerlieden der stad Breda, art. 5, overgesteld tegen dagwerk, en beteekent dus werk, dat bij den hoop is aangenomen. Tas toch is bij KILIAAN overgezet acervus, congeries, cumulus.
toebrief, [besloten brief], toebrief, Bij de inkomst van Carel en Philips als Hertogen van Braband, van welke ik een afschrift voor de stad Breda bezit, worden alle privilegiën, charteren enz., bijzonder ook de Toebrief, bij den voorgaanden Philips verleend, bekrachtigd. Toebrief is een besloten brief, en staat over tegen openen brief, ’t Fransche lettre patente. In onze oude regtspleging waren ook dagvaardingen bij beslotene brieven bekend. Dezelve werden tegen voorname corpora of lieden van stande uitgevaardigd.
trezoor, tresoer, Onder de stukken, welke bij den gildenbrief voor de Schrijnwerkers der stad Breda, art. 10, opgelegd worden tot eene proeve aan de nieuwelings inkomenden, is ook een Tresoer. Wat een Tresoer zij, zie in mijne Fr. Spreekwoorden, bl. 198 en volgg. Ik denk het hier eene spinde te beteekenen, welke nog in Noord-Holland Troor genaamd is, en ook door CONSTANTIJN HUYGHENS, in zijn kluchtspel Trijn Cornelis, bl. 576 der Korenbloemen, aan eene Noord-Hollandsche vrouw in den mond gegeven wordt. Ook in het Plat-Duitsch is Resoor, bij afknotting voor tresoor, een rekje, ’twelk aan den wand hangt om porselein, poppengoed en diergelijke te bergen. Even als de in mijne Fr. spreekwoorden aangehaalde plaats uit het groot charter-boek van Friesland, leest men ook van zilveren tresoor in de nieuwe chronycke van Brabant, bij MOLLYNS, Fol. 48 kol. 1: “Ende daar stont een tresoor van fijnen silvere voor mijn vrouwe die Regente en al dat silver was meest al vergult enz.”, op welke plaats een mijner verstorvene vrienden aangetekend heeft, dat door dit tresoor van fijnen silvere moet verstaan worden een buffet met een zilveren servies.
uitgescheiden, [uitgezonderd], uitgescheiden, en uitgezet, alsmede uitgesteken, voor uitgezonderd, komt meermalen voor in de keuren der stad Breda, onder mij in handschrift berustende. Het is zooveel als het Duitsche ausbescheiden, waarvoor men nog in de Meijerij van den Bosch zegt uitbescheiden. Over uitgescheiden zie VAN HASSELT, op het woord uitscheiden, bij KILIAAN; men gebruikte voorheen ook uitgezegd in dezelfde beteekenis.
vant, [luifel], vant, In de Ordonnantie op het timmeren der afgebrande huizen te Breda van 1534 lees ik: “Ende dat aldaar niemant eenige keldermonden off deuren, off trappen van kelderen, off vanten en sal mogen setten die boven, off beneden buyten den muer van het huys ter straate waart in staan sullen.” Ik meen, dat door vanten luifels moeten verstaan worden. Het is het Fransche auvent van dezelfde beteekenis.
ventvoerder, [iemand die vis naar de markt brengt], ventvoerders, In het 11e en volgende artikel van den ambachtsbrief der Vischkoopers te Breda, van 1591, worden zij, die tegenwoordig ventjagers heeten, ventvoerders genaamd, en in het 21e artikel ventdragers.
verbaasd, [van een basement voorzien], verbaest, In het 10e art. van den gilden-brief der Schrijnwerkers te Breda, wordt aan eenen nieuwelings aankomenden gilden-broeder opgelegd het maken van een tresoer half seskant versteeken, en VERBAEST. Ik twijfel geenzins, of dit verbaest beteekent van een basement voorzien.
verding, [overeenkomst, regeling, schikking], verding, In art. 16 van den gilden-brief der Kuipers te Breda, komt het woord verding voor in de beteekenis van een afkoop (redemptie), vermiddels welken een kuiper of kuipers-gezel, niet in het gild wezende, in deze stad zal mogen werken. Zie verdinger.
verdinger, [verdediger], verdinger, In mijn afschrift der keuren van Breda, onder de rubriek van den tolle en weggelt, wordt dit artikel gevonden: “Item so wie syn goet onvertolt wegvoert en datter die tollenaer weder inne haalt, dat goet is verbeurt, daar off sal hebben de heere de twe derdendeel en die tollenaer dat derdendeel, ende die heere sal een verdinger syn.” Verdinger is hier van verdingen, in de bij de ouden veel gebruikelijke beteekenis van pacisci, transigere, redimere; zoodat het den Heer vrijstond, gelijk men thans zoude zeggen, te composeren.
verf, verwe, In den brief van Hertog Philips van 1450, bij welken de Heerlijkheden van Gageldonk en Hambroek vereenigd en onder een en hetzelfde Laathof gesteld worden, te vinden bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 395, leest men: “Dat zij (de Laten) eene yegelyke arme ende rike evengelycke recht ende vonnisse doen zellen sonder yet anders dair inne te trecken oft enighe verwe dair te sueken of voorttekeeren in eniger manieren.” Verwe beteekent hier glimp of schijn, en voorkeeren voorwenden (zie voortgekeert). Somtijds hoort men nog wel in dezen zin een kleurtje aan iets geven, maar nog meer het Fransche couleur en colorer. Verwe in dezen zin zoude thans zeer vreemd voorkomen.
verleggen, verleggen, In het 2e art. der 4e additie op den gilden-brief der Lakenkoopers te Breda, leest men: “dewelke (twee van den Lakenhalle) hebben sullen van elk laaken te zeegelen, ’t sy kort of lang, hoog of leeg gecampt, eenen halven stuyver, die de wever gehouden sal syn te verleggen.” Dit verleggen zal hier de beteekenis moeten hebben van verstrekken, in welke het ook bij KILIAAN voorkomt; tegenwoordig zoude men zeggen opleggen.
verluchtig, verlugtig, voor doorluchtig, als een titel gebruikt, komt voor in zekeren brief van Hendrick Hertogh van Lotteringen van den jare 1212, sesde calende Marcii, bij mij berustende. Men vindt hetzelve ook in den brief van Godevaert Baron van Breda, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 412.
verminken, mincken, voor verminken, lees ik in de keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende: “ende die daar vonden wairte die sal de andere schadeloos houden van allen vbeurten sonder (uitgezonderd) alleen van doodslag en van mincken.” KILIAAN heeft het ook en zet het over mutilare, admutilare, loedere, mancum reddere. Het zelfstandig naamwoord mincke voor mutilatio wordt ook bij hem gevonden.
versperren, versparren, In de costumen als men in de Stad en Lande van Breda onderhouden heeft, bij mij in handschrift berustende, leest men in art. 2: “Behoudelyk den langstlevende syn togt in d’een helft van des eerst aflyvigen, ende erffgoeden buyten der stad vryheid van Breda gelegen. Indien de langstlevende sulcken togt begeert en aanveert in welcken gevalle den langstlevende soude versparren of verbinden ook syn selffs erffgoeden tot behoeff van syne kinders so van voorbedde als van nabedde.” Versparren schijnt hier te beteekenen het onder de hand, op welke wijze ook, vast en onvervreemdbaar maken van zijn eigen goed, b.v. door hetzelve onder de hand te verpanden, borg voor het in togt bezeten goed te stellen enz.; terwijl hetzelve in zoo verre schijnt te verschillen van verbinden, dat door het laatste een meer formeel verband, hetzij notarieel hetzij judicieel, verstaan worde. Versperren is bij KILIAAN claudere, obserare, clathrare, en moet hier in den zedelijken zin des woords opgenomen worden, daar erfgoederen, dat is vaste goederen, niet wel achter het slot kunnen gesteld worden.
verstoren, [een einde maken aan, boos maken, in wanorde brengen], verstooren, In de Ordonnantie op de weeskamer te Breda, van 1535, bij mij in handschrift berustende, vindt men ook voorziening ten opzigte der goederen van verkwisters (prodigi). Dezelve worden aldaar onder anderen omschreven als zulken, die hunnen goeden (goederen) verstooren. Dit zal, naar mijn inzien, beteekenen, die hunne goederen in wanorde brengen.
vervoogden, [bevoogden, een voogd aanstellen over], vervoogden, voor: als voogd beheeren, wordt gevonden in de keuren van Breda, bij mij in handschrift berustende, alwaar men onder het artikel van den weeskinderen leest: “dunkt dan den Heere en der Stad dat dese geboorne voogt, en toesieder nut en oirbaarlijk syn dat kint te vervoogden, so sal men hen die voogdye bevelen.” In hetzelfde artikel ging vooraf het woord verweesen, voor wees worden.
verzamelen, versamen, en versaamt, voor verzamelen en verzameld, vindt men meer dan eens in de kopij der blijde inkomst van Carel en Philips, voor de stad Breda, alwaar het voornamelijk voor het vereenigen der Landschappen onder de Heerschappij des Hertogs wordt gebezig. KILIAAN hefet het ook, zoowel als versamelen.
verzuimelijk, versuymelijk, wordt, als bijvoegelijk naamwoord, gevonden in de keuren van Breda, onder het artikel van vertieringe van erve, voor verzuimig, bij KILIAAN negligens, incurius, indiligens. Hij heeft wel versuymighlick als bijwoord, maar niet als bijvoegelijk naamwoord, gelijk op deze plaats der keuren, alwaar het van eenen persoon, die verzuimig is of in gebreke blijft, gebezigd wordt. Vertieringe is in het opschrift van dit artikel zoo veel als vervreemding, gelijk ook verteringe bij KILIAAN onder anderen wordt overgezet door distractio, permutatio, venditio.
vierkant, [maat], vierkant, voor verdieping, komt voor in de Ordonnantie op het timmeren der verbrande huizen van 1534, alwaar men leest: “Item is noch geordineert dat ingevalle iemant eenige hofsteden ende erve gecogt hadde die daar op geen huys van twee viercant hoogh en soude timmeren, ende een ander ware die op deselve erve een huys twe viercant hoogh wilde timmeren, die sal naderscap aan sulcken hoff stad en erve hebben voor den anderen om denselven prijs daar voor d’eerste cooper die gecogt hadde, ja al waar d’eerste cooper daarin gevest.” Dat stad hier de plaats, den grond van het gebouw beteekent, behoeft naauwelijks aanduiding.
vierschaar, vierschaar, voor regtsgebied (territorie) vindt men in de copi van den brieve daarmede Graaff Johan verleent den poorteren ende gemeene ingesete van Breda, dat sy haar bier mogen brouwen sonder eenige gruyte off acchyse daar af te geven, welke onder mij berust, en zegt: “te weten dat alle onze poorteren en ingesetene van onzer stad en vierschaar van Breda voorgen: nu syn ende altoos hiernamaals wesende, altijd van nu voortaan sullen mogen brouwen of doen brouwen in haars selfs brouwe-getouwe heur drinckbier voor heur selven en voor heur gebroode huysgesin sonder ons of onse nacomende heeren tot Breda eenige gruyt-geld en onser voors(eyd)e stad egeen accys daar af te geven off betalen.” Men merke hier in het voorbijgaan op het woord brouwe-getouwe. Vierschaar komt in denzelfden zin voor in het verdrag tusschen Breda en Terheiden, over de kapelle der laatstgemelde plaats, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 466.
vlieten, vlieten, voor te water vervoeren en reizen, vindt men in een afschrift voor de stad Breda der blijde inkomst van Carel en Philips als Hertogen van Braband, en wordt tegen varen, dat is te land reizen of voeren, overgesteld, in het volgende artikel: “Item dat alle coopluyden van wat landt off natie die syn van binnen met heure coopmanschappen en goeden sullen mogen varen, vlieten, gaan enz.” Aan vlieten, in den bedrijvenden zin genomen, beantwoordt het thans gebruikelijke vletten. Van onzijdige werkwoorden, als bedrijvend gebruikt, zijn vele voorbeelden bij de ouden voorhanden. Zoo leest men in de Plakkaten op de wildernissen vliegen, voor het jagen met valken en andere vogelen. Ook wordt het in dezelve somtijds eenvoudig voor vogelen, vogelvangen, genomen, en in die beteekenis zet KILIAAN het over door aucupari, voegende hij het ook bij jagen. Zoo vindt men ook vloeijen, als bedr. werkw. gebruikt, in de Liesveldsche Bijbels, Ps. 78, lett. c: “Siet hi heeft de(n) steen geslage(n), dat hi water vloeyde en beke vergoot,” en in het 4e Boek Esdre, 2, lett. c: ”en(de) bereit twelf boome(n) met menigerley vruchte(n), en(de) ooc alsoe vele fonteyne(n) vloeije(n)de melc en(de) honinch.”
volgeed, [eed van eedvolgers die de eed van de hoofdpersoon bevestigen], volcheeden, In het Landrecht van Breda, sedert 1o October 1400 tot 1570 onderhouden, van ’twelk ik een afschrift bezit, lees ik in art. 43: “Op eenen doden die hem niet verantwoorden en can na den verstryk van twee jaren na dat sulcke schult gemaakt is dat die niet en sal syn ontfanckbaar daartoe, met volcheeden alleen sulke als tot hiertoe onderhouden is.” Wat een volgeed zij, wordt geleerd in de manier van procederen te Breda, in handschrift bij mij berustende, alwaar men leest: “twee volgeeden, dat is dat twe personen weerdig van geloove met hem sweert dat sy den eyscher voor sulke houden ende kennen, dat hij egeenen quaden eedt doen, nog schult metter eedt halen en souden willen die men hem niet schuldig en was.” En in dezen zin heeft het ook KILIAAN. Somtijds beteekent het ook eene bevestiging van eenen bevorens gedanen eed, zie denzelfde. In het Landrecht van Averissel, van WINHOFF, 1782, bl. 272, vindt men: “Nu is under dessen eedtswerers unde volgers eyn onderscheydt des edes, die principael schweret die waerheyt, dat hi des daet, daer hi mede verdacht unde betegen unschuldich sy, die volgers schweren eren gelooven, die principael sij dieder (dieder, d.i. dier) daet unschuldich, unde hebbe recht gesworen.” Deze volgers worden ook somtijds volgeeders genoemd. Bijvoegsel: Zie het formulier van eenen volgeed in het Stadsb. v. Gron. 5. B. 29 art., in de Verh. van het gen. p. exc. jur. patr., 5. D.
voor ogen gebieden, voor oogen gebieden, wordt in een afschrift der keuren van Breda, bij mij berustende, onder het artikel van Preferentie, overgesteld tegen het voorafgaande dagvaarding; weshalve ik gisse, dat door dagvaarding eene schriftelijke en meer formele citatie, en door voor oogen gebieden een mondeling bevel om te compareren bedoeld worde.
voorbrenger, [aanklager], voorbringer, voor openbaarmaker, aan den dag brenger, leest men in de statuten enz. overgedragen, opgemaakt en gesloten bij Johan Grave tot Nassau, Heer tot Breda, den 23 Augustus 1455, onder mij in handschrift berustende: “Opte verbeurte van elcke ryse drie oude schilden te bekeeren tot de Heerlykhyts behoeff, behoudelyk daar inne den voorbringer het veerendeel.” Tegenwoordig zoude men zeggen aanbrenger.
voorder, [voorganger, voorvader], voirderen, in de beteekenis van voorzaten, leest men bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 447.
voordoen, [als voorbeeld, te koop stellen], voordoen, voor te koop stellen, vindt men in den ambachtsbrief der Mandemakers te Breda van 1581, art. 17: “Item dat niemand van de mandemaakers, binnen nog buiten merkten eenig goed, den ambagt aangaande, elders voordoen nog verkoopen en sal mogen, dan daar zij alle d’ jaer voor ’t gedaen ende winkel gehouden hebben.” In het 1e art. van den gilden-brief der Zilversmeden derzelve stad heet het voorzetten.
voortkeren, [voorwenden], voortgekeert, In mijn afschrift der keuren van Breda, lees ik, onder de Rubriek van Manier van Procederen: “Maar soo wie specialyken pant, onderpant, of bypant heeft, sonder clausule generael, moet te vreden syn metten onderpant, ende bypant, off met hetgene dewelk hem voor hypotheecque specialyk geset is, sonder op den vercooper of syne andere goeden off syne erfgenamen daar aff iet te mogen winnen, ten waere dat den vercooper van der rente eenigen commer last ofte calangie verswegen hadde ofte ander bedrog hadde gecommitteert, off iet anders voortgekeert.” Voortgekeert zal hier zoo veel zijn als voorgewend, zijnde keeren en wenden woorden van genoegzaam dezelfde beteekenis.
vrede, vrede, In de inkomst van Engelbert van Nassau te Breda, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 468, leest men: “Voorts hebben wij der Stadt en den geheelen Lande voorsr. in rechter gracien gegeven, dat die broecke van enen onwetende vrede sonder dootslach sal staan op t’sestig pond ouder zwerter tournoysen.” Dat vrede hier moet verstaan worden van eenen vrede of zoen, door eenen des onwetenden geschonden, blijkt uit de volgende woorden van dit artikel: “Ofte een vrede stond tusschen partijen, ende een persoen die daer in ruerde twistich worde op enen anderen, die oec in dien selven vrede rueren mochte, mer dese twister hadde so uutlendich geweest, dat hi van den vrede niet en wiste, ofte hi wair binnen landes geweest, mer hem en ware niet condich, dat dieghene dair hi op getwist hadde, soe verre binnen maescappen ware der eenre partijen, dat hi in den vrede rueren mochte, dat sou heiten een onnosel oft een onwetende vrede.” In de oude Friesche wetten was ferd, fird, vrede, eene boete, welke aan den Heer, wegens eenen geschondenen vrede, betaald werd.
vroeddom, [in wijsheid, naar zijn beste weten], vroedom, In het 15e art. van den gilden-brief der Kuipers te Breda, worden de gezworenen en oudermans van hetzelve gild gemagtigd de twisten, over het werk of den aankleve van dien rijzende, te besligten na hunne beste vroedom; tegenwoordig zoude men eenvoudig zeggen, naar hun beste weten. Bij KILIAAN wordt het als verouderd beschouwd en overgezet prudentia, sapientia; en judicium. Door het laatste meen ik, dat hij verstaat een dom, doem, uitspraak, vonnis, zoo als men des vroed zal zijn, of, gelijk men te dier tijd zeide, naar zijne vijf zinnen; en deze schijnt ook de meening te zijn van MEIJER, die, in zijne verouderde woorden, op vroeden, zegt wijs zijn, en daar bij voegt: “Het beteekent ook oordeelen.”
vroom, vroome, In de sommarie van eenige poincten betreffende het verheffen van leenen in Braband en den Lande van Breda, bij mij in handschrift berustende, wordt gesproken van de vroome of inkomsten der Leenen. Of men dit of uitleggender of bijvoegender wijze te verstaan hebbe, is mij twijfelachtig. Fruma in het oud Duitsch, vrome bij ons, was commodum, utilitas. Zie wijders mijn Bred. Taal-eigen, op vroom.
vroonte, [omheinde ruimte, stadsgevangenis], vroente, In het afschrift voor de stad Breda der blijde inkomst van Karel en Philips als Hertogen van Braband, lees ik: “Item dat wij niet en sullen gedogen nogh laten geschieden dat eenige van onse ondersaten van onsen lande van Brabant en van Overmase om civile saken in eenige sloten binnen denselven onsen lande gevangen off gehouden sullen worden, maar dat die heur gevanckenis sullen houden in der vroenten van de plaetse, daar sy aangetast sullen syn, behalven in plaatsen daar geen vroenten en syn.” KILIAAN geeft aan het woord vroente of vrunte tweederlei beteekenis, te weten die van ager compascuus, communis ad pascenda pecora, pascuum publicum; en die van carcer publicus, custodia publica, custodia libera; en in dezen laatsten zin moet men het vroenten van dit artikel der blijde inkomst opvatten. Van den eersten zie mijne Oud-Friesche spreekwoorden, bl. 29, en 130 van het register.
waarheid, [juistheid, gerechtelijke informatie], waarheyt, voor hetgeen men thans zoude noemen regterlijke informatie, komt voor in zekeren brief van Jan van den Houte, gegeven aan die van Etten en de palen van de Hoeve, in ’t jaar 1375, bij mij in handschrift berustende, alsmede in eenen brief van Johan Hertogh van Lotteringen, Brabant en Limborge, des jaars 1331, alwaar gesproken wordt van op iemand waarheid te vertuyge met twee wettige knapen. Waarheid is in deze beteekenis nog overgebleven in stille waarheid.
wandelen, wandelen, voor reizen, over en weder reizen, vindt men in het afschrift voor de stad Breda der blijde inkomste van Carel en Philips als Hertogen van Braband, alwaar men leest: “dat die coopluyden en ingesetenen van allen onse lande ende heerlyckheden, maghten en gebieden met heure goeden, ende coopmanschappen sullen mogen wandelen, verkeeren enz.” KILIAAN heeft het ook in deze beteekenis.
want, want, Ende want, voor dewijl, is zeer gemeen bij de ouden; dan minder gemeen is want op zich zelf voor aan eene zinsnede en alleen staande, op dezelfde wijze als men thans eene periode aanvangt met aangezien. Het wordt aldus gevonden in de Ordonnantie op het timmeren der afgebrande huizen te Breda van 1534, alwaar men leest: “Item want sommige straaten niet wyt en syn is geordineert dat niemant aldaar bancken en sal mogen setten ter straete waart in of over de goot.” En op gelijke wijze komt het verscheidene malen voor in de stukken, als bijlagen gevoegd achter de beschrijving van Breda door VAN GHOOR.
wederroepen, [herroepen, in appèl gaan], wederroepen, In mijn afschrift der keuren van Breda, lees ik, onder de rubriek van Schepenen wederroepen: “In den eersten dat so wie van nu voortaan in ’t lant van Breda eenige schepenen wederroepen wille dat hy dat sal moeten doen binnen den derden daghe, ende binnen sonneschyn na dat ’t vonnis gewesen is enz.” Dat wederroepen hier zoo veel is als appelleren of het doen herroepen van het vonnis, is baarblijkelijk. Weder had bij ons voorheen, even als nog wieder bij de Duitschers, de beteekenis van contra, in welke het hier schijnt opgenomen te moeten worden. In een volgend artikel vindt men: “Item so wie van nu voortaan als voors. is in der voors(eyd)e lande van Breda eenige schepene wederroept, ende syns wederroepts wederom affgaat die sal verbeuren den schepenen wederseggen na gewoonte van den bancke daar dat wederroep geschiet, ende dat schepene wederseggen sal gedeylt werden gelijk men dat gewoonlijk is te doen na gewoonte van der bancken,” alwaar ik meen, dat wederseggen de beteekenis heeft eener bekrachtiging van het vonnis bij een nieuw gewijsde; zoodat weder, gelijk meermalen, is denuo, en zeggen, zoo als toen ter tijd in gebruik was, beslissen, uitspraak doen.
wederzien, [met weerzin zien], wedersien, In een afschrift voor de stad Breda der blijde inkomste van Carel en Philips als hertogen van Braband, lees ik: “sonder daer omme van ons wedersien te worden.” Dit wedersien beteekent met ontevredenheid aanzien. Bij KILIAAN is het despicere, contemnere, aversari, vultum avertere a re comtempta, odio habere.
weer, weder, Even als de Duitschers weder voor het zij gebruiken, leest men in het Recht van successie van Breda, art. 6, en in ’t Passionael, winterstuck, van 1489, p. 107, c, dit woord in dezelfde beteekenis; zoo vindt men bij KILIAAN ook edder; vergelijk ook den heer YPEY, vervolg van taalkundige aanmerkingen op den Staten-Bijbel, bl. 70, en Landrecht van Averissel, VAN WINHOFF, woordenlijst, fol. 553 en 555, alwaar ever voor of voorkomt. Weder is in het Hoogduitsch het eerste noch van twee ontkenningen. In het Eng. is het meer of. ANNA BIJNS heeft het zamengetrokken weer in het 13e en 14e Refereyn van het 1e Boek, alsmede VAN DEN EEDE in het gedicht voor den strijt des gemoets van NUMAN, fol. 6. b. “weer ghij goet of gheus zijt.”
weiden, waijen, In de keuren van Breda, vindt men onder het artikel van Manier van procederen: “Te weten dat men daar voor ook soude mogen impetreren bij gedaginge, arrest, of besettinge den persoon die den onderpant als proprietaris gebruykt en gewayt heeft.” Ik weet geene andere beteekenis aan dit waijen te hechten, dan die van weijen, weiden. De ei werd voorheen veel met ai verwisseld. Zie over deze verwisseling der a in e mijne Oud-Friesche spreekwoorden, bl. 180, en Bredaasch Taal-eigen, op verlaaijen. Daar hier gesproken wordt van het verpanden van Bredaasch erfgoed, waaronder men vaste goederen verstond, zal dit waijen of weijen overgesteld zijn tegen gebruiken, ’twelk meer gewoonlijk van het bebouwen van zaailanden gebezigd wordt, hoezeer men in Holland het woord bruiker voor den huurder, zoo van weilanden als van bouwlanden, neemt. Zonderling is het, dat men aldaar dit woord van den persoon ook op het goed toepast, zijnde daar, genoegzaam dagelijks, de rede van een boerenbruiker, voor eene pachthoeve; terwijl integendeel, zoo in dat gewest als ook wel hier omstreeks, iemand die de landbouwerij voor eenen andere uitoefent, den naam van bedrijf heeft.
werven, werven, voor verzoeken, komt voor in het Verdrag tusschen die van Breda en Terheyden omtrent de capelle aldaar. KILIAAN heeft het ook nog in deze beteekenis. Hiervan verwerven, verkrijgen.
wrichten, [werken], wrichten, Dit werkwoord komt meer dan eens voor in de oude ordonnantie voor de kraankinderen en turfdragers der stad Breda, in de beteekenis van werken. Van hetzelve is nog niet geheel in onbruik de verledene tijd wrocht en volmaakte tijd gewrocht, en nog in levenden gebruike het zelfstandig naamwoord gewrocht. Het perf. of part. act. gewrocht komt bij de ouden veeltijds en ook nu nog wel voor met den accusativus, als verbum transitivum, doch absolute positum zeldzamer. Een voorbeeld daarvan treft men aan in den Staten-Bijbel, Ruth II, 19: “waar hebt gij heden opgelesen, en waer hebt gij gewrocht? gezegent zij, die u gekent heeft; ende sij verhaelde haere schoon-moeder, bij wien sij gewrocht hadde.” De Liesveldsche Bijbels hebben gearbeijt, gelijk mede die bij W. VORSTERMAN, 1528, en die bij H. PETERSEN, 1541. De ouden zeiden meest gewracht. In het Friesch, ’twelk de ch veel in ts verandert, heeft writsen dezelfde beteekenis als werken.
zegger, [scheidsrechter], zegger, voor scheidsregter, (arbiter) vindt men in de Ordonnantie van Graaf Hendrik van Nassau Heere tot Breda, van dato 27 December 1509, na schrijven schooffs van Ludick (Luik) op het salaris van den Schouth, Schepenen, Secretaris, Roedrager, (Bode) enz., en zeggerschap, in eene keure van noodsinne en seggerschap. Zegghe is bij KILIAAN uitspraak, waarvan nog goede mannen zeggen veel in gebruik is, voornamelijk bij de scheepvaart ter zee, alwaar echter zeggen meer eene tusschenkomst of schikking, dan eene uitspraak schijnt te beteekenen. Het werkwoord zeggen, voor uitspraak doen, ontmoet men in het tractaat van denzelfden Graaf HENDRIK tusschen de stad Breda ende de dorpe van Oisterhout van den 20en dage in September 1515. In andere oude stukken leest men ook van zegsluiden en zeggersluiden. Nu en dan, schoon zeldzamer, wordt zeggen bij de ouden gebruikt voor uitspraak doen, regt spreken, in welke beteekenis zelfs het woord verzoenen wel eens voorkomt; zie VON STADE, Bibl. Wörter, op söhnen, en VON WICHT, Ost-Fries. Landr., Vorbericht, p. 20. Zoo zegt ook, in een stuk bij VAN DER EYK, Beschrijv. en Privileg. van Zuid-Holland, bl. 155, Hertog JAN VAN BEIJEREN: “welk geschil sij aen beyden zijden aan ons ghekeert hebben, soo is daar af ons zeggen,” en vervolgens, bl. 156: “voorts zoo is ons segghen.”
zevende, [rangtelwoord], sevenden, In mijn afschrift der stads keuren van Breda staat onder de rubriek van des Pastoors rechten: “Item en sal niemant verbonden noch gehouden sijn tot eenigen sevenden, maangewaaden, off jaargetijden te doen naar sijnen vriend ten sij dat hem selve gelieft van gratien te doene.” Zevenden (Septimanae) zijn zevendaagsche offeranden der Heilige Misse (ἕβδομας). Zoo zijn er ook dertigsten, welke men in Holland meest maand-stonden noemt, b.v. te Leiden en Amsterdam. Het zijn dertigdaagsche offeranden, welke op deze plaats der keuren worden genaamd maangewaaden, zooveel als maandelijksche wijdingen, hebbende ik gewede, en, naar ik meen, ook gewade, in dien zin, bij de ouden aangetroffen. Ook heeft men derden (in Italië nog heden triduo geheeten), driedaagsche offeranden. Derhalve is hier de bedoeling: week- en maandstonden alsmede jaargetijden behoeft men niet te doen houden. – Het jaargetijde wordt twaalf maanden na de uitvaartdienst voor de overledenen gevierd. Deze inlichtingen ben ik aan eenen kunstvriend, met de plegtigheden der Roomsche kerk bekend, verschuldigd. Zie ook mijn Bredaasch Taal-eigen, op zevende.
zitten, zitten, Bij elkanderen zitten, voor in ontucht zamen leven, leest men in de keuren van Breda, onder mij in handschrift berustende, onder zekere statuuten overgedragen gemaakt en gesloten bij Johan Grave tot Nassau Heere tot Breda enz. den 23. Augustus 1455. “So wie van nu voortaan binnen de voors(eyd)e stad of lande van Breda in simpelen of dobbelen overspele sal worden bevonden, sittende ende levende hetzij man of wijff, ende ook desgelijk so wat wereldlijke vrouwe persoon alwaar sij selve ongebonden die in sonden openbaarlijk leefde ende sate bij eenige priester, canonik, off religieus van der hijlige kercke enz.” KILIAAN vertaalt sitten bij eenen ghehouden man, jongen gheselle etc. door concumbere illegitime, cohabitare illegitime. Vergelijk de blijde inkomst in Braband van Carel en Philips, in welke men leest: “Item waart dat eenige vrouwe off Juff(e)r ontschaakt worde die crete, off dat men metter waarheyt bevonde dat tegen hoeren danck waar ende sij bij den man sittende bleve soo sullen wij haar have in ’t geheel hebben ende heure erve also lang als sy leeft, ende naar haar doot so sal haar erve wedergaan daar sij schuldig is te gaan en so verre sij bij den man niet zitten en bleve enz.” Hiervan nog bijzit. Zich verzitten met eenen anderen manne vindt men in ’t Wedde- en Westwoldinger Landrecht van 1470, art. 21. Daar in art. 16 van overspel, door eene vrouw bedreven, reeds gesproken is, zal het hier voor eene zamenwoning met eenen anderen man (concubinage) moeten genomen worden.
zonderling, sonderling, voor ieder afzonderlijk, een voor een, leest men in de uitgifte van Sevenbergen, door Willem Heer van Strijen, bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 429; gelijk dan KILIAAN het ook onder anderen overzet door sigillatim, singillatim, singulatim.
zwarte, [munt], sweerte, Bij het opleggen van boeten en regelen van salarissen, vindt men in de oude keuren van Breda, gerekend bij swerten, sweertenen, swarten. Ik acht het te zijn die geldsoort, welke in het oud Fransch neret, zoo veel als noiret, genoemd werd. FURETIÈRE zegt van dezelve, “Neret, espèce de vieille monnoye ou denier, dont il est parlé dans les coûtumes. Les soixante sols nerets valoient trente six sous Parisis. Le sol neret valoit environ un quart moins que le Tournois, et le Parisis un quart plus que le Tournois. On les a appellez en Latin nigelli.” Waarom dezelve nerets, in het latijn nigelli, in tegenoverstelling der blancs, onze blanken, gezegd werden, zie bij denzelfde, op blanc. Van swerte totnoisen wordt gesproken bij VAN GHOOR, beschrijving van Breda, bl. 446. In oude stukken worden bij ons witten voor blanken gebezigd. Witte is bij KILIAAN overgezet as, quadrans; semobolus.
Gelieve als bronverwijzing te gebruiken:
Sijs, Nicoline van der (samensteller) (2015-), eWND, op ewnd.ivdnt.org,
gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal