elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Naaijkens, J. (1992), Dè’s Biks – Verklarende Dialectwoordenlijst, Hilvarenbeek

aangebrand, ongebrand, deelwoord, aangebrand. Zegt men van een ongetrouwd meisje dat in verwachting is.
aangeladen, ongelaoje, deelwoord, lichtjes aangeschoten. No de Leste Mis viet ie altèd ’n paor bòrreltjes bè Ant Hees en kwam dan wè ongelaoje thùis.
aanhalen, onhaole, werkwoord, aanslepen. Die jòng vreejte d’oore van m’ne kop. ’k Kan ’t eejte nie ongehold krèège!
aanijveren, onuuvere, werkwoord, stimuleren. ’t Uuvert nie aon (’t beneemt je de moed) as ge alles allêên moet doen.
aankloten, onklòòte, werkwoord, zie: klòòte.
aankwakken, onkwakke, werkwoord, aankwakken. Een schommelende manier van lopen, als ’n eend. Daor kwam ze ongekwakt meej d’r dikke braoi (achterwerk).
aanrecht, orricht, zelfstandig naamwoord, aanrecht. ’t Eênige rèècht van de vrouw is d’n orricht. Het enige recht van de vrouw is het aanrecht. In ’t Biks is aanrecht mannelijk.
aanstee, onstee, zelfstandig naamwoord, aanstee. Stuk grond dat onmiddellijk aan het erf grenst.
aanstiefelen, onstiefele, werkwoord, met vaste tred naderbij komen. De vèèchters gongen ’r as musse vandeur toen de veldwaachter kwam ongestiefeld.
aanzeggen, onzègge, werkwoord, aanzeggen. Als er iemand overleden was of bediend (voorzien van de laatste H. Sacramenten der stervenden) werd dat in de buurt ongezeejd (ook wel: ròndgezeejd). De buurtbewoners baden dan samen de Rozenkrans op de ongezegde plaats en tijd. Het onzeggen gebeurde door de noste (de naaste) geburen. In deftige gevallen gebeurde het onzeggen door een doodsbidder, die ook buiten de buurt kwam. Jantje Brouwers deed dat vele jaren op een onvergetelijke manier.
aard, aord, zelfstandig naamwoord, aard. Dit typische Kempense woord heeft verschillende betekenissen en gebruiksmogelijkheden. 1. Hij hè d’n aord no gin vrimd. Hij aort no z’ne grutvaojer. Hij heeft een aardje naar z’n vaartje. 2. Hij is goed van aord. Hij heeft een goed karakter. 3. Hij is öt d’n aord geslaon. Hij is een buitenbeentje. 4. Erges d’n aord hèbbe. Zich ergens thuisvoelen. In Gòòl kòs ik d’n aord nie krèège. Mar in Beek, daor hèk goejen aord! Hier en daar ziet men trots op een woning prijken: Goeien aord.
aardappel, èèrepel, zelfstandig naamwoord, aardappel - aardappels. Enkel- en meervoud zijn hetzelfde. D’èèrepelfooi was een feest dat door de boer en zijn helpers werd gevierd als d’èèrepel (aardappels) gerooid waren. D’èèrepelbèn (ook: schèlbèn) was een tenen mandje waarin de aardappels geschild werden met ’t schèlmèske (schilmesje). Zegswijzen: D’èèrepel koome-n-öt. Er zit een gat in je sokken. Wè kiesde: èèrepel of lòòf? Wat kies je: ’t een of ’t ander. Zie ook: aaj en afgiete.
aardbei, èrbeejzie, zelfstandig naamwoord, aardbei.
aarde, èèrd, zelfstandig naamwoord, aarde. Eèrd on de kniejes hèbbe zegt men van een boerenjongen die bij z’n trouwen heel wat meebrengt. ’n Boerenmeid daarentegen heeft schitte on de bille (zie schitte).
aardekar, èrdkèèr, zelfstandig naamwoord, aardekar. Kleine kar (ongeveer 1 kub. meter) met hoge wielen waarmee aarde, mest e.d. vervoerd werden. De gewone werkkar van de boer. In plaats van aarde sprak men van grond, of èèrdegrònd. Ook voor een onverharde weg werd dat woord gebruikt. In natte dagen was ’t moeilijk rijden in d’n èèrdegrònd. De wielen zakten soms tot aan d’n domp (middelpunt van ’t wiel) in het slijk.
aardig, aorig, bijvoeglijk naamwoord, aardig, eigenaardig. Heeft meerdere betekenissen. 1. De Nico, dè was toch ’nen aorige. (’n rare tinus). 2. Dè’s aorig, dè’k niks van ’m heur. (dat is vreemd). 3. Anneke is ’n aorig mèdje. (aardig meisje). Hiervan afgeleid: aorighèd. D’r is gin aorighèd aon. (er is niks aan).
abondance, abbendons, zelfstandig naamwoord, abondance. Term die bij het kaartspel rekken (rikken) werd gebruikt als men alleen dertien slagen dacht te kunnen halen. Het van oorsprong Franse woord betekent letterlijk “overvloed, rijkdom”. Een kaartclub met dezelfde naam wist niet waar het woord voor stond. Ook: Abbendans.
accorderen, akkerdeere, werkwoord, overweg kunnen. Van het Frans accorder. Die tweej akkerdeere goed. Kunnen goed met elkaar opschieten.
achter, aachter, voorzetsel, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, achter, achterkant. 1. Aachter de heuf kònde goed mölders vange. Achter de hoven kon je goed meikevers vangen. (Zie: hof) 2. Van aachtere. Aan de achterkant. Ons paast alles, zeej Jaon Kok, want we zèn rònd van aachtere. 3. Zegswijze: On d’aachterste mèm ligge. Te kort komen omdat men de laatste is, zoals dat een zogende big overkomt die aan de achterste, de laatste tepel ligt.
achterelkaar, aachtermekaare, bijwoord, achterelkaar, meteen. 1. De kiendjes liepe schòòn aachtermekaare. 2. Gòdd’ònderhand es begiene? Nêêj, nie sebiet! Aachtermekaare! Ga je onderhand eens beginnen? Nee, niet aanstonds! Nu meteen!
achterom, aachteròm, bijwoord, zelfstandig naamwoord, achterom, achteringang. 1. Als de voordeur is gesloten of niet toegankelijk zegt men: Aachteròm is ’t kèrmes. 2. Achteringang. Boerke Kluyt moes meej z’n stròntimmers dur hil ’t hùis, want ze han daor ginnen aachteròm. Boer Kluytmans moest met z’n volle strontemmers door het hele huis, want ze hadden daar geen achteringang. Ook: aachterum.
adem, ossem, zelfstandig naamwoord, adem. Tèène-n-ossem is buiten adem. Zie ook: dempig.
Adrianus, Adrianus, zie: Jaones.
af, af, bijwoord, af. 1. Hij hèt ’r gin weet af. Hij weet er niks van. 2. De rog is af (afgemaaid). 3. Als er met de kermis veel gedronken wordt is ’t vat in de kortste keren af (leeg).
afeten, afeejte, werkwoord, de maaltijd voltooien. 1. Kòmde ònderhand? - Efkes wochte. Ik moet irst afeejte. Kom je onderhand? Even wachten. Ik moet eerst klaar zijn met eten. 2. Als men niet tevreden is over een dure maaltijd zegt men: Dè itter nie on af. Dat is de prijs niet waard. Ook: dè zieder nie on af.
afgaan, afgaon, werkwoord, afgaan. 1. Ontlasting hebben. Daarvan afgeleid: afgang (poep). 2. Het niet doorgaan van ’n verkoping. Die boerderij is nie afgegaon (niet verkocht). 3. ’n Rondgang houden. Zij is hil de buurt afgegaon vur ’ne krans. 4. Loslaten. Als jongens een fluitje maakten van wilgehout klopten ze met een messchaft op de bast om die los te maken. Ze zongen daarbij: Flötje flötje flierehout As ge nie afgot zèdde stout Als ge afgot zèdde braaf Flötje flötje gò nauw aaf.
afgieten, afgiete, werkwoord, uitschenken. 1. D’èèrepel afgiete. Het water van de aardappels gieten. Wordt ook (vulgair) gezegd voor een mannelijk persoon die gaat wateren. Zie ook: afzètte. 2. De koffie afgiete. Dateert uit de tijd dat er nog koffie werd gezet in een koffiepot. Losse koffie werd in de pot gedaan en heet water erop geschonken. Als ie getrokken was kon men de koffie afgiete. Er zat een prop koffiedik in de tuit. Door er zacht met de rand van een tas (kopje) tegen te tikken raakte de prop los. Nu kon men voorzichtig de eerste koffie uitschenken.
afhanger, afhanger, zelfstandig naamwoord, afslager, veilingmeester. De man die bij een openbare verkoping of verpachting de opslag regelt. De oude heer Kies was daar een meester in. Zijn zoon Herman stak hem naar de kroon. Zijn gewiekstheid en zijn kwinkslagen maakten een verkoping tot een publieke vermakelijkheid.
afheffen, afhèffe, werkwoord, het er afbrengen. Dit kan goed of slecht zijn: De hèrmenie hègget ’r goed afgehèft. Ze holde wir d’n irste prèès. De harmonie heeft het er goed afgebracht. Ze heeft weer de eerste prijs behaald. Ik hègget ’r slèècht afgehèft. ’k Zè wir gezakt vur m’n rijbewèès. Ik heb het er slecht afgebracht. ’k Ben weer gezakt voor m’n rijbewijs.
afkappen, afkappe, werkwoord, afkappen. Het geslachte varken in stukken kappen. Gratje van Oirschot hè beloofd dè-t-ie ’t vèèreke mèèrege kòmt afkappe.
afkijken, afkèèke, werkwoord, afwachten, nader bekijken. Ik kòòp nog ginne magnetròn. ’k Wil ’t irst èfkes afkèèke (afzien).
afkopen, afkoope, werkwoord, afkopen. Term uit het kaartspel. Mee ’n troefkaort ne slag afkòòpe. Met een troefkaart ’n slag afkopen.
afleiden, aflaaje, werkwoord, afleiden, uitlaten van dieren. D’n hònd moet afgelaaid worre (uitgelaten worden).
afperen, afpèère, werkwoord, een pak slaag geven. Ze pèèrden ’m teejge z’nen appel dè z’n noote d’r van rammelde. Ze sloegen hem tegen z’n hoofd dat z’n ballen er van rammelden. Ook: afrösse (afrossen) en afslaon.
afpraten, afpraote, werkwoord, iets regelen.
afrakken, afrakke, werkwoord, rondzwerven. Stad en land aflopen zonder een bepaald doel of plan. Die jòng van òns hèn wè afgerakt toen ze nog klèèn ware. Die kinderen van ons hebben heel wat rondgesjouwd toen ze nog klein waren. Zie ook: rakke.
afscheiden, afschaaje, werkwoord, er mee ophouden, uitscheiden. ‘k Schaaj er af meej boere, zeej Pirke Dirks. ’k Gò wèrreke. ’k Hou op met boeren, zei Peer Dirks. Ik ga werken.
afschijten, afschèète, werkwoord, aan komen sukkelen. ’t Werk was al lang klaar toen ie eindelijk kwam afgescheejte.
afslaan, afslaon, werkwoord, afslaan. Een pak slaag geven. Zie ook: afpèère. Zegswijze: Ik slò niks af as vliege.
afspannen, afspanne, werkwoord, losmaken, gedupeerd zijn. 1. Een handboog of een spanzaag kunnen ontspannen worden door de pees of het touw af te spanne (los te maken). 2.In de knoei raken. Bijvoorbeeld als men iets of iemand kwijt is: Z’n wèèf is ’r tussenöt. Hij is ’r lillek meej afgespanne. Of als iets onverwacht op is: ‘k Hè niks in hùis en alle winkels zèn dicht. Daor zèk schòòn meej afgespanne. In de tweede betekenis wordt afspanne allen als deelwoord gebruikt.
afstoken, afstooke, werkwoord, in brand steken. Hij hè z’n hùis afgestòkt vur de verzeejkering. Hij heeft z’n huis in brand gestoken voor de verzekering. De haai moet naaw en dan worre afgestòkt. De hei moet nu en dan in brand worden gestoken. (Daar wordt ze beter van).
afvat, afvatte, werkwoord, afnemen. Hoe dörfdet! Iets afvatte van ’n klèèn kiendje! Hoe durf je! Iets afnemen van ’n klein kind.
afwinnen, afwinne, werkwoord, afwinnen. Kinderen probeerden op 1 januari hun ouders vóór te zijn in het “Zalig Nieuwjaar” wensen. Als dat “afwinne” lukte (en het lukte altijd …) kregen ze een extra beloning. Hetzelfde gold ook voor ooms en tantes en andere familieleden. Zie ook: nuuwjaor.
afzetten, afzètte, werkwoord, uit laten stappen, wateren. 1. ’t Is nog mar ’n klèèn èndje. Zet me hier mar af. Laat me hier maar uitstappen. 2. Vulgair woord voor urineren. “’k Moet èfkes afzètte” (pissen).
afzien, afzien, werkwoord, lijden, ’t zwaar hebben. 1. Kiske Tuut hè wè afgezien meej dè wèèf van ’m. Hij heeft heel wat moeten lijden van z’n vrouw. 2. Een term uit de sport: het zwaar hebben. Bè d’n Bikse marretòn wordt hil wè afgezien. Die lopers hebben het zwaar.
ajuin, jùin, zelfstandig naamwoord, ui. 1. Zò zot as ’ne jùin (stapelzot, vooral op seksueel gebied). 2. Wie zitter hier zò te jùine (stinken)? Wie heeft er een wind gelaten?
akkefietje, akkefietje, zelfstandig naamwoord, kleinigheidje. Vur zò’n akkefietje draaj ik m’n hand nie òm. Voor zo’n kleinigheidje draai ik m’n hand niet om.
alla, alla, tussenwerpsel, toe, komaan. Alla, kom hier! Toe, kom nou! Alla, kom haawdoe war! Kom, hou je goed, houd je haaks. Een typisch Brabantse afscheidsgroet, die door Brabanders onder elkaar over de gehele wereld wordt gebruikt. Ook: allee.
alle, alle, voornaamwoord, ieder, elk. Bè hun is ’t alle daog fist. Bij hen is ’t iedere dag feest. Alle mèèreges got ie òp z’n fietske nò z’n wèèrek. Elke morgen gaat ie op z’n fietsje naar z’n werk. ‘t Is alle jaor ’t zèlfde lieke. ’t Is ieder jaar ’t zelfde liedje.
allemaal, ammel, bijwoord, allemaal, voortdurend. Lig nie ammel òn m’ne kop te zaoneke! Val me niet voortdurend lastig!
als, as, voegwoord, als. 1. Zegswijzen: As, as! As is verbrand hout. As m’n tante klòòte ha was ’t m’nen òòme. ’t Gòng eròp as d’n duuvel òp Girtjes. ’t Ging er hevig aan toe. 2. Ook in samenhang met krachttermen: As te mieter! As de klòòte! As de nòndejuu!
altijd, aatè, bijwoord, altijd. Jantje Schijvens kwam aatè te laot òp ’t koor. Zie ook: altèd.
altijd, altèd, altij, bijwoord, altijd, steeds, in ieder geval. “Steeds” wordt in het dialect niet gebruikt. Hij kòmt altèd te laot. (Ook: altij). In combinatie met “niet” betekent het: dat is geen vaste regel. Dè’s altij nie gezeejd. Dat is niet altijd geldig, niet altijd waar. Ook: aatè.
ander, ander, bijvoeglijk naamwoord, eerstkomend, elders. 1. D’ander week kòm ik. De volgende week kom ik. Over d’n anderse dag. Overmorgen. 2. Go mar òp ’n ander as ’t daor beejter is. Ga maar ergens anders naar toe als ’t daar beter is.
appelsien, appelesien, zelfstandig naamwoord, sinaasappel. D’appelesiene waare nèrreges zò zuut as bè Josse. Jos van de Wiel had een groentewinkel aan de Mèrt (thans Vrijthof 4). De leefkring was zo klein, dat men kon volstaan om bepaalde winkeliers alleen maar bij de voornaam te noemen. Bè Tieneskes was bij Tinus Schijvens, maar bè Kiskes was bij Kees Schijvens. Bè Triene was bij Trien van Beurden en bè Gratjes bij Graad van Oirschot die slager en barbier was.
apprensie, apperèntie, zelfstandig naamwoord, aanstalten maken. Wordt alleen gebruikt in samenhang met “maken”. ‘t Is hòòg tèèd vur de Lèste Mis. ’k Zò marres apperèntie maoke. Ik zou maar eens aanstalten maken.
arm, èèrm, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, armoede, arm. 1. In schrale tijden moesten nogal wat dorpelingen een beroep doen op het burgerlijk of kerkelijk armbestuur. Ze leefden van d’n èèrme. De Vetboer was d’n èèrmmister, de armmeester. 2. ’t Ging ’r boovenèèrms òp. ’t Ging er hevig aan toe. Sjèfke hè z’nen èèrm gebrooke. 3. “’k Zè zo èèrm,” zeej Jaon Dikkes, “zélfs ’t zand ònder m’n naogels is nie van mèn.”Afgeleid zijn: èèremoej, èèremoejig. Zie ook: krómmenèèrm.
as, aasse, zelfstandig naamwoord, as. Wordt bij voorkeur in de meervoudsvorm gebruikt. Tusse tweej stoele deur in d’ aasse valle. Tussen twee stoelen door in de as vallen. Hij mag d’aasse ötkruije wil zeggen: hij mag de rotzooi opruimen. ’t Aaskröske (askruisje) werd op Aaswoensdag op het voorhoofd getekend: Memento mori … Wie het er met Pasen nog op had staan kreeg van de pastoor een nieuw pak.
astrant, strant, bijvoeglijk naamwoord, vrijpostig. ’ne Strante mins hè de halve wèèreld. De brutalen hebben de halve wereld. Van het Frans: astrant.
avanceren, affeseere, werkwoord, voortmaken, opschieten. Van het Franse avancer. Allè, affeseert ’n bietje! Kom, schiet eens wat op! Ook: spoeit oe.
avond, taovend, bijwoord, vanavond. Komt bijv. voor in ’t liedje: Jan ’t is Vastenaovend / ’k Koom nie thùis vur taovend.
Baafmis, Baomes, zelfstandig naamwoord, Baafmis. Op het feest van Sint Bavo (1 okt.) of Sint Baof werd de “Baofmis” opgedragen. Rond die tijd begint vaak het slechte weer. Baomesweer betekent dan ook slecht weer.
baas, baos, zelfstandig naamwoord, baas. 1. Hoofd van het huisgezin, man of vrouw. 2. Z’n eigeste baos is iemand die niet van anderen afhankelijk is. 3. D’n gròòte Baos van hierboove. Schroomvallige uitdrukking voor God. 4. ’n Gezònd boske is een gezond jongetje.
bak, bak, zelfstandig naamwoord, bak. 1. Ze hebben ’m van d’n bak gebeejte betekent bijv. dat een andere vrijer iemands meid heeft afgesnoept. Het beeld is ontleend aan de trog, waar de sterke varkens de zwakke verdringen. 2. Het verkleinwoord van bak is bèkske. Dè’s ’n lèkker bèkske koffie! 3. ‘t Is mar halven bak. ’t Is maar half werk.
baker, baokster, zelfstandig naamwoord, baker. Mie de baokster (Mie Spieringhs) was de voorloper van de huidige kraamverzorgster. Ze gaf veel wijze raad. Bijvoorbeeld hoe ge een brullend kind stil kunt houden door middel van een suikerdot die in de genever is gedrenkt. Zegswijze: Dè nukt de baoker nie, as ’t kiendje mar gezònd is. ’t Doet er niet toe hoe, als ’t doel maar bereikt wordt.
bakker, bèkker, zelfstandig naamwoord, bakker. Ge kunt ’t beejter no d’n bèkker brènge as no d’n dokter. Je kunt het beter naar de bakker brengen dan naar de dokter. Bèkker wordt ook gebruikt voor een meikever waarvan de dekschilden er uitzien alsof ze met meel bestoven zijn. Scheldversje: D’n bèkker schèt lèkker / d’n bèkker schèt dik / al in z’ne krintemik.
balkenbrij, balkebraaj, zelfstandig naamwoord, balkenbrij. Een gerecht dat wel niet typisch Biks is, maar wel in heel Brabant gemaakt en gewaardeerd wordt en dus ook in Beek. Hij wordt vooral na de slacht gemaakt uit vleesnat, stukjes vet, boekweit, meel en rommelkruid. Vroeger werd hij in een doek geknoopt aan een balk opgehangen. Vandaar de naam.
bank, bank, zelfstandig naamwooord, dur de, gemiddeld, in het algemeen. Dur de bank vènd’in Beek gin ècht kaoj volk.
barrevoeter, berrevoeter, zelfstandig naamwoord, Capucijn. De Minderbroeders Capucijnen (kappesiene) liepen barrevoets, althans met blote voeten in open sandalen, weer of geen weer. Ze waren geliefd als biechtvaders. Vóór de grote feestdagen, met Pasen vooral, kwamen zij de parochiegeestelijken assisteren. De allergrootste zondaars gingen in Tilburg op Körvel hun zonden belijden, waar een dove Kappesien biecht hoorde. Eenmaal per jaar hielden de paters een eieren- en boteromgang. Maar ook pecunia werden in dank aanvaard.
bats, bats, zelfstandig naamwoord, korenschop. Grote, platte schop met opstaande randen. Was oorspronkelijk van hout.
batterij, batterij, zelfstandig naamwoord, achterwerk. Aachter de batterij ligge. Grappige uitdrukking voor iemand die achter z’n vrouw te bed ligt. Wordt merkwaardig genoeg niet omgekeerd gebruikt. De vrouw ligt dus niet achter ‘n batterij. ’t Is lekker wèèrm aachter de batterij van ons Mina. ’t Waait ’r wèl ’s, mar ’t sneuwt ’r teminste nie … Ook: braoj. Wè hè dè mins toch ’n dikke braoj! Wat heeft dat mens toch ’n welgevormd achterwerk.
bederfelijk, bedèèrfelek, bijvoeglijk naamwoord, bederfelijk. Bij bedèèrfelek weer, zoals bij langdurige hitte, werden de ròòme zoer (de melk werd zuur) vermits koelkasten nog onbekend waren.
bedevaart, bèèvert, zelfstandig naamwoord, bedevaart. Nog altijd nemen vrome ingezetenen er aan deel, al is de belangstelling sinds enkele decennia aanzienlijk verminderd. Favoriete bèèverde waren (zijn) Scherpenheuvel en Kevelaer (O.L. Vrouw). de pèèrdebèèvert naar Hakendover (H. Verlosser), de Stille Omgang, Amsterdam (H. Eucharistie), de Heilige Eik (O.L. Vrouw) te Oirschot. De bèèvert naar Sint Kernilles (St. Cornelius) te Esbeek “ tegen ziekten die het lichaam schokken” trok tientallen jaren lang vele honderden pelgrims. In de dertiger jaren werden ze met een extra lange tram vanuit Tilburg aangevoerd. De pelgrims zongen uit volle borst een lang lied, waarvan het refrein luidde: O Heilige Cornelius / in elke nood, in elk gevaar, / bescherm ons, bescherm ons, / o Paus en martelaar. De Beverstraat te Biest-Houtakker is een verbastering van Beevertstraat (Bedevaartstraat). Men ging ter bèèvert naar de plek waar in 1643 het beeldje van O.L. Vrouw van de Voort zou gevonden zijn in het Spruitenstroompje. Het dreef tegen de stroom in.
Beek, Beek, eigennaam, Hilvarenbeek. In de naaste omgeving wordt dit fraaie, oude dorp alleen maar Beek genoemd. Die naam ligt voor de hand. Er stroomden twee beekjes door het dorp: langs de Wouwerstraat en evenwijdig aan de Koestraat. Ze vloeiden achter de kerk bij de Platte Beek in elkaar en mondden uit in het Spruitenstroompje. Thans zijn ze, voor zover nog aanwezig, geheel overkluisd. Het oude gemeentewapen verwees naar deze situatie. De herkomst van het eerste deel van de plaatsnaam is niet helemaal duidelijk. Is de mysterieuze Hildewaris, vrouwe van Beek en Rode de naamgeefster? Of ene Heylwig? Of Hilsonde? De onderzoekers zijn het daar niet over eens. Beroemde geleerden lieten er zich op voorstaan dat zij uit Beek afkomstig waren. De fameuze taalgeleerde en geneesheer Jan van Gorp (1519-1573) noemde zich in het toen gebruikelijke Latijn Johannes Goropius Becanus. Van Beek dus. Een andere grote geleerde was Marten Schellekens (1563-1624). Hij was o.a. als beroemd theoloog de biechtvader van de Duitse Keizer Ferdinand II. Hij noemde zich Martinus Becanus. Dus ook van Beek.
Beeks, Biks, bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord, Beeks. Afgeleid van Beek (zie aldaar) ’nen èchte Bikse is iemand die hier geboren en getogen is, in tegenstelling tot de allochtonen die dè nòòt zulle worre, hoe lang ze er ook wonen. Alles wat uit het dorp komt wordt als Biks omschreven. Echte Bikse minse zijn daar fier op. Nijdassige buitenstaanders gebruiken Biks soms denigrerend. ’n Bikse meid en ’n Oirschotse koej zèn zèlde goej. Ook de eerzame landbouwers moeten het ontgelden. De Bikse boere die zèn zò lòmp. Die schuppe de mèskes de schòlp van de klòmp. Zelfs in boektitels komt het woord Biks voor. Biks 3 en Biks 5 gaan over het derde en vijfde lustrum van de Grootkempische Cultuurdagen. Ad van Gooi en Fred van Laarhoven stelden het foto-tekstboek Typisch Biks samen. ’t Is òk typisch Biks òm hòòg òp te kèèke teejge alles wè van bùite kòmt. En dan is er nog ’n Biks Slukske. Dat wordt in Amsterdam gemaakt en smaakt als de Friese Beerenburg. Echt Biks dus.
beeld, bild, zelfstandig naamwoord, beeld. ‘n Bild van ’n meijd. Bildegooje was een kinderspel. Een kind werd in het rond gezwierd en losgelaten, waarna het onmiddellijk verstarde tot een “bild” in een zo bizar mogelijke houding. Een “koper” koos het mooiste beeld uit, maar ging er mee vandoor zonder te betalen. Een algemene achtervolging werd ingezet. Wie de dief kon vangen mocht de nieuwe koper zijn.
beer, bèèr, zelfstandig naamwoord, beer, mannelijk varken. Zie ook: zog.
Beers, Bèèrs, eigennaam, Wordt alleen gebruikt voor Middelbeers. Oostel- en Westelbeers worden steeds bij de volle naam genoemd. Soortgelijke afkortingen: De Biest voor Biest-Houtakker. Mierd voor Hooge en Lage Mierde. Gèèstel voor Moergestel. Wèld voor Weelde. Een oud spotvers over Beers begint met de regels: Hèdde pènt on oewen èèrs, got ’r meej no Middelbèèrs. Daar woonde namelijk een “strijkster” die pijn in het achterste kon genezen. Zij beweerde geneeskundige kracht te bezitten omdat ze door de bliksem getroffen was. In carnavalstijd heet Bèèrs dan ook het Strèèkersgat.
beest, bist, zelfstandig naamwoord, beest, koe. 1. De biste gon de waaj wir in. 2. Fleej kèrmes is de Hasseltse schùit bistèètig te keer gegaon. Vorige kermis is de Hasseltse schuit beestachtig te keer gegaan. De Hasseltse schuit was in de 20-er jaren een beruchte Tilburgse vechtersbende, waaraan de dorpsveldwachters hun handen vol hadden. 3. Bistekaomer: plee, nummer 100, ’t hòske (zie aldaar).
beetraaf, petraas, zelfstandig naamwoord, aardappel. Heel lang geleden werd volgens A. P. de Bont dit woord o.a. gebruikt in Hilvarenbeek, Esbeek en Diessen. In Esbeek en Diessen kende men ook het woord petraasfooi, een feestje dat gegeven werd als de aardappeloogst binnen was.
begaaien, begaoje, werkwoord, bevuilen, tekeer gaan. 1. Die kènder hèbbe wir es in ’t slèèk gespuld. Wè hèbbe ze d’r eijge wir begaojd. Die kinderen hebben weer eens in het slijk gespeeld. Wat hebben ze zich weer vuilgemaakt. 2. Sjònge, wè hè Driekske-n-t wir begaojd meej z’ne zatte kop. Tjonge, wat is Driekske weer te keer gegaan met z’n zatte kop.
begankenis, begankenis, zelfstandig naamwoord, drukte, gedoe. ’t Is ’n hil begankenis zegt men als ergens een ongewone drukte heerst of er iets ondernomen wordt waar veel mensen aan te pas komen zoals de voorbereiding van een gouden bruiloft door de buurt. In Vlaanderen wordt hetzelfde woord ook gebruikt voor processie en bedevaart. Ook: begènkenis.
beginnen, begiene, werkwoord, beginnen. Het werkwoord heeft merkwaardige vormen. t.t.: Ik begien. Hij begient. Zullie begiene. v.t.: Ik begòs. Hij begòs. Zullie begòsse. v.deelw.: Ze zèn begònne. Woordspelletje: Kwòsse begòsse. Ik wou dat ze begonnen.
begrafenis, begroffenis, zelfstandig naamwoord, begrafenis, uitvaart. Vensters en gordijnen bleven gesloten zolang het lijk “booven èèrd”stond. De buurt werd “ongezeejd”(zie aldaar). Buurtgenoten droegen de baar naar kerk en kerkhof. Woonde men ver weg, dan werd de kist op een boerenwagen naar de grens van het dorp gereden. Bij kindersterften, die vaak voorkwamen, versierden buurvrouwen het kistje. Jongens uit de buurt droegen het. Meisjes liepen ernaast met palmtakjes die versierd waren met blauwe en witte papieren linten. Deze takjes werden op het graf geplant. Bij volwassenen werden enige tijd de zware klokken geluid vanaf de derde dag voor de begrafenis. Voor kinderen, die een Engeltjesmis kregen, luidde de lichte klepklok. Deftige begrafenissen werden voorafgegaan door de kwèèker of schreuwer, die geheel in het zwart gestoken was en een witte doek meedroeg. Jantje Brouwers was de laatste huilebalk. Er was een grote keuzemogelijkheid. Men kon begraven worden met een Solemnele Mis, een Plechtige Mis of een Mis eerste, tweede of derde klas. Maar dood waren ze allemaal. Familieleden en buren namen na de begroffenis deel aan een koffiemaaltijd in het sterfhuis of een herberg. Men moest daarvoor “gebid” of “verzocht” zijn. Bròòjkes meej kèès (broodjes met kaas) vormden de hoofdmoot. Het was niet ongebruikelijk dat er een stevige borrel mee suiker gedronken werd, vooral als het geen “droevig lèèk was. Zie ook: busselke en onzègge.
beiden, baaje, telwoord, beiden. Eênvanbaaje een van beiden. Ginvanbaaje geen van beiden.
bekwaam, bekwaom, bijvoeglijk naamwoord, bekwaam, in staat zijn. 1. Z’n kènder zèn bekant bekwaom. Ze kunnen bijna op eigen wieken drijven. 2. Fons ha zoveul gezoope dèttie niemer bekwaom waar. Fons was nergens meer toe in staat.
belatafeld, belaojtoffeld, deelwoord, gek, bedonderd. Bende naaw himmel belaojtoffeld? Ben je een haartje bedonderd? Betoeterd heeft dezelfde betekenis. ’n Laojttoffel (ladetafel) is een tafel met een schuiflade. Daarin werd meestal het toffelgeraai (messen, lepels, vorken) bewaard naast het Maggiblikje met de bonnekes van De Gruyter (En 10% èn betere waar …) die elke week langs kwam bij het sjieke maar zuinige deel van de dorpsbevolking. Bij de “notabeelen”, zògezeejd. ’n Laojkaast is een ladenkast.
Belg, Bels, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, België, Belg, Belgisch. 1. Achter de kerk woonde Sus Geps. De meesten kenden hem alleen als Sus d’n Bèls. 2. Kèkte gullie wel ’s nò d’n Bèls? Naar de Belgische t.v. 3. Hij is mee ’n Bèlze vrouw getrouwd. 4. In d’n Bèls was vroeger de penitentie in de biecht veel lager dan bij ons. Tegenwoordig is het omgekeerd.
benul, belul, zelfstandig naamwoord, benul. Dè mènneke hè nèrreges belul van. Dat mannetje heeft nergens enige notie van.
berg, bèèreg, zelfstandig naamwoord, berg. In ons vlakke land worden een stuwwalletje, een opgewaaide zandrug van een paar meter hoog al gauw bèèrege genoemd. Hoe rijk is Beek daarmee gezegend! We hebben de Ròòverse Bèèrege waar generaties van kinderen in het zand speelden. En in de “Oranjebond van Orde” (eigendom van Brabants Landschap) liggen de Slikkebèèrege, genoemd naar boswachter Slik. In het landgoed “De Utrecht” liggen de Dunse bèèrege. En hebben we niet de Bikse Bèèrege (zoals die van Tilburg de Wisterikse Bèèrege noemden) die het dorp Beek een nationale roem (?) bezorgen …
berzie, bèrzie, zelfstandig naamwoord, grote hoop, troep. Vruuger ha’n veul höshaawes ’n hil bèrzie kènder. Vroeger hadden de meeste gezinnen heel veel kinderen.
bes, beejzem, zelfstandig naamwoord, bes. Ook: beejzie. Aardbeien: èrbeejzieje of èrbeejzeme. Opa wandelt met kleinkind over d’n hofpad: Kleinkind: Wè zèn dè, Opa? Opa: Dè zèn zwarte beejzeme, jònge. Kleinkind: Mar ze zien rooj, Opa. Opa: Dè kòmt òmdè ze nog gruun zèn, jònge. Brömbeejzeme of brèmbeejzieje zijn braambessen.
bescheiden, beschaaje, werkwoord, bedingen, afspreken. Dès ’r nie bè beschaaje. Dat is er niet bij inbegrepen; dat is niet afgesproken. (Bij een aankoop bijv.)
beschieten, beschiete, werkwoord, ertoe bijdragen. Diejen halve stùiver die-t-iej in de schaol goojt beschiet ’r òk nie aon. Die halve stuiver draagt er ook weinig toe bij.
beschijten, beschèète, werkwoord, beschijten. Wè ziet iej ’r bescheejte-n-öt. Hij ziet er beroerd uit. t Is nie wèrd dègget beschèt. ’t Is de moeite niet waard. Vaker: dègget bezèkt. (van bezeiken, bepissen).
beslachten, beslèèchte, werkwoord, lijken op. Pietje beslèècht z’ne vaoder. Hij is sprekend z’n vader.
beslag, beslag, zelfstandig naamwoord, beroerte. Nò z’n beslag was hil d’n troef d’r öt. Na z’n beroerte was heel de fut er uit.
besnieten, besniete, werkwoord, bezuren. De goej moeten ’t meej de kaoj besniete. Het werkwoord wordt alleen in zijn onverbogen vorm gebruikt en meestal in samenhang met het werkwoord “moeten”.
best, bèst, bijwoord, hevig, best. Ik zwitte (zweette) z’n bèst. ’t Regent z’n bèst. Meej Paose gon de boere òp d’r bèst no de kèrk (in hun beste kleren). Ook: bist.
besteken, besteejke, werkwoord, een cadeau geven. Het woord wordt vooral gebruikt als het cadeau niet verwacht wordt.
bestuiten, bestùite, werkwoord, prijzen, loven. Ge moet oe kènder òp tèèd bestùite, dè uuvert aon. Het bemoedigt je kinderen als je ze bij tijd en wijle prijst. ’t Kan gin stùite lijje. Er valt weinig goeds van te zeggen.
beuren, beure, werkwoord, beuren. In het Biks betekent beuren niet alleen geld in ontvangst nemen, maar ook slaag krijgen. Ge zult ze beure, man!
bezem, bèssem, zelfstandig naamwoord, bezem. Geniemes (niemand) danste d’n bèssemdans beejter as Harrieke Kluyt. Bèssembènder: bezembinder. D’r ònder bèsseme: er onder bossen. Bèssemgèld: klein geld dat op de vloer is gevallen voor de meid als ze “d’n hèrd keert”(de vloer veegt).
bezwaai, bezwaaj, zelfstandig naamwoord, ’n onhandelbaar iets. ‘t Is ’n hil bezwaaj zònne gròòten-hònd in zò’n klèèn kaomerke. Het is erg onhandelbaar zo’n grote hond in zo’n klein kamertje.
bierwagen, bierwaoge, zelfstandig naamwoord, bierwagen. Niet te verwarren met bierkar. De bierwaoge was een lange, smalle duwwagen waar een viertal biertonnen in paste. De oude Jan van Ham reed met zo’n wagen van brouwerij de Roos (H. F. de Leyer) langs de Beekse herbergen.
biezen, bieze, zelfstandig naamwoord, biezen. Van biezen die ze ’s zomers plukten aan de waterkant, maakten de kinderen (de meisjes vooral) vlechten, paardetomen en kunstige punthoedjes.
biggen, baggen, zelfstandig naamwoord, biggen. De zòg moet korts bigge (korts = binnenkort).
bij, , voorzetsel, bij. Wordt vaak gebruikt in samenstellingen. Bè jòns (bij ons) wordt bòns. Bè jullie of bè ullie wordt bullie. Bè alleman wordt balleman. Als gevolgd wordt door een eigennaam krijgt deze een achtervoegsel. Waor ist te doen? Bè Janne. Bè Piete. Bè Driekskes. Bè Toone. Bè Jaonekes. Hetzelfde verschijnsel doet zich voor als de naam wordt voorafgegaan door de voorzetsels van en voor. Van Sjefkes. Vur Dreeje.
bij zich, bèm, voorzetsel, bij zich, bij me. 1. Samentrekking van “bij hem”, bè’m. Wè hèttie toch wir ’n lèkker mèdje (meidje) bèm. 2. Ook in iets andere vorm voor “bij me”. Ik hègget bèmme. 3. Bij haar: Ze hègget bè d’r of bè’r. De samentrekking is een der typische kenmerken van het Middenbrabants. Zie ook: bènde.
bijdiefke, biediefke, zelfstandig naamwoord, koolmees (Parus major). De koolmees is een insekteneter. Hij zou veelvuldig bijen (bieje) wegpikken rond de biekòrf. Vandaar de naam. Eenmaal strekte zich achter Kasteel Groenendael het schitterende natuurgebied “De Handelèèrs” uit, waar het wemelde van de zangvogels. Een minnend paartje - we noemen geen namen - wandelde zeer intiem tussen de houtwallen door. Plotseling werden ze in hun stille mijmering gestoord, want iemand riep: “Ziet-die-twee, ziet-die-twee!” Het was een biediefke. Met deze woorden wordt de zang nagebootst van dit parmantige vogeltje.
bijkans, bekant, bijwoord, bijna, bijkans. Volgens de befaamde dialectkundige prof. A. Weynen is dit een der meest typische Middenbrabantse woorden. Hij waar bekant verzoope.
bijl, bèèl, zelfstandig naamwoord, bijl. Zie: boek.
bijlappen, bèlappe, werkwoord, bijlappen. 1. Iemand d’r bèlappe. Iemand er inluizen, verraden. 2. Term uit het kaartspel: de inzet verhogen. 3. Bijbetalen. As ge dees bild meej wilt neeme zulde nog ’ne fèftiger bè moete lappe. Je zult nog ’n rijksdaalder bij moeten betalen.
bikkelbol, bikkebol, zelfstandig naamwoord, grote stuiter. De bikkebol, ook wel bikkelbol, werd aanvankelijk alleen bij het bikkelspel gebruikt. Het woord komt daar vandaan. In Beek echter werd dit spel weinig of niet gespeeld. De Beekse bikkebollen waren van metaal, tamelijk groot en zwaar. Gewoonlijk kwamen ze uit afgedankte kogellagers. De jongens (meisjes bikkelden niet) probeerden elkaar volgens bepaalde regels af te gooien, als een primitief jeu-de-boules. Ook werd de bikkebol gebruikt bij het tòkke. Zie aldaar.
binnenvetter, binnevètter, zelfstandig naamwoord, binnenvetter. Niet alleen een varken dat meer “binnenvet” heeft dan men verwachtte, maar ook iemand die zich niet gemakkelijk bloot geeft. Hij lot z’n eige nie in z’ne binnezak kèèke. Ge kèkt ’ne Kèmpense mins wèl op z’ne kop mar nie in z’ne krop. Hij laat het achterste van zijn tong niet zien.
Bladel, Blaal, zelfstandig naamwoord, Bladel. Deze samentrekkingen komen vaker voor. Bijv. Brees voor Breehees, Westrik voor Westerwijk.
blauw, blaauw, bijvoeglijk naamwoord, blauw. 1. De Rentmeestersdijk op de grens met Diessen heet in de volksmond “’t Blaauwkaaj strotje”. Eerlang bestond er een carnavals- en buurtvereniging die “D’n blaauwe kaaj”heette. De oorsprong van de naam is duister. 2. Iemand met rood haar werd wel “D’n blaauwe”genoemd.
blauwpieper, blaauwpieperke, zelfstandig naamwoord, heggemus. De heggemus (Prunella modularis) heeft een blauwachtig borstje en legt in zijn nestje vier of vijf helder blauwe eitjes. Het vogeltje maakt een hoog, piepend geluid. Vandaar de naam.
blein, blèèn, zelfstandig naamwoord, blaar, blaren. Het woord wordt zowel voor het enkel- als het meervoud gebruikt. Er zijn gewone blèèn en bloedblèèn. De paters Redemptoristen gaven “’n missie” tot bekering van de Bikse zondaars. De preek over de eeuwigdurende verdoemenis in de hel was huiveringwekkend en maakte diepe indruk. Vooral op Willeke, de kastelein. “Wè hèttie toch schòòn geprikt oover de hèl! Nòndejuu, ’k hè de blèèn òp m’n bille staon!
blekken, blèkke, werkwoord, bomen en takken van hun schors ontdoen.
Blindaas, blèndaos, zelfstandig naamwoord, daasvlieg. De officiële naam luidt stekende bloedvlieg of daasvlieg. Ze houden zich vooral op aan de waterkant. Jongens die gingen zwemmen in een stroomke, het Rooversvenneke of de “Limskùile” hadden er veel last van. De vliegen beten zich vast in de huid om bloed te prikken en vergaten daarbij alles, zodat je ze gemakkelijk dood kon slaan. Daarom dacht men dat de steekvliegen blind waren: blinde dazen, blèndaos (zowel enkel- als meervoud).
bloedje, bluujke, zelfstandig naamwoord, hulpeloos kindje.
bloot, blòòt, bijvoeglijk naamwoord, bloot. 1. Term uit het kaartspel. ’n Blòòte kaort hèbbe wil zeggen dat men van een bepaalde kleur maar één kaart heeft. 2. Blòtskops is blootshoofds. Blòòt slo dòòd zeiden kinderen als ze bij ’n vangspelletje op ’n niet-bekleed lichaamsdeel geraakt werden. Dat “telde” niet.
bocht, bòcht, zelfstandig naamwoord, stuk land. 1. Veldnaam voor een stuk land dat met heggen was omheind of waar één bepaald gewas op gezaaid was. Ergens in het Hoog Spul lag “de heilige gistbòcht”. De Heilige Geest bocht was het eigendom van het armbestuur. De armmeesters werden ook Heilige Geest meesters genoemd. 2. Vóór de aanleg van de autoweg Tilburg- Esbeek stond nabij de viaduct een huis dat Frankenbocht heette, genoemd naar de bewoner. De metalen naamsaanduiding bevindt zich thans in het pand Diessenseweg 103b (Th. Bodden).
bode, bój, zelfstandig naamwoord, bode. 1. Bòj werd het meest gebruikt voor postbode. Toendertijd brachten de twee postbodes Toon d’n bòj (Antoon Naaijkens) en Bòj Bekkers te voet in het hele dorp de post rond. Die kon nagenoeg in één forse, leren tas die voor hun buik hing. Ze waren een soort vertrouwensmannen, die voor verafgelegen dorpsgenoten ook geldzaken via de post afhandelden. 2. ’ne Bòj is ook een papiertje dat men op de wind naar een vlieger stuurt. In het midden is een gaatje gemaakt waar het touw doorgaat.
boek, boek, zelfstandig naamwoord, boek. Noch in schrijfwijze, noch in uitspraak bestaat er verschil tussen het Nederlandse en het Bikse woord. Toch is er een verschil. Het Nederlandse woord is namelijk onzijdig, terwijl het Bikse woord mannelijk is. We zeggen niet: “Gif dè boek es aon”(onzijdig), maar: “Gif diejen boek es aon”(mannelijk). Hetzelfde verschijnsel doet zich o.a. voor bij raam en bijl. “Doe de raom dicht” zeggen we, en: “Waor hèdde gè ’t bèèl gelaote”in plaats van de bèèl. Dat zijn enkele zeldzame voorbeelden dat het taalgevoel voor mannelijke en vrouwelijke woorden afwijkt van de standaardtaal. Bij geboren dialectsprekers werkt dit gevoel bijna feilloos. Men kan het controleren door er het onbepaald lidwoord “een” voor te zetten in het dialect. vrouwelijk: ’ne kat, ’ne koej, ’ne mèske, ’ne geit, ’n kiep; mannelijk: ‘ne kaoter, ’ne stier, ’ne jonge ’ne(n) bok, ’ne(n) haon.
boer, boer, zelfstandig naamwoord, boer. Enkele uitdrukkingen en samenstellingen. ’t Is goej boereweer. Z’n wèèf is ’n ècht boeremins. Hij is nog van d’n aawe boerestiel. Boerelul, boeretoppe (boerenkool), boeretrien, boeretêêne (tuinbonen). De heer scheldt: ’ne Boer en ’ne zòg hè’n nòòt genog. De gewiekste boer antwoordt: ’nen Heer en ’nen beer wille altè meer.
Boerenovertrek, boerenoovertrèk, zelfstandig naamwoord, Als een boer verhuisde werd hij daarbij geholpen door de buurtschap waar hij kwam te wonen. In een lange stoet van karren werden het huisraad en het boerengerief naar de nieuwe woning vervoerd. Het verhuizende echtpaar troonde in een met papieren bloemen versierde huifkar (zie ook: hògkèèr). Onder de huif hing een fraaie kroon, die de jongemannen probeerden te roven omdat ze daar een vat bier mee konden verdienen. De jeugd ging dansend aan de stoet vooraf, begeleid door een “trèkmònnieka”. Als de nieuwe inwoner van een ander dorp kwam zong men: En in ... daor wille we nie woone / want daor zèn de wève te kaod (kwaad) / Mar in Beek daor wille we woone / want daor zèn ze beejter van aord. En dan volgde een langgerekt “Koeoeoeoeoe”. Er werd een borreltje gedronken in elke pleisterplaats die werd gepasseerd. Dat werd een zware dag! Als afsluiting werd d’n hèrdlaaj gehouden (zie aldaar). Zie ook: oovertrèk.
bolhennetje, bolhènneke, zelfstandig naamwoord, Een eenvoudige muts met een geplooide rand in de hals waardoor de muts een bolle vorm kreeg. Ze deed denken aan de vorm van de bolhennen. Dat waren scharrelkippen die geen staart hadden en met hun ronde rug wat leken op een veren bol. De muts werd voornamelijk door de week gedragen.
bolscheut, bolscheujt, zelfstandig naamwoord, vrij korte afstand. Zo ver namelijk als men een bal kon gooien of schieten. Als ’t “mar ’ne bolscheujt vèrder”is, is dat niet ver van hier.
bord, bòrd, zelfstandig naamwoord, bord. Bòrd is de afkorting van Willebrord, de geloofsverkondiger die ook in onze contreien (Diessen-Alphen) werkzaam is geweest. Nog steeds worden mensen aangeduid met de naam van hun vader. Achter de vadernaam komt een s of een e: Jan van Tienuskes, Driek van Toone. Soms doet de grootvader ook nog mee. Het klassieke voorbeeld is Kees van Koob van Bòrdjes, dat is Kees van Gestel, de voormalige standaardrijder van het Gilde Sint Sebastiaan. Zijn vader heette Kobus, zijn grootvader Bòrd.
boter, booter, zelfstandig naamwoord, boter. 1. Roomboter is goej booter, in tegenstelling tot margarine die slechts febrieksbooter of kaoj booter is, goed vur de gewoone minse. Zuute booter is niet gezouten boter. 2. Bootere of booterkwikke is een spelletje waarbij de kinderen met de rug tegen elkaar staan. De armen haken in elkaar. De kinderen buigen om de beurt diep voorover, zodat de ander met de benen omhoog zwiert. 3. ’t Wordt ’n goej booterjaor zegt men als iemand aan z’n gat krabt.
braambes, brèmbeejzie, zelfstandig naamwoord, braambes.
brader, braojer, zelfstandig naamwoord, knoeier. 1. Een prutser; iemand die z’n vak niet verstaat; een onhandige Tinus die alles verbraojt. 2. ’n Braojke is opgewarmd eten. ’n “Prakje” zoals men in Holland zegt. 3. Voor broaj zie: batterij.
brak, brak, zelfstandig naamwoord, klein kind.
Bram, bram, zelfstandig naamwoord, druktemaker. ’nen Echte Bram wil altijd het hoogste woord hebben en haantje de voorste zijn. Elk jaar reikt Brabants Heem tijdens de Heemkundige Dagen een ereteken uit aan De Bram van Brabant. Ook: ’n bazig iemand.
brissen, brisse, werkwoord, prakken. Het fijnmaken met de vork van een bord gekookte aardappelen, vooral voor kinderen.
broekerij, broekrije, werkwoord, Iemand achter bij z’n broek en z’n kraag grijpen, wat optillen en hem zo dwingen om te lopen.
broer, broer, zelfstandig naamwoord, Als na het eerste kind (een meisje) een jongetje werd geboren werd dat dikwijls Broertje of Broer genoemd. Broer Smolders (Frans eigenlijk) speelde rèèchshalf bij Hilvaria. Omgekeerd werd een meisje Zusje of Zus genoemd. Verkleinwoord van broer is bruurke.
bronolie, brònòllie, zelfstandig naamwoord, petroleum. Brònòllie of bròmòllie was onmisbaar voor het koken op het petroleumstel en in ’n brònòllielamp. Een grote hangende petroleumlamp werd lampbels genoemd. Deze lampen kwamen meestal uit België. De petroleum werd op een bakfiets rondgevent in vierkante blikken kannekes. Nog eerder werd ie per pint getapt uit een vat. Een petroleumverkoper op de Tilburgse weg noemde zijn huisje “In d’òlliepint”. Het heeft de naam gegeven aan een straat die foutief “In d’n Olliepint” wordt genoemd. Bekende òllieboere waren Jan Kluytmans en Jan van Poppel. Een van hen gaf z’n klanten namens de firma het blaadje “De Automaat”, waarin onder andere De Avonturen van Pijpje Drop werden verteld.
bronst, bröst, zelfstandig naamwoord, lomp manspersoon. Iemand die ongegeneerd lomp is is “’ne bröstige vènt”. Bröstig ook voor varkens die loops (bèèrig) zijn. Komt van bronstig.
brood, bròòd, zelfstandig naamwoord, brood. Brood stond voor bruinbrood of zuutbròòd. Wie een witbrood wilde hebben vroeg naar ’ne mik. Van bròòd worde gròòt, van mik worde dik, maakte men de kinderen wijs. Ook: krintemik, knipmikske (scheurbrood), pèèrdebròòd (roggebrood).
buil, bùil, zelfstandig naamwoord, papieren zak. 1. Plastic was in vroeger dagen onbekend, evenals vaste verpakkingen. Bijna alles (koffie, thee, bonen, koekjes, zeep) werd los verkocht en in vierkante of puntbuilen verpakt. Antoon v.d. Heuvel, bijgenaamd Toon Kwak, verkocht tabak in spitsbuilen. Hij adverteerde in de Hilverbode: Rook ’n lekkere buil tabak van Antoon Kwak. 2. In ’t böltje praote is “zitten smiespelen”. In ’t böltje blaoze wil zeggen dat men in z’n portemenee zal moeten tasten.
Buitensnee rijden, bùitesneej rijje, zelfstandig naamwooord, werkwoord, (de) rondrijden. Er waren vroeger drie soorten schaatsen. Kinderen en beginners strompelden op klumpkes, eenvoudige houten schaatsen die met touwtjes of met wat sjiekere oranjekleurige banden of leren riemen onder de schoenen werden gebonden. Wat grotere klumpkes eindigden voor in een sierlijke, ijzeren krul. Gevorderden reden op de langere houten durlòòpers, Friese schaatsen, die eveneens ondergebonden waren. Wie niet op snelheid uit was reed op rùiterschotsen, genoemd naar de schaatsenfabrikant de Ruyter. Die waren ook van hout maar het ijzer stond wat bol en was hol geslepen. Het waren de voorlopers van de huidige kunstschaatsen. Men kon er sierlijk (alleen of met zijn tweetjes) mee over het ijs zwieren, vooruit en achteruit in hele cirkels. Dat noemde men de bùitesneej rijje, rondrijden dus. Geroutineerde schaatsers konden net zo goed als Sjoukje Dijkstra een perfecte acht in het ijs rijden. Noorse schaatsen waren tot voor de oorlog 40-45 nagenoeg onbekend. Schaatsen die vast onder de schoenen geschroefd waren vormden een bezienswaardigheid. Zie ook: schotse.
bunzing, bössem, zelfstandig naamwoord, bunzing. Vannaacht hè ’nen bössem alle aajer òpgevreejte.
burger, börger, zelfstandig naamwoord, burgemeester. J. C. de Rooy, dè waar pas ‘ne börger. Die wèrkte tenminste nog. En hoe! Van negen ure toe half tien. En dan waar ie zò muug, dèttie meej z’n Drieka gòng wandele. No’t Annanina‘s rust. Elke dag ’t zelfde. Weer of gin weer.
busseltje, busselke, zelfstandig naamwoord, busseltje. Een busselke werd voor de woning geplaatst waar iemand gestorven was. Het bestond uit een bundeltje (busselke) stro waartegen zes bakstenen waren geplaatst als het een gehuwd iemand was. Bij ongetrouwden werden er vier stenen tegen geplaatst. Bij kinderen werden palmtakjes in het stro gestoken. Zie ook: begroffenis. Busseltje wordt ook gebruikt als men een stapeltje bedoeld: Een busseltje latjes.
butsen, butsen, werkwoord, kneuzen, stoten. Die appels zèn ammel gebutst.
buurten, buurte, werkwoord, gezellig kletsen. Buurte rond d’n hèrd of zò mar in de straot meej de stoele òp de stoep was tot aan de oorlog een wezenlijk en kostelijk deel van het gemeenschapsleven. Dè moete we on zien te haawe, dichtte Thieu Sijbers. Vergeefs ... Zie ook: gebuurt.
cachenez, kazineej, zelfstandig naamwoord, soort halsdoek. Afkomstig van het Franse cachenez. ’t Werkvolk droeg vroeger vaak ’ne kazineej. De boeren vooral als ze naar de veemarkt gingen. Ook zijden vrouwenhalsdoek die op hoge feestdagen werd gedragen.
canada, kaniedas, zelfstandig naamwoord, Canadese populier. Ook wel klompenboom genoemd omdat er klompen uit gemaakt worden.
canaille, kernollie, zelfstandig naamwoord, helleveeg. Misschien afgeleid van kanaille. Is alleen van toepassing op vrouwen.
carambole, kèrbol, zelfstandig naamwoord, carambol. 1. Een punt maken bij het biljarten. Speule we om dèrtig of fèftig kèrbols? Als er nog één punt gemaakt moet worden zegt men: ’t Is kèrbol. 2. Kèrbeleere is caramboleren.
chanterelle, sjanternèl, Komt alleen voor in de uitdrukking “op sjanternèl gaon”. Oorspronkelijk gebruikt voor iemand die uit vrijen gaat. Later werd het bij uitbreiding ook gezegd voor iemand die uitgaat of geregeld van huis is. Waor is Merie? O, die is wir ’ne keer òp sjanternèl. (Zie ook: rak.) Het woord is vermoedelijk een verbastering van het Franse chanterelle (lokvogel). De uitdrukking wordt meer voor vrouwen dan voor mannen gebruikt.
chose, sjoos, zelfstandig naamwoord, zaak, kwestie. Dè’s naaw hil de sjoos. Dat is nu heel de kwestie. Dat is nou alles. Van het Frans chose (zaak).
coöperatie, kooperaasie, zelfstandig naamwoord, coöperatie. Tijdens het interbellum (de periode tussen de twee wereldoorlogen) richtte de plaatselijke Rooms-Katholieke Werkliedenvereniging St. Joseph ten behoeve van haar leden een coöperatieve winkel op. De leden konden daar tegen concurrerende prijzen hun inkopen doen en delen in de eventuele winst. De winkel werd voornamelijk gedreven door de gezusters Cor en Liza Blankers. Meester Tooten voerde geruime tijd de boekhouding. In een later stadium deden er steeds meer niet-leden hun inkopen. Ook na de opheffing van de coöperatie werd de winkel in de volksmond nog lang de “Kooperaasie”genoemd. Zij was gevestigd in het pand Gelderstraat 28.
cornelisroos, kernillesròòs, zelfstandig naamwoord, pioenroos (paeonia). Behoorde vroeger tot de vaste aanplant van een boerentuin. De herkomst van de naam is onduidelijk.
crimineel, kriemenêêl, bijwoord, heel erg. Jantje Verdoezeme waar giestere wir kriemenêêl zat.
crucifix, kröskefiks, zelfstandig naamwoord, kruisje. Als kinderen bij een vangspelletje een kruisje sloegen en riepen: “Kröskefiks, ge doet me niks!”konden ze niet gevangen worden. Of ze tekenden een kruisje in het zand zodat de vanger er niet over kon (mocht). Een kröske slaon had een magische werking. Het beschermde tegen blikseminslag, het verjoeg de duivel en andere boze geesten en bij de aanvang van een voetbalwedstrijd was het een garantie voor succes, zoals sommige voetballers nòg denken, niet overwegend dat ook de tegenstander een kröske kan slaon. Kröskefiks is een verbastering van het Latijnse woord crucifixus, kruisbeeld.
cuisinière, kwiezejèèr, zelfstandig naamwoord, fornuis. Forse, vierkante keukenkachel die met kolen of hout gestookt werd. Van het Frans cuisinière.
daag, daog, zelfstandig naamwoord, dagen. Daog is het meervoud van dag. Bè die minse ist alle daog fist. Ook: daoge. Ge moet dees daog es langskoome (een dezer dagen). D’irste daog vermocht ’k ‘m nog nie (eerdaags, binnenkort).
daaraantoe, daorontoe, bijwoord, daaraantoe. Dèttie z’n wèèf afsnaawt is toe daorontoe, mar hij bedòndert ze mee ’n ander òk nog òk. Dat ie z’n vrouw afsnauwt is tot daar aan toe, maar hij bedondert ze ook nog met een ander.
daarom, dörrem, voornaamwoord, daarom. 1. Vr: Wörrem hèdde gè dè gedaon? Antw: Dörrem. (Ook: òm dörrem.) Vr: Wörrem dörrem? Antw: Omdè ’ne wörrem ginne pier is. 2. Ook: Dörrem is gin woord. Stikt oe neus in de pèrdstoort (paardestront).
dabben, dabbe, werkwoord, graven, knoeien. 1. Konijnen, honden en katten dabbe met hun voorpoten een holletje in het zand. 2. Kinderen dabbe (knoeien) vaak met het eten. 3. Een dabber is een knoeier, een prutser, iemand die zijn vak niet verstaat. 4. Een voormalige carnavalsvereniging heette De Dabbers.
dadelijk, daolek, bijwoord, aanstonds, dadelijk. Daolek doeket wèl èfkes. Aanstonds doe ik het wel even.
dahlia, dalia, zelfstandig naamwoord, dahlia. De meervoudsvorm van dit woord is in het Nederlands dahlia’s, maar ’nen èchte Bikse zegt en schrijft daliasse.
dampig, dèmpig, bijvoeglijk naamwoord, kortademig. Hij is zò dèmpig as ’n aaw pèrd. Gin wònder. Hij ròkt wèl dèrtig pieraatjes per dag. Pieraatjes: zeer zware Engelse sigaretten van het merk Pirate. Een pakje van 10 stuks kostte een dubbeltje. Maar ook van Sjief Wip (Chief Whip) kon je aardig kort van ossem worden. Zie: ossem.
danken, danke, werkwoord, danken. Zegswijze: Dè dankt me de klòòte. Betekent ongeveer: dat is niet te verwonderen. Voorbeeld: De voetbalclub is gedegradeerd. Dè dankt me de klòòte. Die jònges zitte liever aachter ‘n pilske dan aachter d’n bol aon. Dat verbaast me niets. Die jongens zitten liever achter ’n biertje dan achter de bal aan.
dat, , voornaamwoord, dat. Dit veel voorkomende woord wordt in verschillende betekenissen gebruikt. 1. Kòm hier, dè’k oe neus afveejg. Opdat. 2. Dè weejt ik òk nie. Dat. 3. D’r lòpt zeejker vrimd volk rònd ’t hùis dè d’n hond zò te keer go. Aangezien. 4. Go’s kèèke wie dètter is. Dè is hier eigenlijk overbodig. 5. Ze zulle wèl nèèg (nijdig) zèn. Dè ze verèkke. Ze kunnen verrekken. 6. Dè nie dè. Het tweede dè benadrukt enkel de ontkenning. 7. Als iemand al te onbeleefd “Wè?”zegt i.p.v. “Wablief?” kan die ten antwoord krijgen van de andere, welopgevoede Bekenaar: “‘n Stukske van dè en dan nog wè!
dat je, dègge, samentr. van dat ge. Dègge bedankt zèt dè witte. Je weet dat je bedankt bent.
dauwtrappen, douwtrappe, werkwoord, dauwtrappen. Op de eerste zondag van mei plachten verenigingen voor dag en dauw op stap te gaan naar een naburig dorp. De Koninklijke Harmonie Concordia van 1839 houdt deze traditie nog steeds in ere. Zij houdt er zelfs een speciale “wekgroep” op na, die met haar luidruchtige muziek eventuele langslapers moet wekken. Zie het boek: Vanaf maart 1939, dat bij het 150-jarig bestaan werd uitgegeven. Voor Meigebruiken zie ook: “dòmmeneere”en “maaitakke”.
de, de, lidwoord, de, per. 1. Soms gaat aan een aanwijzend voornaamwoord het lidwoord de vooraf: Kiesde de dees of kiesde de gene (de die). Kies je deze of kies je gindse. 2. We hèbbe ’ne gulde de man ingezèt. De ròòme koste ’n kwartje de liter. De is hier per.
deel, dèèl, zelfstandig naamwoord, deel, dorsvloer. Komt ook in het Standaard-Nederlands voor, maar èè wordt dan uitgesproken als ee. Een typisch Brabants woord voor deel is schuurhèrd, zie aldaar.
deel, dil, zelfstandig naamwoord, veel. ’n Hil dil is nogal veel. Bè d’n intocht van Sinterklaos waar ‘n hil dil volk òp de bêên. Zie ook: mènnigte.
deur, deur, zelfstandig naamwoord, deur. Zegswijze: Die kunne nie meej z’n tweeje dur êên deur. Die kunnen niet met elkaar opschieten. Dè’s nie bè de deur. Da’s een heel eind weg.
deurgebint, durgebònt, zelfstandig naamwoord, deurkozijn.
die, dieje, zelfstandig naamwooord, (den) geld, persoon. 1. As ge van d’n dieje (gebaar van geld tellen) genòg hèt kunde overal terèèchte. Als je genoeg spie hebt kun je overal terecht. 2. D’n dieje deugt van gin kante. Hij daar deugt van geen kanten. Vrouwelijk: De die.
die, dieder, voornaamwoord, van die, van haar. Diedere mins is kaaj gèk. Die man van haar is goed gek.
dijk, dèèk, zelfstandig naamwoord, dijk. Niet alleen gebruikt voor een waterkering, maar ook voor enigszins verhoogde wegen die naar een ander dorp leiden zoals “d’n Gòlse Dèèk”. In de gemènt (zie aldaar) liepen tussen de lage weilanden wat hoger gelegen zandweggetjes: D’n Korte Dèèk en D’n Lange Dèèk. Ze zijn nu verzwolgen door de woningbouw in de Doelakkers maar de namen zijn gehandhaafd: Korte Dijk en Lange Dijk. De Biestse Dèèk loopt van de Biest naar Diessen. De Dunse Dèèk loopt van ’t Hòògend in Esbeek naar het gehucht Dun. De Tuldense Dèèk leidt van Esbeek naar het gehucht Tulden of Tulder.
dik, dik, bijwoord, dikwijls, soms. 1. ’t Is dik iet meej ’ne mins (vaak iets). 2. Dè hè’k dikker gekeurd (vaker). Ook: dikkelder. 3. Is ie dik hier gewist? (soms, misschien). 4. ’k Hègget ’m dikzat gezeejd (dikwijls genoeg). Zegswijze: ’t Is dikke mik meej klaore blom (of: zure zult), ’t Is prima voor elkaar.
dikoor, dikoor, zelfstandig naamwoord, de bof (oorziekte).
ding, ding, zelfstandig naamwoord, spul, ding. Als het om een meervoudig begrip gaat wordt er een s of er achter gevoegd. Tast mar toe jonges, d’r is dings genòg (er is van alles genoeg). Wie hè die dinger daor nirgemieterd? Wie heeft die spullen daar neergesmeten?
dirk, dirk, zelfstandig naamwoord, directeur. De directeur van de Coöperatieve Zuivelfabriek St. Adrianus in de Bloemenstraat, de heer Vonk dus, werd door de boeren en het personeel altijd “d’n dirk”genoemd.
doel, doel, zelfstandig naamwoord, schietbaan. 1. Een afgezette baan voor boogschutters met aan weerszijden houten schotten en op het eind een roos (doel). De schuttersgilden hadden vroeger hun doel langs de straat die nu Doelenstraat heet. Naast de gilden waren er twee handboogschutterijen. “De Vrolijke Schutters” hadden hun doel achter het café van Jan Loyens aan de Diessenseweg (nu: De Posthoorn). “Amicitia” schoot op d’n doel van Café van Dal, Tilburgseweg. Ook in De Tent en in D’n Hemel waren eerlang schutterijen gehuisvest. 2. D’n doel werd ook gebruikt om de schutterij zelf aan te duiden: “Hij is bè d’n doel.”3. Ook Esbeek kent z’n doel, namelijk de Handboogschutterij “Oefening en Uitspanning” die in 1878 werd opgericht.
doen, doen, werkwoord, gaan, doen. 1. Kòm, ik doe mar wir es òp hùis aon. Ik ga maar weer eens naar huis. Waor doede gè heejne? Waar ga je heen? 2. En janke dèttie deej! En janken dat ie deed! Deej geeft hier aan de zin meer kracht. En bloeje dèttie deej, as ’n vèèreke! En bloeden dat ie deed, als ’n varken!
dokkelen, dokkele, werkwoord, pootje baden. Dokkele kon je, toen het water nog fris en helder was, in “De Stròòm”, de vennekes en zelfs in het “Modderstrumke”dat tussen Café De Hemel en Café van Dal onder de Tilburgseweg doorgaat. De bloeiende zwemvereniging De Dokkelaers is naar deze zeer elementaire watersport genoemd. Ze zou eigenlijk Dokkelèèrs moeten heten ...
dol, dols, zelfstandig naamwoord, moeilijkheden, trubbels. Wordt uitsluitend in het meervoud gebruikt, ’k Hè meej dè jong toch ‘nen hòòp dols gehad! Ik heb met dat joch toch ’n hoop trubbels gehad!
domineren, dòmmeneere, werkwoord, razen, tekeer gaan. Bij het maajbòòme planten (zie maaj) werd er soms zo gedòmmeneerd dat de politie in moest grijpen.
domp, dòmp, zelfstandig naamwoord, domp. Deel van een karrewiel waar de “spêêke”(spaken) in bevestigd zijn.
donderen, dòndere, werkwoord, donderen. Iemand was niet door de bliksem getroffen, nee, hij was dòòdgedònderd. De angst voor dit verschijnsel zat er diep in. Sint Donatus fungeerde als beschermer tegen het hemelvuur. Een wijze raad als men zich tijdens een onweer in het vrije veld bevindt: “Mijdt de eik, zuuk d’n buuk”. Vermijdt de eikeboom, zoek ’n beuk op. Dònderkoppe zijn dreigende stapelwolken. Dònderköpkes zijn kikkervisjes, ook wel dikköpkes genoemd. Het zijn de larven van de kikvorsen: dikke kopjes met een staartje en twee minuscule achterpootjes. Nog een andere naam: paddeköpkes. Zie ook: dònderplant.
donderplant, dònderplant, zelfstandig naamwoord, huislook. De dònderplant (lat. sempervirum) is een vetplant met rozetvormige bladeren. Ze groeit onder bijna alle omstandigheden, vaak bijvoorbeeld op dakpannen of op de nok (de vorst) van een rieten dak. Het volksgeloof meende dat deze plant een bescherming vormde tegen blikseminslag. Zie ook: dòndere.
donker, dònker, zelfstandig naamwoord, donker. Denk eròm mèdje dègge vur d’n dònkere thùis moet zèn (voor het donker). Het onzijdige Nederlands wordt in het Biks mannelijk.
doodsprentje, dòtsprèntje, zelfstandig naamwoord, bidprentje. Dòtsprèntjes worden gedrukt om de herinnering aan een overledene levendig te houden. De voorzijde vertoont een vrome afbeelding of een foto. De achterzijde een karakteristiek van de overledene. Omdat alleen zijn goede zijden werden belicht (zelfs als er die niet waren) ontstond de uitdrukking: Liege as ’n dòtsprèntje. De prentjes werden dikwijls bewaard in een sigarenkistje. Als het aantal te groot was geworden om ieder persoonlijk te herdenken werden ze bij het bidden van de Rozenkrans collectief herdacht: “Vur alle diej in ’t kiesje (kistje) ligge.
doordoen, durdoen, werkwoord, doordoen. 1. In de Nieuwjaarsnacht is het gewoonte dat er durgedaon wordt. Men kaart de hele nacht door. Van ’t aaw int nuuw speule. 2. Durdoen werd ook gebruikt om een schuld uit te wissen. Ge doeget toch wèl dur hè? zei men als men betaald had.
doornboom, doornebòòm, zelfstandig naamwoord, doornboom. Hiermee is de (Crataegus) bedoeld. De korenmolen en het Heemkundig Museum aan de Doelenstraat dragen deze naam, maar dan geschreven als “Doornboom”. Bekend is de legende van de doornboom. Een rondtrekkende speelman werd ten onrechte wegens diefstal ter dood veroordeeld. Om zijn onschuld te bewijzen zou hij in drie worpen zijn doornstok van de westkant van het dorp naar de oostkant gooien. Al bij de eerste worp belandde de stok dwars over het dorp heen in de Westerwijk. Toch werd de arme kerel ter dood gebracht. Zijn stok echter schoot wortel en er groeide tot eeuwige schande van de rechter een forse Doorneboom uit. Was het een Meidoorn? Of was het een esdoorn? Dat raadsel is nog niet opgelost.
dorsen, dorse, werkwoord, dorsen. Zegswijze: Lot de boere mar dorse. Men is content over iets dat goed verlopen is. Het deelwoord is gedorse. De rog is gedorse.
Dorus, Dòrres, eigennaam, Dorus. Ook: Tirres. Van Theodorus. Tirres van Gèèstel dè waar ’ne fietsemaoker in de Doelestraot. Vrouwen heten Dora of Theera.
drieërhande, driederande, bijvoeglijk naamwoord, drie soorten. D’r zèn driederande leujges: klèèn leujges, gròòte leujges en bidprèntjes (zie dòtsprèntje).
Driekoningen, Driekònninge, eigennaam, Driekoningen. Op 6 januari trekken de kinderen als koninkjes verkleed en voorafgegaan door een ster zingend langs de deuren. Het meestgezongen liedje luidt: Driekooninge, driekooninge, / Gif mèn ’ne nuuwen hoed. / M’nen aawe is versleejte, / òns moeder mag ’t nie weejte, / òns vaojer heejet gèld / Al òp de tònbank nirgetèld. De uitspraak kònninge (korte ò) komt zo goed als niet meer voor. Men hoort veelal Driekooninge.
drijftol, drèèfdölleke, zelfstandig naamwoord, drijftol. Meisjes speelden met een drèèfdölleke dat met een zweepje werd aangedreven. Dikwijls had het de vorm van een paddestoel. Zie ook: hakdol.
drijvertje, drèèverke, zelfstandig naamwoord, klein persoon. Dè zònne gròòte vènt getrouwd is meej zò’n klèèn drèèverke. Dat zo’n grote vent getrouwd is met zo’n klein vrouwke. ‘t Lèèkene wèl Wat en Half Wat. Watt en Half Watt, een klein ventje en een lange vuurtoren, waren twee helden uit de tijd van de stomme film.
drillen, drille, werkwoord, ’n vorm van dragen. Twee volwassenen of kinderen reiken elkaar kruislings de handen. Op dit draagvlak gaat een kind zitten, dat zich met beide handen aan de dragers vasthoudt. Deze manier van dragen heet drille of kakkestoele. Pieter Brueghel (1525-1569) heeft het al geschilderd op zijn beroemde schilderij “De Kinderspelen”.
drolletje, dròlleke, zelfstandig naamwoord, drolletje. 1. Kooswoordje voor een klein kind. “Gè zèt oma’s drölleke war?”2. Benaming voor suikerbroodje met kaneel dat in het verhuld taalgebruik “bolus” heet.
duiveltjeshaar, duuveltjeshaor, zelfstandig naamwoord, duiveltjeshaar. Het eerste dons van jonge vogels. Ook wel het eerste haar van een jonggeboren kind.
dun, dun, bijvoeglijk naamwoord, dun, slap. 1. “Wè’s de koffie toch wir dun”zei ons moeder als ie weer eens te slap gezet was. 2. Iemand die “on d’n dunne is”heeft diarree.
durske, durske, zelfstandig naamwoord, deerntje, meidje. Algemeen bekend woord, dat in onze contreien echter heel weinig wordt gebruikt. Bij ons is mèdje gebruikelijk.
dutsel, dutsel, zelfstandig naamwoord, sukkelachtig iemand. Ook: dutselèèr. Een sukkelèètig vrouwspersoon is een dutselke.
dweilen, dwèèle, werkwoord, rondtrekken. In Carnavalstijd van café naar café trekken. Dit is een betrekkelijk nieuw woord, in zwang gekomen sinds het traditionele dorpse Vastenavondfeest door het van oudsher stedelijke Carnaval verdrongen werd.
eekhoorn, inkhoorn, zelfstandig naamwoord, eekhoorn.
een, en, 'n, 1. Gaat vooraf aan de dagen van de week. Hij is ’n zòndag nog hier gewist, mar ’n vrijdag kòmt ie wir. 2. Ook vooraf aan telwoorden als men een globaal aantal aangeeft. D’r zèn mar ’n dertig of firtig man òp de resèpsie gewist.
eerst, urst, telwoord, eerst. Zegswijze: De pestoor zeejgent z’n eijge ’t urst. Wie het dichtst bij het vuur zit warmt zich ’t best. Ook: irst.
effenaf, effenaf, bijwoord, kortaf. Hij waar nogal èffenaf toen ik ’m die beroerde bòdschap kwam brènge. Hij was zo maar kortaf, bits, koel.
ei, aaj, zelfstandig naamwoord, ei. 1. Een ei van een kip (hen) is een tietaaj. Dit woord wordt ook in geringschattende zin gebruikt voor iemand die onhandig is of iets simpels verprutst. Wè zèdde toch ’n tietaaj. 2. ’n Mölkaaj is een ei zonder dooier. De inhoud lijkt op karnemelk (mölk). 3. ’n Flauw mens is ‘n flauw aaj. 4. Ge moet ’r gin aajkes ònder lègge. Je moet hem niet zo in de watten leggen. 5. Wè kiesde: aajer of jòng? Wat kies je? ’t Een of ’t ander. 6.‘nen Haon lègt kròmme aajer. Hij poept alleen maar. 7. ’n Wèndaaj (windei) is een ei zonder harde schaal. Ook benaming van iemand die hoog van de toren blaast maar niets presteert.
eibloem, aajerbluumkes, zelfstandig naamwoord, primula’s. De gele bloempjes hebben de kleur van een eidooier (aajdòòjer).
einde, ènd, zelfstandig naamwoord, einde. ’n End hout is ’n stuk hout. Iemes on z’n ènd brènge. Iemand tot aan z’n dood onderhouden of verzorgen. Daor is ’t ènd van verloore. Er komt geen eind aan.
els, elsie, zelfstandig naamwoord, els. ’n Werktuig onder andere gebruikt in de schoenmakerij.
embouchure, ammezuur, zelfstandig naamwoord, Van het Franse woord embouchure (mondstuk van een blaasinstrument). 1. Ammezuur hèbbe wil zeggen dat men aanleg heeft voor het bespelen van zo’n instrument. Tammezuur (opgericht in 1982) is een wijd en zijd vermaard muziekgezelschap. 2. Maar soms hebben de leden gin ammezuur mir. Dat is een tweede betekenis: geen puf meer hebben, niet in conditie zijn.
enige, ènnegte, telwoord, enige, enkele. ‘k Hè oew al ènnegte keere geworschaawd, mar naaw is ’t de lèste keer gewist. ’k Heb je al enkele keren gewaarschuwd ...
entelen, èntele, werkwoord, klieren, vervelen. Lig nie zò te èntele of ’k pèèr oe teejgen-oewe knikker. Verveel me niet zo of ik sla je tegen je kop.
ergens, èrgant, bijwoord, ergens. Ook: èrreges.
erger, èèrger, zelfstandig naamwoord, erger. Dè zal teejge d’n èèrger zèn zegt men als men verwacht dat iets wat op zich niet kwaad is verkeerd uit zal vallen. De kènder zèn zo wild, dès zeejker teejge d’n èèrger. De kinderen zijn zo wild, dat voorspelt niet veel goeds.
erwt, èrt, zelfstandig naamwoord, erwt. Hij hè z’n èrte öt. ’t Is gedaan met ’m. Afgeleid: èrtrèès (erwtenrijs). Takken waarlangs de erwtenplanten worden geleid.
Esbeek, Eèsbeek, eigennaam, Esbeek. Al in een cijnsboek uit 1340 wordt de naam genoemd van dit dorp met een levendig sociaal, maatschappelijk en cultureel leven. De herkomst van de naam staat niet absoluut vast. Het meest waarschijnlijk is het dorp genoemd naar een uitgedroogde beek (zie: Esbeek, niet van gisteren). Bekende persoonlijkheden: Pastoor Jurgens, Meester Lauwers. De graficus Andreas Schotel en de wereldberoemde schilder Piet Mondriaan hebben er gewerkt. De kerk, ontworpen door Ir. van Buytenen, geldt als een voorbeeld van een gave dorpskerk in “Krophollerstijl”. Ze bevat fraai beeldhouwwerk van Albert Termote. Befaamd zijn de ontginningen van het Landgoed De Utrecht, begonnen in 1899. De dichter Boudens rijmde al in 1920: Esbeek, eens verlaten hoek / Noch in atlas, noch in boek / Werd eertijds uw naam gevonden. / Maar die tijd is lang verzwonden: / ’t Heeft zijn kerk, zijn school, zijn straten, / En het dorre heidezand / Schiep men om in vruchtbaar land. De uitzichttoren op het Landgoed, een ontwerp van Kropholler, is vanwege zijn opmerkelijke bouwtrant op de Monumentenlijst geplaatst.
even, effe, bijvoeglijk naamwoord, eenkleurig, even, glad. 1. Ze haj ’nen èffe schort aon, zònder bluumkes of iet. Ze had een eenkleurige schort aan, zonder bloempjes of iets. 2. ’t Is alle daog èffe wèèrm. ’t Is alle dagen even warm. 3. ’t Nuuw grasvèld lag ’r schòòn èffe bè. ’t Nieuwe gazon lag er mooi glad bij.
eventjes, efkes, bijwoord, even. ‘k Hè mar èfkes tèèd. Ik heb maar even tijd.
falie, follie, zelfstandig naamwoord, falie. 1. Grote zwarte mouwloze doek die door de vrouwen in een begrafenisstoet over het hoofd werd gedragen. Bij zware rouw (een sterfgeval in de eerste graad) werd de follie zes weken gedragen. Nog langer geleden werd de follie ook bij andere gelegenheden gedragen. August Snieders, geboortig van Bladel, schrijft in 1891: “In de kom van ons dorp staat een huis, donker belommerd door prachtige linden. Het schuilt zóo diep in de schaduw weg als mijne oude tante in hare falie, die zij altijd droeg in mijne jeugd wanneer zij ter kerke ging en ik soms geneigd was haar te vragen: “Maar tante, waar zit je toch?” Het huis is nu weg, de linden en de kerk zijn weg, tante met haar follie is weg. En Snieders is ook weg. 2. Ik zal oe is òp oe follie slaon. Ik zal je op je falie geven (een pak slaag).
fetsen, fètse, werkwoord, ketsen. Term uit het biljartspel. Als de pomerans (het leren dopje op de punt van de keu) niet goed is gekrijt fètst de keu. “Krijt op tijd” is dus een heel toepasselijke naam voor een biljartclub.
fiep, fiep, zelfstandig naamwoord, speen voor zuigelingen. Ander woord: tuut. ’n Flaaw fiep is een kinderachtig iemand. Fiepe flauw doen of praten. Aawfiepe zie aawmeut.
flambard, flambèèr, zelfstandig naamwoord, hoed. Van het Franse flambard. Grote, meest zwarte slappe herenhoed zoals Ruud van Puyenbroek die droeg.
flapdrol, flabdrol, zelfstandig naamwoord, slappe Tinus, lafaard.
flikker, flikker, flikkere, zelfstandig naamwoord, lijf, lichaam - smijten. 1. Iemand op z’n flikker slaon (op z’n donder geven). 2. Ik heb die rotzooi maar wèggeflikkerd (weggegooid). 3. D’r deugt gin flikker van (geen snars). Een bekend succesnummer op bruiloften en feesten is een parodie op de schepping van Adam en Eva. Adam, in zijn naaktheid verborgen achter de struiken, antwoordt de toornige God als die vraagt waar ie zit: “Ik dörf me nie te laote zien omdè’k hier in m’ne blòòte flikker zit ...”
flip, flip, zelfstandig naamwoord, vrijer. 1. Drieka hè wirres ’ne nuuwe flip ongezèt. Drieka heeft weer ’n andere vrijer.
flip, flip, zelfstandig naamwoord, 2. ’n Dobbele flip was een vrij grote, sappige peer.
fluit, flùit, zelfstandig naamwoord, fluit. Benaming van een schaamteloze vrouw. ‘n Zotte flùit.
fluitje, flötje, zelfstandig naamwoord, fluitje. 1. Het piemeltje van een kleine jongen. 2. ’n Flötje werd gemaakt van flötjeshout (wilgehout). De bast werd goed nat gemaakt en beklopt met een messeheft, zolang tot de bast er afgeschoven kon worden (zie ook: afgaon). Flötjeshout wordt ook gebruikt in een minderwaardige betekenis. Als bijv. de steel van een hamer bij de eerste klap breekt: “Nou, dè’s ’r òk êêne van flötjeshout”. 3. ’n Flötjesbroek is een broek met een gulp in tegenstelling tot ’n klepbroek (zie: vurbroek).
foezelen, foezele, werkwoord, oneerlijk spelen. 1. De waarheid verbergen, bijv. bij het invullen van zijn belastingbiljet. Of met het opgeven van zijn leeftijd. 2. Bedrog plegen bij het kaartspel.
fornuisketel, fernùiskeejtel, zelfstandig naamwoord, fornuisketel. 1. Grote zwarte ketel die met musterd (zie aldaar) werd gestookt en waarin de was werd gekookt of het eten voor de varkens, aardappels bijvoorbeeld. In het laatste geval heet hij sopkeejtel. 2. ’n Fernöske is een klein, pittig ventje of vrouwtje.
Franciscus, Frans, eigennaam, Franciscus. Verkleinwoord: Franske of Frènske. Een andere afkorting is Sus. Sus d’n Bels, Sus van Hees. Sus van de Ven was jarenlang de nar van het gilde St. Sebastiaan. Een enkele maal komt Cis voor.
frut, frut, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, in de war. In de frut raoke, bij voorbeeld van een streng garen. ’t Zit lillek in de frut (in de war). ’t Is frut (’t is naatje pet). Geniemes wies nog hoe ’t schaaide, mar de sik hègget öt de frut gedaon. Niemand wist nog hoe het in elkaar zat, maar de secretaris heeft het opgehelderd.
ga weg, goddewèg, tussenwerpsel, ga weg! Ook uitroep van verbazing of ongeloof. A: Tuldania is kampioen. B: Goddewèg! (’t Is niet waar! Hoe bestaat het!)
gaaf, gêêf, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, mooi, gaaf, goed, vlak, effen. 1. Ge zit hier gêêf te woone! Je zit hier mooi te wonen. 2. Dè mèdje hè ’n schoon gêêf snuutje. Dat meisje heeft ’n mooi gaaf snoetje. 3. Dè hè’k ’r gêêf goed van afgebrocht. Dat heb ik er goed van afgebracht. 4. ’t Voetbalvèld ligt ’r naa goed gêêf bè. Het voetbalveld is nu goed vlak.
gaan, gaon, werkwoord, gaan. Vraag: Hoe gògget? Antw.: ’t Gò (mar daor is dan òk alles mee gezeejd).
gaarne, gèère, bijwoord, gaarne. Ziede gij me gèère? Kus me dan! Gèère of nòòj. Graag of niet. ’t Woord graag is in ’t Biks onbekend.
galg, galg, zelfstandig naamwoord, galg, bretel. 1. Vroeger stond op een der hekken van de Roovertse bossen “Galgenberg” geschilderd. Werden hier de misdadigers opgehangen en de onschuldig verdachte uit de Legende van de Doorneboom (?) (Zie: doorneboom). 2. Gallege (bretels) werden eertijds met knopen aan de broek bevestigd.
ganzentong, ganzetòng, zelfstandig naamwoord, paardebloem. De ganzetòng (Taraxacum officinale) is een traktatie voor konijnen. Maar ook varkens en paarden weten er weg mee. Beter bekend onder de naam pisbloem. Kinderen maakten er armbandjes van door de holle stelen in elkaar te steken.
garen, gaore, zelfstandig naamwoord, garen. Zegswijze: Kòmt ’r ònderhand gaore òp de klos? Komt er nog wat van! Deze zegswijze is ontleend aan de spinnerij.
garf, gèèrf, zelfstandig naamwoord, garf. ’n Bos afgemaaide en samengebonden graanhalmen.
gasconnade, kèskenaoj, zelfstandig naamwoord, opschepperij. Ook: kèskenaode. Een toneelgroep uit Middelbeers heet Kèskenaote. Waarschijnlijk méér uit waardering voor dit zeer typische Kempische woord, dan uit opgetogen aanvaarding van zijn betekenis. Want de leden zijn allesbehalve Kèskenaodemaokers (bluffers, opscheppers). Het woord komt waarschijnlijk van het Franse “gasconade”, dat ophef, drukte, verwaandheid betekent. De Gasconjers zijn berucht om deze eigenschappen.
gast, gaast, bijvoeglijk naamwoord, ranzig. Als spek te lang blijft liggen wordt ’t gaast. Het wordt dan geelachtig van kleur.
gat, gat, zelfstandig naamwoord, gat. Meervoud: gaoter. Iemand die niet stil kan blijven zitten “heej gin zittend gat”. Zegswijze: Hèdde pènt? Dan moete bidde dè’t vur oew gat schiet, dan kundet ötschèète (pènt = pijn).
gauw, gaaw, bijwoord, gauw, licht, gemakkelijk. Vruuger zòn ze nie gaaw ‘nen èèrreme mins durstuure. In de gaawte vergat ie z’n broek dicht te doen (inderhaast). Luij zwêêt is gaaw gerêêd.
gebod, gebooj, zelfstandig naamwoord, mv. geboden, mededelingen, vingers. 1. Onder de gebooj staon, onder de geboden staan, in ondertrouw zijn. 2. ’t Wier ònder de gebooj afgeleejze. Toen de meeste mensen niet konden lezen werden mededelingen en wettelijke maatregelen ’s zondags na de Mis afgekondigd onder de lindeboom uit 1676 op de Vrijthof. 3. Ge meugt hier meej oew vèèf gebooj eejte. Met je vingers eten.
gebuurt, gebuurt, zelfstandig naamwoord, de buurt. Van oudsher is Beek ingedeeld in buurtschappen. Zo’n buurtschap heet: de gebuurt. De gebuurt is nauwkeurig afgebakend volgens ongeschreven regels. Sommige leiden nog een vitaal bestaan en ondernemen allerlei activiteiten. Vroegere verplichtingen als buren hulp bij geboorte en begrafenissen zijn door anderen overgenomen. Levendig is nog het organiseren van versieringen en feestelijkheden bij bruiloften. Soms wordt een nieuwe bewoner nog met uiterlijk vertoon welkom geheten in de gebuurt.
gedaan, gedaon, deelwoord, gedaan. 1. Hij hè gedaon gekreejge. Hij is ontslagen. 2. ‘t Is meej d’r gedaon. ’t Is afgelopen. Ze is dood.
gedachte, gedaacht, zelfstandig naamwoord, gedachte. Dè’s zò verèkte moejlek, daor hèdde gin gedaacht af. Dat kun je je niet voorstellen, daar heb je geen idee van.
gedoe, gedoentje, zelfstandig naamwoord, klein boerderijtje. Kiske Tuut haj ’n schoon gedoentje mar hij heejget lillek laote verslòffe.
gedurig, geduurrig, bijwoord, voortdurend. We zèn zeiknat geworre want ’t reejgende geduurrig (onophoudelijk).
geen een, ginêêne, telwoord, niet een. ’k Kòs niks in de schaol (collecteschaal) gooje want ’k ha ginêêne cent bèmme. Toen ie trouwde hattiej’r ginêêne,- mar naaw is ie dik boove Jan. Hij had geen cent.
geen iemand, geniemes, voornaamwoord, niemand. Dè go geniemes iet aon. Daar heeft geen man iets mee te maken.
geeneens, ginins, bijwoord, niet eens. Mietje hè tweej kènder en ginins ’ne mins. Mietje heeft twee kinderen en is niet eens getrouwd.
geestelijk, gistelek, zelfstandig naamwooord, ’t, de geestelijkheid. ’t Gistelek hègget lang vur ’t zegge gehad. As d’n deejke op d’n prikstoel sloeg wier d’r meej de kèrmes nie gedanst. Deze machtspositie vormde een bron voor talrijke spottende verhalen en uitdrukkingen. De spot is immers vaak het enige wapen van de machtelozen ... Voorbeeld 1: ’n Pastoor ligt op sterven. De dienstmeid laat ’m water drinken. “Mar Miena, wè hèdde me naaw toch laote drinke?”“Dè’s waoter, meneer pestoor.”“Heej! Smokt dè zòò!?” Voorbeeld 2: De koei go no de stier / de kat go no de kater / mar ik sto hier allêên / want ’k zè - tis sund - ’ne frater. Voorbeeld 3: D’r liepe in de persèssie meer gisteleke as minse meej. Voorbeeld 4: A.: Kènde gè ’t verschil tusse ’nen pestoor en ’nen zòg? (zeug). B.: Nêe. A.: ‘ne Pestoor hè mar êen rij knupkes. De rij knoopjes van de pastoor verwijst naar d’n tòòg, de traditionele dracht van de priesters.
geheng, gehèng, zelfstandig naamwoord, hengsels. Gesmede hengsels op grote deuren en poorten.
gekuld, gekuld, werkwoord, gedupeerd. Zegswijze: Erreges meej gekuld zèn. Ook: meej genaajd zèn.
gelijk, gelèèk, bijwoord, telw. gelijk. 1. Hij hègget gelèèk òpgefreejte - helemaal. 2. Ze hèbbe dieje vloer schòòn gelèèk geleejd - vlak. 3. ’t Is me krèk gelèèk - onverschillig. 4. Gelèèk nao binne kènder - tegelijk. 5. Ge hèt gròòt gelèèk Sjèfke - gelijk.
gemacht, gemaacht, zelfstandig naamwoord, mannelijk geslachtsdeel. Daor stòn Bartje spiernakend vur d’n dokter, allêên meej z’n pètje vur z’n gemaacht.
gemak, gemak, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, gemakkelijk. 1. De jòng waare nie gemak, mar mister Mèèl hatter de wènd goed ònder. 2. Bart van Eèrp hief meej gemak ’n vòl vat bier òp. 3. ’t Waar ginne gemakke trouwes. Hij was niet voor de poes. Volgens prof. Weijnen is dit woord heel karakteristiek voor het Midden-Brabants.
gemeente, geminte, zelfstandig naamwoord, gemeente. Onze Jaones hè ’n hèndig bontje (’n gemakkelijk baantje). Hij werkt bè de geminte. Zie ook: gemènt.
Gemeente, gemènt, zelfstandig naamwooord, de, de gemeente. Gemene gronden waren gronden die het gemeenschappelijk bezit van de bevolking waren. Daaraan herinnert de naam De Gemènt. Deze lag ongeveer waar zich nu de Doelenakkers bevinden.
geneuk, geneujk, zelfstandig naamwoord, deftig, voornaam volk. Waar ’t druk op de Nuuwjaorsresèpsie van de geminte? Nou, hil ’t geneujk was ’r! ’t Vurnaom van Beek dus. Ook wel: ‘t Gròòt.
Gerard, Gratje, Graad, eigennaam, Gerard. Gratje van Oirschot, dè was ’nen aorige (een rare). Hij ha ’ne bril, zeej-t-ie, waormeej ie tweej meeter de grond in kòs kèèke. En dan liet ie je de plee zien.
gericht, gericht, bijvoeglijk naamwoord, korter in afstand. Oover de Biest no Osterwèèk is gerichter (korter) as oover Tilbörg. De gerichtste weg no Pòppel is oover Ròòvert (de kortste weg).
gesp, gèps, zelfstandig naamwoord, gesp.
gewricht, gevricht, zelfstandig naamwoord, wreef. Nico van den Brand nam d’n bol vòl òp z’n gevricht en pèèrde-n-m kaajhard in d’n hoek. Hilvaria was kampiejoen. Hij nam de bal vol op z’n wreef en trapte hem snoeihard in de hoek.
gezaad, kezaot, zelfstandig naamwoord, inzet. Bij spelen als knikkeren en mitjesteeke (zie aldaar) was men al content als men niet verloor maar zijn eigen inzet (knikkers of labbòòne - tuinbonen) terugverdiend had. “‘k Hèr m’n kezaot teminste-n-öt!”Ik heb tenminste kiet gespeeld.
gezwak, gezwak, bijvoeglijk naamwoord, lenig.
giebelkont, giebelkònt, zelfstandig naamwoord, lachebek. Ook: giebelgeit. Alleen voor vrouwen gebruikt.
gij, ge, gij, gullie, persoonlijk voornaamwoord, Je, u, jullie. Algemeen Brabantse alledaagse aanduiding van de tweede persoon, zowel enkel- als meervoud. In het standaard Nederlands klinkt het plechtig en ouderwets. In het Biks daarentegen gemeenzaam en vertrouwelijk. Het duidt op een persoonlijke relatie en op een omgang op gelijke voet.
gilde, Guld, zelfstandig naamwoord, het gilde. De gilden behoren tot de roem en de trots van Beek. Stokoud zijn de boerenguld Sint Sebastiaan (anno 1450) die met de handboog schiet en de börgerguld Sint Joris (anno 1461) die de kruisboog hanteert. Heropgericht in 1979 is de guld van Sint Catharina, eveneens met de handboog schietend. Het gilde van Sint Barbara is al eeuwenlang verdwenen. Al deze gilden zijn schuttersgilden. Ambachtsgilden waren Sint Ambrosius (voor bijenhouders, vooral uit Esbeek) en Sint Crispijn (leerlooiers en schoenmakers). Alle deze gildes hebben een straatnaam gekregen. Een bijzonder geval is de Venerabele Guld of Sacramentsguld uit 1614. Het is een kerkelijk guld waarbij de verering van de H. Eucharistie (het Sacrament des Altaars) centraal staat. Eveneens een kerkelijk guld is die van Onze Lieve Vrouw op de Biest, opgericht in 1790. Een bekend gildeliedje op het ritme van de gildetrom: Daor hèdde de guld, daor hèdde de guld / Daor hèdde potdòmme de guld. / Daor hèdde de guld van Sinte Katrien / Vur ’n dubbeltje meugde ’t vèndelke zien. / Daor hèdde de guld ... etc.
ginder, giender, bijwoord, ginds. 1. Hij is giender op aon. Hij is die kant uit. 2. Waor wònt Mie van den Hoorn? Gienderaachter. 3. Gienderwèèt is ’t te doen. Zie ook: geens.
ginds, geens, bijwoord, die kant, ginder. 1. ‘t Is nie hier mar geens. ’t Is ginds. 2. Hèrs en geens wier d’r nogal geklaogd oover ’t morse meej drèèfmis. Links en rechts werd nogal geklaagd over het geknoei met drijfmest.
gindsgaans, ginsgons, bijwoord, op de heenweg. Toen we no d’n heiligen Eik ginge hègget ginsgons gereejgend. Truggons (op de terugweg) bleef ’t drèug.
gips, gèps, zelfstandig naamwoord, gips.
giroffel, snòffels, zelfstandig naamwoord, anjelieren (dianthus). Tweejarige kleurige plant die bijna elke dorpstuin siert.
glad, glad, zelfstandig naamwoord, gladheid. Meej dè glad kunde nie fietse. Ook: die glattighèd en ‘t is glattig. Zegswijze: Wittewè glad is? ’ne Polling (paling) in ’nen emmer snot.
glazende, glaozende, bijvoeglijk naamwoord, glazen. Bij Trien van Beurden op de Voortsepad kon je de mooiste “glaozende”knikkers kopen.
glijer, glijer, zelfstandig naamwoord, step. Voor dit speelgoed dat ook al uit het zicht dreigt te verdwijnen bestaat ook het woord affeseerplènkske. Van het Frans: avancer, opschieten. Van oorsprong is het geen dialectwoord. Het is waarschijnlijk geconstrueerd door iemand die de Tilburgse taalplastiek creatief beheerst. In de bundel “De kinkenduut”geeft Piet Heerkens S.V.D. een aardige impressie van ’n glijermènneke. Mènneke in oe ooveralleke / vòlgelapt meej lèpkesblauw / ’k vèèn oe òp de straot ’n lief gevalleke / op oe glijerke-n-on de sjouw. / Tippetippetip zò doet oe vuutje / ieder stèpke gifde gè gas ...
God, God, zelfstandig naamwoord, god. 1. Zèdde naaw himmel van God verlaote? Ben je nou helemaal bedonderd? 2. Godvergrammer; vloekbeest.
goedkamer, goejkaomer, zelfstandig naamwoord, pronkkamer. De goejkaomer (niet te verwarren met bistekaomer, zie onder bist) was de trots van de huisvrouw. Haar schoonste meubeltjes stonden er en haar mooiste kleedjes sierden ze op. Behalve op hoogtijdagen mocht er niemand inkomen, tenzij er bezoek was. Wel werd de nieuwe fiets er gestald, die ten overvloede zorgvuldig met een laken werd afgedekt.
Goirle, Gòòl, eigennaam, Goirle. Tussen Gòòl en Beek heerste van oudsher enige rivaliteit. De , Peejzerikken of Inhangers hadden nogal een hekel aan de Gòlse geijte of Ballefrutters. D’r kwam nog gin goei geijt van daon, zeeje ze. Ook het omgekeerde was het geval. Sinds d’n Gòlse dèèk verhard is is de toestand aanzienlijk verbeterd.
golliepapen, golliepaope, werkwoord, suffen, gapen. Sto nie zò te golliepaope trut dègge daor stot. Sta niet zo te gapen, trut dat je bent. Iemand die staat te suffen of erg onhandig is is ’n golliepaop. Wordt voornamelijk gebruikt voor vrouwspersonen.
goos, dòòs, zelfstandig naamwoord, doos, gans. Wordt gebruikt voor een onnozel vrouwspersoon, een domme gans. Jo Viòòl, dè waar me toch ’n dòòs!
goot, geujt, zelfstandig naamwoord, goot. 1. De geujt was een klein achtervertrekje waar de pomp en de gootsteen stonden. Het afvalwater werd afgevoerd door een opening in de buitenmuur: het geujtgat. 2. Dakgoot. 3. Straatgoot. In de geujt kònde fèèn knikkere.
gotveren, gotfere, werkwoord, vloeken, sakkeren.
grensjagen, grènsjaoge, werkwoord, grensjagen. Jongensspel waarbij je van de ene meet (lijn) naar de andere loopt. De kunst is om de andere meet te bereiken zonder getikt te worden door de jongens (vangers) die zich in het tussenvak bevinden. Wie getikt wordt moet meevangen. Wie het laatst overblijft is de winnaar. Zie ook: kiepere.
griezel, griesel, zelfstandig naamwoord, ijzeren tuinhark. Het werkwoord griesele (harken) is hiervan afgeleid. Op zondagen, met de kermis en andere feestdagen moest het zand voor het huis en d’n hofpad keurig gegrieseld worden, in schòòn zig-zag banen, dè stònd, mardie.
groen, gruun, zelfstandig naamwoord, groen. Niet alleen in gebruik van de kleur groen, maar ook voor knollen of groenvoer. We moete ’t gruun öt doen vur dèt go vrieze.
grommes, gròmmes, zelfstandig naamwoord, een standje. Wordt alleen gebruikt in samenhang met krèège of geejve. ’k Moet op tèèd tùis zèn anders krèèg ’k wir gròmmes.
grond, grònd, zelfstandig naamwoord, niet geplaveide weg. Ze woone ’n ènd in de grònd. Een eind van de harde weg. Hier godde de grònd in wil dus niet zeggen dat men zich op het kerkhof bevindt, maar dat er ’n zandweg begint.
grootje, grutje, zelfstandig naamwoord, grootje, ’t Woord grootmoeder wordt alleen in het sprookje van Roodkapje gebruikt. Maar men zegt wel: grutvaoder.
grotestoel, gròòtestoel, zelfstandig naamwoord, grote stoel, leuningstoel. Dit is geen bijzonder woord maar wel een bijzonder geval. De gròòtestoel was namelijk het privilege van d’n baos, dat is de heer des huizes. Behalve als de heeroom overkwam. En zelfs voor de aankomende heeroom die nog op het seminarie zat moest de vader tijdelijk het veld ruimen. Er zijn nu eenmaal rangen en standen en die zijn door God gewild. Zeggen ze ... Een ander woord voor grote stoel is zörg.
gruts, gruts, bijvoeglijk naamwoord, ijdel, trots. Die madam lòpt van grutsighèd neejve d’r schoene. Het woord wordt hier in negatieve zin gebruikt. In positieve zin wordt gròts gebruikt. Jan is gròts op z’n kènder en gelèèk hèttie want ze meujge d’r zèn.
haagweduwe, hègweuw, zelfstandig naamwoord, hegweduwe. Misprijzende benaming voor een ongehuwde moeder.
haar, haor, zelfstandig naamwoord, haar. Ge moet oe haor trughaole betekent: je moet dat niet op je laten zitten. Ook: Ge moet oe schaoj inhaole.
haar, hèèr, bijwoord, links. In de voermanstaal is hèèr links en hòt rechts. Zegswijze: van hòt no hèèr. Van het kastje naar de muur. Ook: hottewèg! Die kant uit! Juu is: vooruit. Huuj is: ho.
haard, hèrd, zelfstandig naamwooord, den, de haard. Met hèrd werd niet alleen de vloer van het woonvertrek aangeduid maar ook het vertrek zelf. De benaming gold vooral voor boerenwoningen. De vloer, veelal van rode ongeglazuurde plavuizen, werd met fijn wit zand bestrooid. D’n hèrd wier òpgezand. Door dit “zandten” kon d’n hèrd gemakkelijker gekèèrd worden, dat is opgeveegd. In Café De Zwaan, dat lang een typisch boerencafé geweest is, werd er tot kort voor de oorlog nog “gezand”: op zon- en feestdagen werden mooie figuren rond tafels en stoelen gestrooid. Veul over den hèrd koome wil zeggen vaak op bezoek komen. Als het erg druk was in huis had men ’nen hèrd vòl volk.
haardlei, hèrdlaaj, zelfstandig naamwoord, haardlei. Aan het slot van de boerenovertrek (zie aldaar) werd de nieuwe bazin door de getrouwde vrouwen uit de buurt rondgeleid in haar nieuwe woonst. Ze werd d’n hèrd (d’n haard) rondgeleid. Tevoren hadden de vrouwen alles netjes aan kant gebracht en kon d’n bèssem öt. De bezem werd uitgestoken ten teken dat alles netjes en schoon was. De buurvrouwen werden getrakteerd op ’n tas koffie mee krintemik en peperkoek. En ’n avvekotje (advocaatje) of 'ne boerejònge (rozijnen op brandewijn), nou, daar spierste (spuwden) ze niej in.
haareender, haorinder, bijwoord, haareender, precies hetzelfde.
haffelen, haffele, werkwoord, liefkozen. Tegen jongens en meisjes die aan elkaar zitten te frunniken zegt men: “Zit nie zò te haffele.”Ook met huisdieren, ’n hond, ’n kat kan gehaffeld worden. Haffele is dus een vorm van verwennen, liefkozen met de handen.
haktol, hakdol, zelfstandig naamwoord, haktol. Jongens speelden met een hakdol of pindol die op een ijzeren pin draaide. Hij werd met een dunne leren pees die men om de tol wond aan het draaien gebracht. Als het “zetten”(laten draaien) mislukte moest de tol in een cirkel gelegd worden. De anderen probeerden die tollen te “bevrijden” door ze uit de kring te “hakken”. Ook probeerde men met de eigen tol op een andere, draaiende tol in te hakken. Het was een triomf als men hem kon splijten. Om dat te voorkomen werd de kop als een soort schild met pienèskes (punaises) verstevigd. Minder handige jongens die niet met de tol konden hakken, lieten hem onderhands draaien. Dit “piske trèkke”werd als minderwaardig beschouwd. Zie ook: drèèfdölleke.
half, hallef, bijvoeglijk naamwoord, half. ‘k Ben mar ’nen halve vandaog. Ik voel me niks lekker vandaag. Dès mar halve bak. Half werk.
halfsentijd, halfsentè, bijwoord, de halve tijd. D’n dieje is halfsentè zat.
halfzevensmis, halfseuvesemis, zelfstandig naamwoord, mis van half 7. Stamt uit de tijd dat er dagelijks nog twee Missen werden gelezen, om half 7 en half 8 (de halfaachse Mis). De laatste was meestal ’n zingende Mis (gezongen). Zie ook: mis.
hand, hand, zelfstandig naamwoord, hand. Dè kunde meej baaj oew hande (met beide handen) vatte. Dat is zonneklaar. Verkleinwoord: hèndje. Kinderen moeten ‘n schòòn of ’n goej hèndje geejve. Dat is het rechterhandje. Want aan je rechterzij staat je Engelbewaarder en aan je linkerzij de duvel, aldus het “Prentenboek van de Kinderbiecht”.
Handelaars, Hondelèèrs, eigennaam, De Handelaars. Ook: Handelèèrs. Een prachtig, kleinschalig landbouwgebied achter kasteel Groenendaal dat ten offer gevallen is aan de ruilverkaveling en de aanleg van een autoweg, waardoor niets is overgebleven van de houtwallen, het geboomte, de sloten en slootjes waarin een ongekend levendige en gevarieerde planten- en dierenwereld tierde.
handig, hèndig, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, handig, gemakkelijk. 1. Dè's ’n hèndig geritschap. Handig gereedschap. 2. Dè kan ik hèndig. Gemakkelijk. 3. Dieje vènt dè’s ginnen hèndige. Niet makkelijk in de omgang.
handvol, haffel, zelfstandig naamwoord, ’n handvol. As Jantje Verdoezeme zat waar stroojde-n-ie ’n haffel cente ònder de kènder die ’m aachterno liepe. ’n Handvol centen.
hanenpoot, haonepòòt, zelfstandig naamwoord, koekoeksbloem. In het wild groeiende plant (Melandrium rubrum) met rode bloempjes. Dat is de dagkoekoeksbloem. De benaming geldt niet voor de avondkoekoeksbloem die witte bloempjes heeft.
hannikbroek, hannebroek, zelfstandig naamwoord, Vlaamse gaai. Prachtige roofzieke vogel (Sarullus) met fraaie blauwwitte zijdeveertjes. Wordt ook mirkol of mèrkol genoemd.
hard, hard, bijwoord, hard. 1. Hij is hard ziek. Hij is erg ziek. 2. Luste koffie? Gèère. ’k Zèr hard on toe. Ik heb het hard nodig. 3. Ze koome nog nie hard afzètte. Ze komen nog steeds niet opdagen. 4. Ze zèn ’r hard op öt. Ze streven er hevig naar.
haren, haore, werkwoord, scherpen. Het scherpen van een zicht of een zèssie (zeis). Men gebruikt hiervoor het haorgetùig. Dat bestaat uit een speciale haarhamer met smalle eindrand en het haarspit, een soort aambeeldje waar de zicht opgelegd wordt.
harketak, hèrreketèrrek, zelfstandig naamwoord, klein fel, bedrijvig vrouwtje of meisje. Ketooke Vis waar ’nen echte hèrreketèrrek.
harmonika, mònnieka, zelfstandig naamwoord, harmonika. Pastoor Jurgens uit Esbeek nam tegen de kermis persoonlijk alle monnieka’s in beslag, zodat er niet gedanst kon worden. Maar dat was in het begin van deze eeuw ...
harten, hartes, zelfstandig naamwoord, harten. Term uit het kaartspel. Niet harten, schoppen, ruiten, maar hartes, schòppes of ruites is troef. Met een s dus.
hebben, hèbbe, werkwoord, hebben. Enkele zegswijzen: D’èèrepel öthèbbe. D’n hof omhèbbe. Gehad is lillek. Ik hagget nie mir. De koffie öthèbbe. Als men iets na enige moeite te pakken krijgt roept men triomfantelijk: Hèbbes!
heet, hies, bijvoeglijk naamwoord, heet. Kindertaal. Goed blaoze! ’t Is nog hies!
heidekneuter, haajkneuter, zelfstandig naamwoord, heidekneutje. Een klein, lief vogeltje (Acanthis). Maar vooral de erenaam van de Esbekenaren tijdens de Carnavalsdagen, ’nen Haajkneuter is ook een klein boerke op de schrale zandgrond.
heideslang, haajslèngske, zelfstandig naamwooord, de, heideslangetje, hagedis.
heilig huisje, hèllighöske, zelfstandig naamwoord, heilig huisje. Schertsende benaming voor herberg. In Brabant zèn èffeveul hèllige höskes as hèllige. Er zijn evenveel herbergen als heiligen.
Heilige Kindsheid, Hèllige Kinsheijd, zelfstandig naamwoord, Heilige Kindsheid. Een der drie Pauselijke Missiegenootschappen. Waren de St. Pieterspenning en het Genootschap tot Voortplanting des Geloofs voor volwassenen bestemd, de “Kinsheijd”was er voor de kinderen. De grote Kinsheijdpersessie was een der hoogtepunten van het jaar.
heldergetaald, hèlgetold, bijvoeglijk naamwoord, heldergetaald, welbespraakt. Ook: goedgetold. As geminteraodslid moete goed getold zèn. Moet je goed je woordje kunnen doen.
heloren, hèloore, werkwoord, poolshoogte nemen. De pestoor kwam giestere bè jòns hèloore of er nog niks besteld waar. Mar ’k weejt zèlf nie hoe ’t schaait. De pastoor kwam gisteren tersluiks informeren of er nog niks “op komst” was. Maar ik weet zelf van niks.
helpen, hèlpe, werkwoord, helpen. Als iemand zegt: Wocht, ’k zal oe es èfkes hèlpe! kan dat letterlijk bedoeld zijn, maar ’t kan ook een dreigende betekenis hebben als ouders hun onwillige kinderen aansporen.
hemelzaad, heemelzaod, zelfstandig naamwoord, zwarte luis waarmee bijvoorbeeld de labbòòne nog al eens vol kwamen te zitten als ze niet tijdig bespoten waren, bijv. met een aftreksel van tabaksstelen. Zie ook: striepe.
hen, hèn, zelfstandig naamwoord, kip. Wordt in Beek weinig gehoord. Meer gebruikelijk is kiep (zie aldaar). ’n Hènnegat is een kleine opening onder in een staldeur waardoor de scharrelkippen naar binnen of naar buiten konden. Soms lag het hennegat hoger. Over een leertje tegen de zijmuur van de stal konden de kippen de roest bereiken waarop ze de nacht doorbrachten. ’n Hènnebruudsel (hennebroedsel) is een korte tijd. “Blèf nog ’n hènnebruudsel”. Blijf nog even. ’n Hènnekont is ’n bangscheejt, een bangerik.
Hendrik, Driek, Drieka, Is afgeleid van Henricus of Hendricus. Bekende Bekenaren van die naam: Driek d’n Döts (Driek Hendriks) die in de vùil vèèf woonde (zie aldaar), Driekske van Pinxteren en Driekske Roberts, wereldberoemd in Hilvarenbeek. Vrouwen heten Drieka. Drieka van de pastoor was een echte kernollie (zie aldaar). Wè zèdde toch ’n Drieka wil zeggen: wat ben je toch ’n onhandige trien. Het woord dooka heeft ongeveer dezelfde betekenis.
hier, hèrs, bijwoord, hier. Kòm es hèrs! Kom eens hier. Zie ook: geens.
hik, hik, zelfstandig naamwoord, hik. Rijmpje dat iedereen kende: Ik heb d’n hik / Ik heb de slik / Ik heb ’m nou / Ik heb ’m dan / ’k Geef ’m òn ’nen andere man / die ’m goed verdraoge kan.
hoed, hoej, zelfstandig naamwoord, meervoud van hoed. De koonegin hè wèl honderd hoej. En hoen! De koningin heeft wel honderd hoeden. En wat voor! Ook: En wèffere!
hoeneer, hoeneer, voornaamwoord, wanneer. Hoeneer kòmde ònderhand ’s langs? Wanneer kom je ons eens opzoeken?
hoeveelderhand, hoevelderhande, bijvoeglijk naamwoord, hoeveel soorten. Hoevelderhande bòòm hèdde gij in oewen hof staon? (Bòòm is hier meervoud.)
hof, hof, zelfstandig naamwoord, tuin. Hof is het meest gebruikte woord voor tuin. Brouwer de Leyer had ’nen bùitehof in d’n Elst. Om d’n hof staat ’ne tuin. “’k Moet d’n tuin nog knippe”zei Driekske Roberts, waarmee hij de heg rond d’n hof bedoelde. Het meervoud van hof is heuf. Aachter de heuf van de Koestraat liepen vroeger smalle kerkepaadjes tussen buuketùine (beukenheggen) door. Heuve is in d’n hof werken.
hollewaai, hollewaaj, zelfstandig naamwoord, hollewaai. Vrouwspersoon zonder verstand maar zot as ’ne juin (als ’n ui). Zot in de zin van manziek.
hond, hònd, zelfstandig naamwoord, hond. Verkleinwoord: hundje. Wordt ook voor kleine kinderen gebruikt. Kòm mar hier klèèn hundje van me. Als kinderen op een vraag niet “netjes” met twee woorden antwoorden krijgen ze verwijtend te horen: Ja hònd! Nèè hònd!
hondsgezeik, hòndsgezeik, zelfstandig naamwoord, futiliteit, kleinigheid. Ik kan nie vur èlk hòndsgezeik òpnuuw begiene. Ik kan niet voor elke kleinigheid opnieuw beginnen.
hondsknophout, hòndsknoppehout, zelfstandig naamwoord, vuilboom. Sporkehout of vuilboom (Frangula) is een veel voorkomende struikachtige boom in houtwallen en bermbeplantingen. Uit de gedroogde bast wordt een laxeermiddel gemaakt. De herkomst van de dialectnaam is onduidelijk.
Hooghollands, hòòghollands, zelfstandig naamwoord, Algemeen Beschaafd. De dorpsveldwachter Koolen, ook wel Schrik êên genoemd, sprak Hòòghollands (min of meer) als hij in functie was. Daarbuiten sprak hij zijn moedertaal: Biks. Piet Martijn (Schrik twee) die van elders kwam, sprak uitsluitend Hòòghollands (min of meer). Tot aan de oorlog werd slechts door een deel van de “elite” het A.B.N. gesproken. Dat gold als een soort waarmerk van ontwikkeling en standing. Fabrikanten hoorden daar niet bij. In min of meer officiële bijeenkomsten als gemeenteraadsvergaderingen hoorde men een soort mengvorm van Hòòghollands en dialect.
hoogkar, hógkèèr, zelfstandig naamwoord, hoogkar. Hoge, tweewielige kar voor het vervoeren van grote vrachten als hooi en stro. Met deze kar reden verafgelegen boeren ’s zondags naar de kerk. Ze werd ook als höfkèèr (huifkar) gebruikt. Bij een boerenovertrek werd ze met papieren bloemen fraai versierd. Zie ook: èrdkèèr, boerenoovertrèk en oovertrèk.
hooglievevrouwedag, hóógelievevrouwedag, zelfstandig naamwoord, 15 augustus. De Hemelvaart van Maria (15 aug.), het voornaamste, hoogste feest van Onze Lieve Vrouw, was vroeger ’ne verplichte zòndag. D.w.z. hij moest verplicht als zondag worden gevierd. Er werd dus niet gewerkt en men moest naar de Mis.
hoogmis, hòògmis, zelfstandig naamwoord, zie: mis.
hoogte, hucht, zelfstandig naamwoord, hoogte. As ge oover d’n Diesseseweg no ’t postketoor fietst moete teejge de hucht op. Als je over de Diessenseweg naar ’t postkantoor fietst moet je tegen de hoogte op rijden. Huchtaf gogget hèndiger as huchtòp. Omlaag gaat ’t makkelijker dan omhoog.
hoop, hòòp, zelfstandig naamwoord, hoop. 1. Als de rogge of de haver gemaaid was werden de garven vier aan vier boven met een band samengebonden. Zo vormden ze ’nen hòòp. Ze bleven zo lang te hòòp staon tot ze goed droog waren. 2. Zegswijze: Hij protte honderd op ’nen hòòp. Hij praatte honderd uit.
hoor je, hurre, tussenwerpsel, hoor je, versta je. Wordt gebruikt als afsluiting van een zin om die nog eens extra te benadrukken. Ge moet nog es dikker (vaker) langskoome, hurre! Een soortgelijke betekenis heeft war. Ge moet dè nòòt mir doen war!
hoorntje, hoorntje, zelfstandig naamwoord, verstoppertje. Het bekende kinderspel waarbij de kinderen zich verstoppen. Degene die moet zoeken wordt aangewezen door middel van een aftelversje. Het bekendste is: Ollekebolleke riemezolleke / Ollekebolleke knol. Een andere bekende: Un dun dup, fienekanne kup, / Fienekanne broekespanne / Un dun dup. Na met afgewend gezicht tot honderd geteld te hebben begint het zoeken. De gevonden kinderen worden met de naam aangeroepen. Intussen mogen de andere kinderen proberen te “ooverwinne”. Ze rennen naar een tevoren afgesproken plaats. Als ze die bereiken vóór de zoeker en daarbij “Een twee drie ooverwonne!” geroepen hebben moet de zoeker opnieuw zoeken. In het andere geval wordt de eerst gevondene de nieuwe zoeker. Het overwinnen wordt ook buute genoemd.
horloge, lòzzie, zelfstandig naamwoord, horloge. Pietje D. waar ’ne merakels goeje lòzziemaoker.
hort, hort, zelfstandig naamwoord, op stap, even. D’n hort òpgaon is op stap gaan. ’k Zal oe ’n hòrtje hèlpe. ’k Zal je efkes (even) helpen.
hot, hot, zie hèèr.
houdoe, houdoe, hou je goed. De oer-Brabantse groet die alleen wordt uitgesproken als men weggaat. Dus niet bij het aankomen of in het voorbijgaan. Ook: Haawdoe. En: Allé, kòm haawdoe war! Zie ook: alla.
houkind, haawkènd, zelfstandig naamwoord, kind dat borstvoeding krijgt. “Krèègt jullie Tienuske de flès?”“Nêê, ik haaw ’t.”Ik geef het de borst.
hout, hout, zelfstandig naamwoord, hout. Het bijv. naamwoord is niet houten, maar houtere. ‘nen Houtere stoel. ’n Houtere toffel.
houwmouw, haawmaaw, zelfstandig naamwoord, windhoos. Het woord wordt weinig meer gebruikt maar is in Beek en de omliggende dorpen nog altijd bekend.
hozen, èùze, werkwoord, hozen. Op zomerse dagen gingen de jongens èùze. Meestal in het Spruitenstroompje omdat daar de meeste vis in zat. Met plaggen die uit de oever of de aanpalende weilanden gestoken werden, legde men twee dammen dwars in het water. De zo ontstane tussenruimte werd met emmers leeggeschept. Dit hozen is het eigenlijke èùze, maar stilaan kreeg het woord een ruimere betekenis. Met èùze bedoelt men deze manier van vis vangen. Niet alleen jongens deden het. Ook stropers, want de vangst kon soms aanzienlijk zijn. De stroom was rijk aan paling en kwabben (modderkruipers) die als het ware in het drooggevallen deel voor het oprapen lagen.
hubertusbroodje, huubkesbròòikes, zelfstandig naamwoord, Hubertusbroodjes. Kleine, vierkante broodjes die werden gebakken en gewijd op de feestdag van Sint Hubertus (3 nov.), de patroon van de jagers. Hij werd aangeroepen tegen de hondsdolheid. Wie zo'n gewijd bròòike gegeten had, aldus het volksgeloof, liep weinig of geen risico deze ziekte op te lopen ...
huipen, hùipe, werkwoord, huichelen. Een huichelaar is ’nen hùipert.
huis, höske, zelfstandig naamwooord, ’t, ’t huisje. In de tijd dat er nog geen riolering en waterleiding waren hadden de meeste woningen de w.c. buiten. Dat was ’t höske. Het bestond uit een gemetselde put die aan de bovenzijde was afgedekt met een houten plank waarin een rond gat gezaagd was, de bril. Aan een spijker hingen in stukken gescheurde kranten die als toiletpapier fungeerden. In de deur was vaak een hartje gezaagd. Als de put nagenoeg vol was moest ’t höske gerömd worden. Door middel van een strontschepper werden grote ijzeren emmers gevuld die leeggegooid werden in de stròntkèèr (zie aldaar). Andere benamingen: de bistekaomer, nummer 100, de pleej, ’t gemak, ’t schèèthöske, ’t sekreet.
hullie, hullie, voornaamwoord, hun, hen. Hullie wordt alleen gebruikt als er voor, aan of van voor staat of voor kan staan. In alle andere gevallen wordt zullie, gullie of ullie gebruikt. Zòdde hullie ginne cent geejve? Ullie hofke is schònder dan dè van hullie.
hurken, hukkes, zelfstandig naamwoord, mv. hurken. Op oe hukkes zitte. Op je hurken zitten. Het was een grote kunst om op oe hukkes een glijbaan van begin tot eind af te leggen. Meestal lukte dat niet, want men probeerde elkaar te kakhiele, dat is: onderuitglijden.
iemand, iemes, voornaamwoord, iemand. D’r is iemes on de deur. Zeejker wir òm te schooje vur têên of tander (’t een of ’t ander).
iets, iet, voornaamwoord, iets. ’t Is altè iet. Er is altijd wel iets mis. Ook: ’t Is aaltè wè. Deze zegswijze had een zorgelijk iemand op zijn woning aangebracht. Zijn buurman (twee onder één kap) noemde daarop zijn huis: Hier òk.
ijsheiligen, èèsheilige, zelfstandig naamwoord, ijsheiligen. Pancraas (12 mei), Servaas (13 mei) en Bonifaas (14 mei) geven vorst en ijs helaas. Nog na de oorlog trok rond deze tijd een processie door het dorp om “de zegen af te smeken over de vruchten des velds”.
ijveren, uuvere, werkwoord, ijveren, aanmoedigen. ’t Uuvert nie aon as iederêên alles afkeurt. ’t Is niet bemoedigend …
impassant, impersant, bijvoeglijk naamwoord, ondertussen. Verbastering van het Franse en passant. Ik go no d’n èrmmister en impersant schelde gij d’èèrepel vast. Ik ga naar de armenmeester en ondertussen schil jij vast de aardappels. Zie ook: meejpersant.
inhalen, inhaole, werkwoord, inhalen. Inhaole is een oud gebruik dat nog steeds in zwang is. Sinterklaas, prins Carnaval, ’ne nuuwe pestòòr, ’ne nuuwe börger worden met praal en statie afgehaald aan de ingang van het dorp, in d’Olliepint. Later kreeg men er wel eens spijt van, maar het oude gebruik moest hoe dan ook in stand gehouden worden. Toen met het oog op de al maar toenemende verkeersdrukte in de gemeenteraad het voorstel werd gedaan op de Tilburgseweg een inhaalverbod in te stellen verklaarde een raadslid zich pertinent tegen. “Aaw gebrùike moete in eere haawe”, zei-t-ie. Het inhalen van nieuwe buren onder duchtig geklank en gezank is inmiddels in onbruik geraakt.
inhangen, inhange, werkwoord, er om houden. Wordt gebruikt als iets of iemand op het nippertje is, in combinatie met ’t zal. ’t Zal ’r inhange of ie òp tèèd zal zèn. ’t Zal er om houden. ’t Zal ’r inhange of we de koste d’r öthaole.
inhanger, inhanger, zelfstandig naamwoord, pezerik. Dè dêêl van ’ne zòg dè ze zò hèbbe as ze ’ne bèèr was. Het uitgesneden voortplantingsorgaan van het mannelijk varken. De vettige materie werd aan de pees opgehangen om te drogen. Ze werd later gebruikt om de zaag in te vetten. Kwaadaardige tongen uit naburige dorpen beweerden in vroeger tijden dat die van Beek zó arm waren, dat ze soep trokken van ’ne pezerik. Ze hingen hem daartoe in een pan heet water. Vandaar de naam inhanger als scheldnaam voor de Bekenaren. Nog erger maakten de verachtelijke kwaaitongen het, die beweerden dat de pezerik niet in, maar boven het kokend water werd gehangen. Door de hitte druppelde er wat vet in. Op die manier kon de pezerik meerdere malen worden gebruikt. Zie ook: peejzerik.
inkarren, inkèère, werkwoord, inkarren. In een bouwput werd eertijds met èrdkèère (zie aldaar) gèèl zand (ook wel: rooi zand) gereden dat met water werd vermengd om zodoende een stevige bodem te leggen die niet verzakte. Het zand inrijden was inkèère, het mengen met water heette inwaotere. Het zand uitgraven is ötkèère.
inkruipen, inkruipe, werkwoord, zich terugtrekken. Hij ha ’n gròòte bakkes mar toenter òm ging kroop ie d’r in. Hij had een grote mond, maar toen het er op aan kwam krabbelde hij terug.
inktappeltjes, inktappeltjes, zelfstandig naamwoord, galnoten. Galappels of galnoten groeien op de achterkant van eikebladeren. Ze worden veroorzaakt door de galwesp die er haar eitjes op legt. Als men in het sap van deze appeltjes een roestige spijker legt ontstaat er een soort inkt. Vandaar de naam.
inpiepen, inpiepe, werkwoord, insteken. Kindertaal. Als kleine kinderen armen of benen in mouwen en broekspijpen moeten steken zeggen de moeders (méér dan de vaders ...) Piepin, mùizepin!
inspolken, inspolleke, werkwoord, afbrokkelen. Als men te dicht op de rand van een gegraven kuil gaat staan, kan de wand inspolleke, afbrokkelen.
intijds, intèds, bijwoord, op tijd. As ge kortjes wilt hèbbe vur ’t oopeluchtspèl dan moeter intèds bè zèn. Als je kaartjes wilt hebben voor ’t openluchtspel moet je er op tijd bij zijn.
introuwen, intraauwe, werkwoord, introuwen. Jonggehuwden gaan bij gebrek aan beter wel eens inwonen bij een der ouderparen. “Intraauwe jònge, dè moete nòòt doen,” zeej d’n aawe Stads, “’t Is net as in oe broek pisse. ’t Is èfkes wèèrm, mar dan begint de èllènde ...”
inwateren, inwaotere, werkwoord, zie: inkèère.
ja, , bijwoord, ja. Jènèt bevestigt sterker dan wat een vorige spreker heeft beweerd. A: Peerke P. is ’n vùil plöddeke (zie aldaar). B: Jènèt! Krèk wègge zeejt. (Precies wat je zegt.)
Jacob, Koob, eigennaam, Kobus. Van Jacobus. De bekendste Koob uit Beek is wijlen Koob van Bòrdjes (de zoon van Bord = Willibrord) de standaardrijder van het gilde St. Sebastiaan, een functie die werd overgenomen door z’n zoon Kees van Koob van Bòrdjes. Het verkleinwoord van Koob is Kupke. Kupke de Brùyn waar ’ne merakels goeje siegaaremaoker.
jaknikker, jaknikker, zelfstandig naamwoord, meeloper. Jaknikkers beschikken over een speciaal geconstrueerde halswervel. Ze kunnen geen “nee” zeggen. Men komt ze overal tegen, maar het woord was lange tijd speciaal gereserveerd voor raadsleden, die op alles wat d’n börger voorstelde ja en amen zeiden. Of helemaal niks, zoals het raadslid dat twaalf jaar zijn/haar mond uitsluitend opendeed om te gapen ... In de ogen van B & W functioneerden zij voortreffelijk. Maar ook deze jaren zijn allang voorbij. Ja, ja ...
Janus, Jaon, zelfstandig naamwoord, Janus, Adriaan. De naam is afgeleid van Adrianus. Weinig dorpen kunnen bogen op een echte, door de Paus van Rome heilig verklaarde martelaar. Beek kan dat wel. Een der martelaren van Gorcum, ter dood gebracht in 1572, is hier in 1528 als Adriaen Janssen geboren. Hij werd heilig verklaard in 1867. Zijn beeld staat in de Petrus Banden kerk en op de koorbanken van de Abdij van Averbode. Een ander beeld, vervaardigd door Jacq. Kreykamp, staat in de noordelijke nis naast de torendeur. St. Adrianus is de patroon van de Kerk van Esbeek. Er bestaat een loflied op de heilige waarvan de eerste strofe luidt: Adrianus, heil’ge strijder, / Moedige geloofsbelijder, / Zaalge vrucht van Beeksche grond, Denk dat eens uw wieg hier stond / En wil ons beschermen. Ook: Esbeeks grond. Naast Jaon ook: Jaones, Jaoneke. Jaon wordt soms ingedikt tot Jos. Jos Wèète was hil wè jaore lid van de raod.
Jen, jèn, zelfstandig naamwoord, soort vrouw, nep. 1. ’n Morsjèn is een slordige vrouw. Verder zijn er nog zeurjènne, lòmpe jènne,’n gierege jèn e.d. 2. Dè’s jèn. Dat is nep. Flauwe kul.
jenever, sneejvel, zelfstandig naamwoord, jenever. ’n Sneejvelneus is een neus die door het vele jeneverdrinken paars-rood geworden is. Komt tegenwoordig minder voor dan vroeger. Een wetenschappelijk onderzoek naar dit verschijnsel is gewenst.
jeu, zjeu, zelfstandig naamwoord, fut, levenslust. Sinds z’n vrouw dòòd is is hil de zjeu d’r öt. Sinds de dood van z’n vrouw is alle fut eruit.
joekelen, joekere, werkwoord, janken, tekeergaan. 1. Joekere van de pènt (zowel voor mens als dier). 2. Dè kost veul gèld mar daor hoefde nog nie zò oover te joekere! (Klagen, lamenteren.)
jong, jòng, zelfstandig naamwoord, mv. kinderen, nakomelingen. 1. Dè wèfke hè twaalef jòng. Dè zòdde nie zègge war? (Kinderen.) 2. Dè kenèèn hè twaalef jòng (jonge konijntjes). 3. Gift dè jòng toch ’n snuupke. Geeft dat kind toch ’n snoepje. Kan een jongen of een meisje zijn. 4. Dè mèdje hèn z’òk schòòn meej jòng gezèt. Ochèèrm! (Zwanger gemaakt.)
jood, jood, zelfstandig naamwoord, jood. Voor de holocaust werd “jood” vaker als scheldwoord of anderszins denigrerend gebruikt dan na de oorlog gelukkig het geval is. Als iemand ’n ander spuwde werd ie uitgescholden voor vùile jood! (Ook: jòd.) ’n Voddekoopman was ‘ne toddejood. Meestal werd jood in ongunstige zin gebruikt. D’n dieje! Dè’s ’nen échte jood! Joodevèt is druivesuiker. Kinderen die een bril droegen werden uitgescholden voor brillejood.
juist, sjuust, bijwoord, juist, precies. Van het Frans: juste. 1. Hoe stògget ’r mee? ’t Is sjuust klaor. 2. Sjuust wèk wò zègge. Precies wat ik wou zeggen.
jullie, ullie, voornaamwoord, jullie. Verouderde vorm van gullie (gij). D’n ullieje, die van jullie, komt nog wel voor. D’n ònze ziet ’r beejter öt as d’n ullieje. Die van ons ziet er beter uit dan die van jullie. Zie ook: ollie.
jut, juut, zelfstandig naamwoord, soort peer. ’n Juutepèèr is een wat onooglijk peertje dat praktisch niet meer voorkomt. Ook scheldnaam voor de Belgen: Bèlze juut! ’n Jongen die scheel kijkt werd uitgescholden voor “schèèle juut!
kaaljakker, koljakker, zelfstandig naamwoord, kale meneer, kaalhans. Wordt in Beek nog al eens gebruikt voor allochtonen die doen alsof ze het breed hebben, maar twee uur lang voor één kopje koffie op het terras van De Egelantier blijven zitten. De dichter Bredero (1585-1618) kende ze al. In zijn Spaanse Brabander komt het woord in een iets andere vorm herhaaldelijk voor.
kaan, kaoikes, zelfstandig naamwoord, mv. kaantjes. Als het varken geslacht is wordt het vet uitgebakken. Het vet zelf stolt tot reuzel. In de pan blijven harde brokjes over. Dat zijn de kaoikes. Warmgemaakt smaken ze voortreffelijk op roggebrood, vooral indien er, zoals bij een echte Brabantse koffietafel, ’n brandewijntje bij gedronken wordt. In het Biks komt het woord alleen in het meervoud voor. In de twintiger jaren was “Jan Naoikes lust gin kaoikes”een veelgehoord scheldversje.
kaas, kèès, zelfstandig naamwoord, kaas. Op de kèès verzocht zèn wil zeggen dat men is uitgenodigd om na een uitvaart deel te nemen aan de koffietafel waar voornamelijk bròòikes meej kèès worden gegeten. Zie ook: begroffenis.
kaatsen, kètse, werkwoord, kaatsen. 1. Spel dat door meisjes met een, twee, drie of meer kètsebolle werd en wordt gespeeld onder het zingen van een liedje. Het spel kent veel, vaak kunstige, variaties. 2. De Kèts verkorting van Kètsheujvel, Kaatsheuvel. In de Kèts wònden vruuger veul schèèresliepers.
kak, kak, zelfstandig naamwoord, kak. 1. Veul kak hèbbe. Veel verbeelding hebben. 2. ’t Kakkenèsje. Het jongste kind uit het gezin. 3. Woordspelletje: “Kak of gin kak, kakke zal ie,” zeej Mie Hèffer en ze hield ’t kakkenèsje booven ’t pötje.
kakhielen, kakhiele, zie: hukkes.
kakkestoelen, kakkestoele, werkwoord, zie: drille.
kalf, kalf, zelfstandig naamwoord, kalf. Zegswijzen: 1. Wè zèdde toch ’n kalf-Mozes! Wat ben je toch ’n stomme vent! 2. ’t Kalf is gròtter as de koej. De onkosten zijn groter dan de beoogde opbrengst. Bijvoorbeeld voor duizend piek een vlooienmarkt organiseren die vast en zeker nog niet de helft oplevert.
kanarie, knorrie, zelfstandig naamwoord, kanarie. De volksdichter Piet Heerkens S.V.D. schreef o.a. een gedichtenbundel die als titel “De Knorrie”kreeg - een bescheiden zangerke.
kant, kant, zelfstandig naamwoord, kant. 1. ’t Deujgt van gin kante. Er deugt niets van. 2. On z’n spraok te heure kòmt ie van de kante van Gils. ’t Is ’r zeejker ginne van dees kante. Hij komt uit de omgeving van Gilze. Hij is zeker niet van hier.
kappertje, kapperke, zelfstandig naamwoord, bierglaasje. Een klein glaasje met voet waaruit de vrouwen tijdens de kermis bier met suiker dronken. Het woord is prakties geheel verdwenen, evenals het glas zelf.
kar, kèèr, zelfstandig naamwoord, kar. Zegswijze: Ze hè de kèèr omgekiept. Ze heeft een miskraam gehad. Zie ook: èrdkèèr en <>hògkèèr.
karbonade, kèrmenaaj, zelfstandig naamwoord, karbonade. 1. In betere tijden bracht men na de slacht de karbonaden naar de pastoor en de burgemeester. Of naar het hoofd der school als een kind dreigde te blijven zitten. Deken van de Kamp z.g. werd er zo rijk mee begiftigd, dat hij bij de slager diskreet liet informeren of hij een aantal kèrmenaaje kon ruilen tegen een gerookte ham. 2. Een ander woord voor kèrmenaaj is krèp.
kastanje, kestannie, zelfstandig naamwoord, kastanje.
Kees, Keej, Kees, eigennaam, Veel voorkomende namen. Van Cornelis of Cornelia. Vrouw: Keej, Keeke, Cor, Neelie, Nel, Nellie. Man: Kees, Kiske, Nilles, Neel, Cor. En dan is er natuurlijk Sint Kernilles nog (zie: bèèvert, kernillesròòs).
kei, kaaj, zelfstandig naamwoord, kei. 1. Op d’n hoek van ’t Valkestrotje viel ie kaajdòòd neer (morsdood). 2. ’ne Kaajlègger is een stratenmaker. Wè worde gè? Kaajlègger op zeej. 3. ’ne Kaajwèg is een steenweg. De grote Bèlze kaaje staan bekend als kènderköpkes. Zie ook: blaauw.
kemp, kèmp, zelfstandig naamwoord, hennep. Werd vroeger geteeld voor de vezels waar touw van gemaakt werd en voor het zaad dat goed vogelvoer was en nog is (kèmpzaod). Tegenwoordig kan hennep (cannabis) nog slechts clandestien geteeld worden, wat in feite ook gebeurt. Niet voor de vezels of de zaadjes, maar voor de vrouwelijke bloempjes die de befaamde (of de beruchte ...) marihuana opleveren. ’t Is maar hoe men er tegenaan kijkt ... Hennep werd ook uitgesproken als kènnep, waaruit weer kèmp ontstond.
keren, keere, werkwoord, keren. 1. ‘t Is hier nie òm te keere van de stank. ’t Is niet om uit te houden van de stank. 2. D’n hèrd keere. De woonkamer vegen. 3. ‘t Pèrd is los. Keeret! Hou het tegen! 4. Teejge de keer in. Dwars liggen. Zie ook: regeur.
kerk, kèrk, zelfstandig naamwoord, kerk. Zegswijze: Ge zèt zeejker in de kerk geboore? zegt men tegen iemand die de deur laat openstaan als men binnenkomt.
kermis, kèrmes, zelfstandig naamwoord, kermis. Zegswijzen: 1. Aachterom is ’t kèrmes! Niet voor iemand langslopen. 2. ’t Is kèrmes in de hèl. Als de zon schijnt terwijl het regent. 3. As ge wir iets ötspòkt zal ’t kèrmes zèn. Als je weer iets uitspookt zul je stevig op je kop krijgen. Men zegt niet Diessense, Mierdse of Gèèstelse kèrmes, maar Diessen-, Mierd-, Gèèstel-kèrmes. Meej Tilbörg-kèrmes reejgent ’t altèd.
Kerstmis, Kèrsmes, zelfstandig naamwoord, Kerstmis. Men zegt: Meej de Kèrsmes. Ook de Nachtmis werd de Kèrsmis genoemd. Een oudere vorm is Korsmes. Meej de Kèrsmes ging de Fik rònd òm de minse wakker te kloppe vur de Naachtmis die-j-òm vèèf uure begòs.
keus, kuus, zelfstandig naamwoord, varken. Vooral gebruikt in de kindertaal. ‘ne Vètte kuus. Scheldnaam voor een moddervette vent.
keutel, keujtel, zelfstandig naamwoord, keutel. Kinderen zeiden met Nieuwjaar de merkwaardige wens: ’k Wèns oe ’n Zalig Nuuwjaor, meej ’ne keujtel in oe haor. De herkomst hiervan is onbekend. Spreekwijze: Teejge ’t Lief Hirke kunde nie meujtele (mopperen), teejge ’n geit kunde nie keujtele. Je moet geen dingen ondernemen die bij voorbaat geen resultaat opleveren.
kiekas, kiekas, zelfstandig naamwoord, jong dat net uit ’t ei komt. Zie ook: nakend.
kiem, kiem, zuinig, kieskeurig. 1. Hij is hêêl kiem op z’n nuuwe fiets. 2. Vur Sjèfkes kunde beejter nie kooke. Die is zò kiem, hij lust bekant niks.
kieperen, kiepere, werkwoord, kieperen, vangspel. Een variant op grensjaoge (zie aldaar). Hierbij mochten de vangers proberen de anderen over de meet te trekken. Omgekeerd mochten de lopers de vangers in hun hok trekken. Als dat lukte werden ze stevig in de rug gestompt. Hierbij ging het er vaak ruw aan toe, weshalve Mister van Lisdonk sr. het spel op de speelplaats streng verboden had. Maar hij keek niet altijd ...
kietelkei, kietelkaaje, zelfstandig naamwoord, kiezelstenen.
kijk, kèèk, zelfstandig naamwoord, kijk. ’ne Kèèk wèèd. Zo ver als je kijken kunt.
kijken, kèèke, werkwoord, kijken. Woordspelletje: Kèk es of ie kèkt Keej en assie kèkt nie kèèke. Kijk ’ns of ie kijkt, Kee, en als ie kijkt niet kijken.
kijven, kèève, werkwoord, kijven. Kèèves krèège, bekeven worden. Zegswijze: Kèève doe gin zeer, slaon zò veul meer. In plaats van kèève wordt vaak schèlde of schèlle gezegd.
kind, kènd, zelfstandig naamwoord, kind. 1. Meervoud: kènder. Verkleinwoord: kiendje. Speels gebruikt: kieneke. 2. ’n Plat kènd is een kind dat nog in de wieg ligt, nog niet kan lopen. 3. ’n Kòmvòrtkènd sukkelt mee aan de hand van moeder die het aanmoedigt met: “Alleej, kom vòrt!”4. Als men ’n kind kietelt zegt men: Kiele! Kiele! Kiele!
kip, kiep, zelfstandig naamwoord, kip. Zegswijze: Wè zèdde toch ’n kiepekònt! Wat ben je een schijtlijster. Toen er nog scharrelkippen waren placht moeder de vrouw uit haar opgeschorte “vurschòòt”(zie aldaar) het kippevoer uit te strooien onder de lokroep: Tiet tiet tiet tieieiet! een woord dat boven de rivieren een andere betekenis heeft, naar het schijnt. Zie ook: hen.
kitsen, kitse, werkwoord, kotsen, overgeven. Zie ook: spouwe.
klaar, klaor, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, puur, enkel. 1. Is dè teej? Klaor waoter, dè ist! (puur water). 2. ’t Is klaor van de schrik dè dè mènneke in z’n broek gepist hè (enkel en alleen van de schrik).
klabots, klabòts, zelfstandig naamwoord, proppenschieter. Een speeltuig dat door de jongens zelf werd gemaakt. Men neme een stuk flierehout (vlierhout) van ca. 30 cm. Verwijder het merg. Sla in een stevig stuk hout van ca. 10 cm. een lange, dikke spijker (ontdaan van de kop), die past in het holle vlierhout. Sluit beide kanten van het hout af met een natte, gekauwde prop papier of met elzeproppen. Druk de spijker met kracht in de buis. De buitenste prop zal door de druk er met een klap uitvliegen.
klamper, klamper, klampert, zelfstandig naamwoord, sperwer, havik. Als een klampert wordt gesignaleerd raken de duivenmelkers in paniek. Hij is een erfvijand van de duiven. De grote sperwer (accipiter nisus) lijkt erg veel op de havik (accipiter gentilis). Vandaar dat het woord klampert wel voor beide vogels wordt gebruikt.
klapzuur, klapzuur, zelfstandig naamwoord, heel hevig, beroerd. Z’n eijge in ’t klapzuur wèrreke. Zich uit de naad werken. Daor krèèg ik ’t klapzuur van. Daar wordt ik beroerd van (in overdrachtelijke zin - niet letterlijk dus).
klassineren, klazieneere, werkwoord, kletsen, eindeloos praten. In de Raod (gemeenteraad) klazieneerde ze ’n uur over ’n zandpaajke en toen was er nog gin gaore òp de klos. Er was nog niets bereikt. De laatste uitdrukking is ontleend aan de spinnerij. Kòmt ’r ònderhand es gaore òp de klos wil zeggen: komt er nog wat van?
kleed, klêêd, zelfstandig naamwoord, kleed, jurk. 1. In het Biks spreekt men niet van een mooie jurk maar van ’n schòòn klêêd. 2. Als men het geestelijk of ordegewaad aannam werd men gekleejd. Van een uitgetreden geestelijke of aspirant-geestelijke zegt men: Hij heej ’t klêêd ongehad.
klep, klèp, zelfstandig naamwoord, klep. Betekent mond, smoel, in de uitdrukking: “Haawt oew klèp toe!”d.i. Zwijg!
klepborek, klèpbroek, zelfstandig naamwoord, klepbroek. Ouderwetse mansbroeken werden aan de voorkant met een klep gesloten, het zogenaamde prizenteerblaajke. Zie ook: flötje en vurbroek.
klepschuw, klèpschaaw, zelfstandig naamwoord, schuw, verlegen. Iemand blijft in de deuropening staan bij het binnenkomen. “Ge zèt toch nie klèpschaaw?”vraagt de bewoner. “Durf je niet binnen te komen?” Ontleend aan de duivensport. Een duif valt op de klep en wil maar niet binnengaan.
kleptuit, klèptuut, zelfstandig naamwoord, klikspaan. Klèptuute hadden het onder hun leeftijdgenoten zwaar te verduren. En ook de mister (onderwijzer) moest ze niet. Als ’t tenminste “’ne goeje mister waar ...”
klis, klis, zelfstandig naamwoord, rookvlees aan het stuk. Holt mar ’n kliske gerukt vlêês, dè’s veul vurdêêliger dan per òns gesneeje. Haal maar ’n stuk rookvlees. Dat is veel voordeliger dan per ons gesneden.
kloek, klòk, zelfstandig naamwoord, kloek, broedende kip. Zie ook: klok. Een voorbeeld hoe een lichte verschuiving in de uitspraak aan hetzelfde woord een totaal andere betekenis geeft.
klok, klok, zelfstandig naamwoord, klok. 1. Verkleinwoord: klökske. 2. Een bijzondere Bikse klok is het dwaalklökske, dat elke avond om 9 uur wordt geluid. Het herinnert aan hertogin Johanna van Brabant die in 1390 zou zijn verdwaald in de moerassen (het Donkven) tussen Goirle en Hilvarenbeek. Een houten kruis voor de Kruishoeve in de Grote Westerwijk herinnert daar eveneens aan. Tot de Beekse folklore horen ook de klokkeluidsters die bij begrafenissen aan het klokzeel trekken. Indien mogelijk blijft deze functie in de familie in de vrouwelijke lijn. Men beschouwt het als een eer. Bekende klokkeluidsters waren Mie Heeffer, Kee van Wijk en Marie Dankers. De middelste klok fungeerde vroeger als brand- en alarmklok. In het torentje op de kruising van de kerk hangt het dòòpklökske. 3. “As ge ’t klökske van Ròòme heurt blèft oe gezicht zòò staon.” zei men tegen kinderen die een gek gezicht trokken. Zie ook: klòk.
klokkenbes, klokkebaaje, zelfstandig naamwoord, bosbessen. Een ander woord is moerbeejzeme (moerbeien), eigenlijk een onjuiste benaming.
kloot, klòòte, zelfstandig naamwoord, werkwoord, kloot, kloten. Een der meest gebruikte woorden in het Biks en Kempens dialect. Het heeft slechts een vage binding met het oorspronkelijke woord dat de teelballen aanduidt. Zo betekent: Schupt ’m teejge z’n klòòte! gewoon: Geef ’m een schop. En is het niet tegenstrijdig om te zeggen: “Dè mins (die vrouw) ligt hil d’n dag meej d’r luij klòòte in de zon” ... 1. Een kleine bloemlezing uit de rijke gebruiksmogelijkheden: ’t Is gin klòòte wèrd. ’t Is niks waard. Iemes op z’n klòòte geejve. Op z’n donder geven. Ge kunt m’n klòòte kusse. Donder op! On m’n klòòte! De pot op! Lot ’m ’r meej z’n klòòte afblèève. Z’n tengels. ‘t Is klòòte meej d’n bok. ’t Is naatje pet. Lòp no de klòòte. Loop naar de bliksem. Dur d’n haogel is d’n ògst no de klòòte. Mislukt. ’t Wordt klòòte as ’t nog langer duurt. ’t Gaat mis. Ze witter gin klòòte van. Ze weet er totaal niets van. Om de klòòte nie. Om de drommel niet. Hij ging er as de klòòte tussenöt. Als ’n haas. 2. Tal van woorden zijn er van afgeleid: ‘t Is òk mar ’nen èèrme kloot. ’n Tobber. Dinges is toch mar ’n goei klutje. ’n Goei ventje. Mar d’n andere is ’n klòtmènneke. Vervelende klier. En d’n dieje is hillemol ’ne klòtzak. Rotzak. Verdere afleidingen: klòòtèètig, klòtvènt, klòtveejger, klòthannes, klòtjòng. 3. Klòòte wordt ook als werkwoord gebruikt. Daor klòt ie z’n eijge meej. Doet zichzelf de das om. Mèn zulle ze nie klòòte. Geen oren aannaaien. We zèn d’n meej geklòt. Er mee in d’n aap gelogeerd. Zit nie zò te klòòte. Te hannesen.
klos, klos, zelfstandig naamwoord, de pineut, het slachtoffer. ”Ge zèt de klos!” zeej Schrik êên toen ie d’n strèuper in z’ne kraog viet. ”Je bent erbij!” zei veldwachter Koolen toen ie de stroper op heterdaad betrapte.
klossebak, klossebak, zelfstandig naamwoord, lompe vent. De Carnavalsvereniging van de Clossenborch heet: De Klossebakke. Echter alleen vanwege de naamsgelijkenis mag men aannemen ...
klotteren, klottere, werkwoord, klotteren. Van oorsprong een Tilburgs woord dat betekent: Sinterklaasinkopen doen. Klotteren is ook: pardoes languit vallen. “‘k Zè me toch oover ’ne kaajband geklotterd!”(stoeprand).
kneuter, kneuter, zelfstandig naamwoord, kneu (zangvogel - acantis cannabina). Zie ook: haajkneuter.
knijzen, knijs, zelfstandig naamwoord, Iets in de knijs hèbbe wil zeggen: iets in de gaten hebben.
knoeper, knoepert, zelfstandig naamwoord, kanjer. De Slinger hè me toch ’ne knoepert van ’ne polling gevange! Hij heeft ’n kanjer van ’n paling gevangen. De Slinger was de bijnaam van Jaon van Oirschot, ’n bekend visser.
knoest, knöst, zelfstandig naamwoord, knoest. Alleen voor mannen. ’nen Knöst is een ruwe, onbehouwen lomperik. Zie ook: bröst. Iemes teejge z’ne knöst peere. Iemand tegen z’n hoofd slaan.
knolraap, knolderaop, zelfstandig naamwoord, koolraap.
knuppel, klippel, zelfstandig naamwoord, knuppel. Eên tweej drie vier vèèf / D’n bèkker sloeg z’n wèèf / Al meej ’nen houtere klippel ... / Boven òp d’r lèèf. / De klippel brak, / ’t Wèèf dè sprak. / D’n bakker viel in de krintezak. Zie ook: krikke.
knurft, knörft, zelfstandig naamwoord, pummel, kinkel. Jan Knörft was de bijnaam van een der twee gemeenteveldwachters die in de dertiger jaren met gemak in Beek de openbare orde handhaafden. De andere was Piet Haos.
knutsen, knutse, werkwoord, kneuzen, stoten. 1. Deez aaj is geknutst. Dit ei is gekneusd. 2. Ik zò die snotjòng wèl meej de koppe teejge-n-elkaar wille knutse.
koe, koej, zelfstandig naamwoord, koe. ’ne Koejeschit is ’n koeievla. Zegswijze: ’n Flùitende meijd en ’n loejende koej zèn zèlde goej. ’n Koej van ’ne vènt is een lomp manspersoon.
komijnekaas, gemèène kèès, zelfstandig naamwoord, verbastering van komijnekaas, waarschijnlijk vanwege de sterke smaak.
kont, kònt, zelfstandig naamwoord, kont. Zegswijzen: 1. De kònt teejge de krib gooje. Dwarsliggen. 2. Iemes in z’n kònt krùipe. Vlijen, flemen. Wie dat doet is ‘ne kòntkrùiper. 3. Hij zò z’n kònt wèggeejve en zèlf dur z’n ribbe schèète. Dat doet iemand die te goed is voor deze wereld. 4. Op oew kònt! Je kunt de pot op! 5. Sjaak hè ’n gròòte broek mar ’n klèèn kuntje. Sjaak heeft ’t te hoog in z’n bol. 6. Hij liep meej z’n zatte kònt ’t kenaol in. Zo poepzat was ie. 7. De kop moet de kònt verkòòpe. Een knap gezicht geeft ’n meisje ’n voorsprong om aan de man te geraken. 8. Iemand met kop en kònt opvatte. In z’n volle lengte en grootte. 9. Dè zal oe kuntje vaore. Dat zal je tegenvallen. 10. Hij hètter z’n kuntje schòòn ingedraaid. Hij is heel handig goed terecht gekomen.
koolduif, kòldùif, zelfstandig naamwoord, koolduif, houtduif.
korstje, körsje, zelfstandig naamwoord, korstje. Zo wordt ook het eerste stuk genoemd dat men van het brood afsnijdt en dat in Holland het “kapje” wordt genoemd. As kènder vòchte wij òm ’t körsje. As ’t bròòd teminste vèrs waar ...
korten, korte, werkwoord, korter maken. 1. ‘t Hout korte. Korter maken. 2. ’t Begint te korte. Het schiet op. 3. ‘t Is niks gekort. ’t Helpt niets. Kortighèd is een oud woord voor het kleingoed na de slacht waar men zult, worst e.d. van maakt. Zie ook: prutselpötje.
korts, korts, bijwoord, onlangs, kort geleden. Bè Zotte Sus is korts nog ’n schaop dòòdgebeejte.
kosten, koste, zelfstandig naamwoord, kosten. Dè zèn ammel koste-n-òp ’t stèèrfhùis. Dat zijn allemaal uitgaven die geen zin hebben.
kot, kot, zelfstandig naamwoord, kot. Ze vèèchte mekaare ’t kot öt. Ze vechten elkaar ’t huis uit. Hij zit in ’t kot. In de gevangenis.
koud, kaaw, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, koud. 1. Kaaw smidje. Zie: smid. 2. Van de kaawe kant. Zo noemt men de aangetrouwde familie.
krabhaak, krabhaok, zelfstandig naamwoord, krabhaak. Werktuig met drie tanden waarmee de grond wordt omgewoeld.
kraken, kraoke, werkwoord, kraken. Zegswijze: Oew schoen kraoke. Ze zèn zeejker nog nie betold. Je schoenen kraken. Ze zijn zeker nog niet betaald.
krek, krèk, bijwoord, juist, precies, net. Dè paast krèk. ’t Past precies. Krèk toen ik thùis kwam. Net toen ik thuis kwam. Sommige huizen dragen het opschrift “Krèk wèk wò”. Precies wat ik wilde.
krentenmik, krintemik, zelfstandig naamwoord, krentebrood. Zie ook: bròòd.
krik, krikke, zelfstandig naamwoord, mv. houtskool. Vroeger werd de bakkersoven gestookt met musterd (takkebos). Het nagloeiende hout werd in de krikkebak (de doofpot) geschoven. De aldus ontstane houtskool heet krikke. Het woord komt alleen in het meervoud voor. Krikke werden o.a. gebruikt in strijkijzers.
krip, krèp, zelfstandig naamwoord, zie kèrmenaaj.
kroezel, knoezel, zelfstandig naamwoord, kruisbes. Zegswijze: Hij vloog eròp af as ’nen haon op ’ne knoezelbòs. Vooral van toepassing op een vrijziek paartje.
krommearm, kròmmenèèrm, zelfstandig naamwoord, kromme arm. Meej d’n kròmmenèèrm koome. Een geschenk meebrengen. Oorspronkelijk betekende de uitdrukking: op kraamvisite gaan. De bezoekster hield haar gave voor de nieuwsgierige buren verborgen onder haar vurschòòt (schort), waarbij ze haar arm krom moest houden. Een beeldje van zo’n vrouw “meej d’n kròmmenèèrm”van Hans Claassen staat op de binnenhof van ’t Raadhuis.
kruidnagel, krönaogel, zelfstandig naamwoord, kruidnagel, sering. De bloempjes van de sering lijken op een kruidnagel. Zodoende.
kruien, krùije, werkwoord, kruien. 1. De mölder krùijt de wiekes no de wènd. De molenaar draait de wieken naar de wind. 2. Jantje Woeste lot z’n kèèr trugöt krùije. Jan Woestenberg laat z’n kar achteruit rijden.
kruipertje, krùiperke, zelfstandig naamwoord, kruipertje. Als je een rogge- of gersteaar in je mouw stopt en je gaat een eindje lopen, dan zul je merken dat de aar door de bewegingen van de arm omhoog kruipt tot aan je schouder toe. Zo’n aar noemt men een krùiperke.
kruis, krùis, zelfstandig naamwoord, kruis. Voor het brood werd aangesneden maakte men met het mes er een kröske over. Om d’n duuvel d’r öt te jaoge. Zie ook: kröskefiks.
kruiwagen, kreujge, zelfstandig naamwoord, kruiwagen. 1. ’n Kreujgespònning is de losse zijplank van de kruiwagen. 2. Kreujgeradrijje (kruiwagenrad rijden) was een vorm van kopjeduikelen waarbij de gekruiste voeten werden vastgehouden. 3. Van ’ne kreujge krèède lang èèrme en wijj neusgaoter. Van ’n kruiwagen krijg je lange armen en wijde neusgaten.
kuilder, kölder, zelfstandig naamwoord, wulp (numerius). Rond de Flaes stikte het vroeger van de kölders. Ze legden meestal vier eieren in een költje. Daarvan is de naam afgeleid.
kuiltje knikkeren, költje knikkere, werkwoord, kuiltje knikkeren. Spelletje waarbij de knikkers met duim en wijsvinger in een költje geknipt worden.
kuis, kùis, bijwoord, helemaal, totaal. 1. Pas toen de brandspùit kùis versleejte waar wier d’r ’n ander ongezèt. 2. Ons moeder ha hònderd worstebrooikes gebakke en binne ’t ketier ware ze kùis òp.
kunstboter, kunstbooter, zelfstandig naamwoord, margarine. Ook febrieksbooter genoemd, in tegenstelling tot de veel hoger gewaardeerde goejbooter, roomboter. Zie ook: booter.
kurassier, karessier, zelfstandig naamwoord, manwijf. Groot, heerszuchtig vrouwmens. Het woord kan een verbastering zijn van kurassier (dragonder) of van het Franse carossier dat trekpaard betekent.
kwaad, kaod, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, kwaad, slecht, boos. 1. ’t Is kaoj weer (slecht weer). 2. ’k Hè m’n kaoj kleer aon (werkdaagse kleren). 3. De mister waar zò kaod as ’ne riek (hels kwaad). 4. Ik zeg oe dè nie in ’t kaoje (ik ben niet boos). 5. Wie kaod is hè tweej keere wèèrek (hij moet namelijk na het boos worden weer goed worden). 6. In Bèls hèn ze nog veul kaoj weejge (slechte wegen). Het zelfst. naamw. dat hier bijhoort is kottighèd - kwaadheid. De kottighèd moet eröt zegt men van iemand die uitslag of zweren heeft.
kwalster, kwalster, zelfstandig naamwoord, lijsterbes.
kwansel, kwansel, zelfstandig naamwoord, kwansel. Als een aanstaande bruid was losgeschoten (zie: losschieten) werden de jongens uit de buurt op bier getrakteerd. Dat noemde men de kwansel. Zo heette ook de traktatie na het losschieten (zie aldaar). Kwansele is een schuddende beweging maken met een vloeistof. De verdoemden in de stronthel stonden tot aan hun mond in de viezigheid. Als een nieuwe ongelukkige er in afdaalde riepen de anderen: “Nie kwansele!
kwartier, ketier, zelfstandig naamwoord, kwartier. Het is in Brabant vrij normaal dat men, waarmee dan ook, een kwartier later begint dan was afgesproken - het voetballen en de kerkdiensten uitgezonderd. Men spreekt daarom van ‘t Brabants ketierke. ’t Biks ketierke is ook een jongerenaktiviteit. ’n Stèèf ketierke is ruim ’n kwartier.
kwattastrooisel, kwattastroojsel, zelfstandig naamwoord, hagelslag. Het aloude chocolademerk Kwatta (met het soldaatje!) is hier tot soortnaam geworden. Net als men “Maggi” zegt als men aroma bedoelt.
kwek, kwèèk, zelfstandig naamwoord, grote mond, keep. 1. Hij tròk ’n kwèèk oope as ’n schuurdeur. Hij zette ’n grote mond op. 2. ’n Kwèèk is een keep (’n zangvogel - Fringilla) die zijn bijnaam dankt aan z’n schreeuwerige zang.
kwekken, kwèèke, werkwoord, huilen, schreeuwen. 1. Dè rotjòng lag hil de naacht te kwèèke. ’t lag heel de nacht te huilen. 2. De Hilvariasupporters waare schor van ’t kwèèke. Van ’t schreeuwen. 3. Moete is dwang en kwèèke is klèènkèndergezang.
kwekker, kwèèker, zelfstandig naamwoord, huilebalk. Bij zeer deftige begrafenissen werd de stoet voorafgegaan door de kwèèker. Deze deftig in het zwart gestoken huilebalk droeg een hagelwitte doek om (symbolisch) de tranen mee te drogen. Koster-klokkenist Toon de Kort was een der laatsten. Jantje Brouwers was de allerlaatste. De kwèèker is te zien in de film “Ongewijde aarde” waarin de begrafenis van pastoor de Beer (l965) is vastgelegd.
kwezel, kweejzel, zelfstandig naamwoord, vrome vrouw, pannelap. 1. Jetje K. had 18 heiligenbeeldjes in haar kamer staan. ’t Was een onvervalste kwezel. Leentje G. daarentegen leidde een zwierig leven. Vandaar de uitdrukking: Liever meej Leentje G. in de hèl dan meej Jètje K. in d’n heemel. 2. ’n Lapje om ’n hete pan mee aan te pakken (pannelap) is ook ’ne kweejzel. Terwijl ’n èchte kweejzel vrouwelijk is, is het laatste woord mannelijk.
kwikkel, kwikkel, zelfstandig naamwoord, wip.Op ’n kwikkel kunde kwikkele. ’n Tafel met ongelijke poten kwikkelt.
kwikkelen, kwikkele, werkwoord, waggelen. Op ’n kwikkel kunde kwikkele. ’n Tafel met ongelijke poten kwikkelt.
kwikken, kwikke, werkwoord, kwikken. Met de handen iets optillen om het gewicht te schatten. Op het voormalige Jachtlust (afgebroken in 1976) woonde eens iemand die graag tegen jonge meisjes zei: “Za’k jou es kwikke?”En probeerde het dan ook te doen. Zeer terecht kreeg hij de bijnaam Tjeuke Kwik.
laagte, lêêgt, zelfstandig naamwoord, laagte. ’t Is nat daor in de lêêgt (korte i). ötlêêge is afgraven, lager maken, of uitgraven. Een zandafgraving is een zandlêêgt (êê=i). Kinderen speelden graag in de zandlêêgt achter de molen op de Esbeekse weg en in de Wisterikse Bèèrge. Zie ook: ötlêêge.
laatst, lèst, bijvoeglijk naamwoord, laatst. Van iemand die gestorven is zegt men, niet al te verfijnd: “Hij hè z’ne lèste strònt gescheejte.”Voor Lèste Mis zie hoogmis.
labboon, labbòòne, zelfstandig naamwoord, tuinbonen. Een andere, minder gebruikte benaming is boeretêêne. Gedroogde labbòòne werden gebruikt bij het mitjesteejke (zie aldaar). Als iemand bij z’n tenen een gat in z’n sok had, zei men: “De labbòòne koome-n-öt!
laden, laoje, werkwoord, laden. Hij zat me toch in te laoje (te schrokken). Van een vrouw die kort op elkaar een kind kreeg zei men: “‘t Is daor laoje èn losse.”Zie ook: belaojtöffeld.
Lage Mierde, Lêêgemiert, zelfstandig naamwoord, Lage Mierde. Als men zegt: “Ik gò nò Miert”bedoelt men meestal Lage Mierde. Als men naar Hòòge Miert gaat noemt men Hòòge er steeds bij.
lamlul, lamlul, zelfstandig naamwoord, lammeling.
lampbelge, lampbèls, zelfstandig naamwoord, petroleumlamp. Een grote hangpetroleumlamp met glazen kap die vaak door een contragewicht omlaag kon getrokken worden. Deze lampen kwamen vooral uit België, d’n Bèls, zogezegd (zie aldaar).
lampegat, lampegat, zelfstandig naamwoord, lampegat. Tussen de woonkamer van een boerderij en de voorstal was een opening, waarin een petroleumlamp werd gezet die beide vertrekken verlichtte.
lampenpoetser, lampepoetser, zelfstandig naamwoord, lisdodde. De grote lisdodde (typha latifolia) is een vrij veel voorkomende plant die langs sloten en plassen groeit. Als de lisdodde is uitgebloeid ontstaat aan het eind van de taaie stengel een stevige, donkerbruine, sigaarvormige aar. Deze werd gebruikt om beroete glazen van de petroleumlampen schoon te poetsen. Daardoor was de naam lampepoetser veel bekender dan de officiële naam.
landsheiligdag, slandsheijlegedag, Zo noemt men de werkdagen die door het hele land gevierd worden alsof het zondagen zijn: Nieuwjaarsdag, Tweede Paasdag, Hemelvaart, Tweede Pinksterdag, Kerstmis, Tweede Kerstdag. Agenda’s en almanakken noemen ze “De Algemeen Christelijke Feestdagen”.
lang, lang, bijvoeglijk naamwoord, lang. ‘t Lang Evangeejlie. Het Bijbelse lijdensverhaal dat tijdens de plechtigheden van de Goej week vóór het Paasfeest in zijn volle lengte gezongen of gelezen werd. Zie ook: lèst.
lantaarn, lantèère, zelfstandig naamwoord, lantaarn. 1. Een bekend driekoningengedichtje begint met de regel: Hier koome we aon meej onze lantèère. 2. Zegswijze: Ge zèt ’ne gròòte lantèère mar ge gift wèènig licht zegt men tegen iemand die in de weg staat.
lappen, lappe, werkwoord, bijzetten, haken. 1. Bij het kaartspel moet je soms bèlappe (bijzetten). 2. Wie hèmme pòtje gelapt? Wie heeft me een beentje gelicht? 3. Iemes er bè lappe is iemand verrassen.
lapzwans, lapswans, zelfstandig naamwoord, onbetrouwbare niksnut. Evenals lamlul alleen voor mannen.
lawaaisaus, lewaajsaus, zelfstandig naamwoord, dunne jus. Eèrepel meej lewaajsaus vormden in de donkere jaren aan het begin van onze eeuw het hoofdvoedsel van de armen. Zie de dramatische Aardappeleters van Vincent van Gogh. Honger is de beste saus. Zelfs bij deze povere kost was de pan aardappels al leeg vurdè de wòssem on de zulder waar. De schaal was al leeg voor de wasem het plafond bereikte ...
leemkuil, limskùile, zelfstandig naamwoord, leemputten. De limskùile liggen in het voormalige gebied De Hondelèèrs (zie aldaar) ten oosten van de Steenfabriek Esbeek. Ze zijn ontstaan door het uitgraven van leem. Aanvankelijk gebeurde dat met de schop, later met een graafmachine, een zgn. èèzere man. De leem werd over een smal spoor in kipkarretjes naar de steenfabriek getransporteerd. Jarenlang werden de limskùile als zwembad gebruikt. Nu zijn het visvijvers.
lei, laaj, zelfstandig naamwoord, looprek. In vroegere kommervolle dagen hadden de hardwerkende ouders weinig tijd voor hun kinderen. Om ze te leren lopen werden ze in een laaj gezet. De ouders hoefden er dan niet naar om te kijken. Het kind hing min of meer in een plank met een ronde opening, die in een horizontaal rek heen en weer kon schuiven.
lelijk, lillek, lullek, bijwoord, lelijk, erg. Soms in de betekenis van erg. ‘t Ziet ’r lillek öt. Hij is lillek versleejte.
lepeldief, leejpeldief, zelfstandig naamwoord, herderstasje. Dit veel voorkomende plantje (Capsella bursa-pastoris) heeft vruchtjes die wat op een lepeltje lijken. Kinderen houden je zo’n plantje voor en vragen je er een vruchtje af te plukken. Als je er in trapt (en dat doe je natuurlijk) roepen ze uitgelaten: “Leejpeldief!. Leejpeldief!”.
letsen, litse, werkwoord, tikkertje. Een spel voor jongens en meisjes. Wie getikt wordt is erbij. Er zijn veel variaties. Met vrijplaatsen, met een gevangenis waaruit men verlost kan worden, als snijerke of kiepere (zie aldaar). Bij zittende lits is men vrij als men met de voeten van de grond is.
letters eten, lètters eejte, werkwoord, lezen. Lezen is niet altijd een vanzelfsprekende zaak geweest. Echte lezers werden min of meer als zonderlingen beschouwd. “’t Is de Nico in z’ne kop geslaon. Hij hè te veul lètters gegeejte.”Hij is gek geworden van het lezen. Koppers of lètters betekent kruis of munt. Wordt gebruikt bij mitjesteejke (zie aldaar).
leut, leujt, zelfstandig naamwoord, plezier, koffie. 1. Dit is van oorsprong een typisch West- Brabants woord, maar is ook hier ingeburgerd. Agge mar leujt hèt is een bekende Carnavalskreet. 2. Met ’n bèkske leujt is een kopje koffie bedoeld. Deze van oorsprong Zuidnederlandse begrippen zijn ook boven de rivieren ingeburgerd.
leven, lèève, zelfstandig naamwoord, leven. Wordt vaak gebruikt in samenhang met een bezittelijk voornaamwoord, ’k Hè al m’n lèève m’n eijge kepot gewèrkt. Hij is al z’n lèève nog nòòt bùite Beek gewist. (Al = heel.)
licht, licht, lòcht, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, licht. 1. Ge meugt daor nie te lòcht oover dènke. Schaajt ’r dörrem marres af meej dieje lòchte praot. 2. ’ne Lichtbak werd ’s nachts door stropers gebruikt om het wild te lokken. Ook: luchtbak. 3. Wild’ èfkes beluchte? Wil je even bijlichten? 4. Lòchte praot betekent ook: lichtzinnige, ja onzedige praatjes.
licht, licht, lichte, zelfstandig naamwoord, licht(en). 1. Bekenaren zeggen: “Opzij, ge stot in de licht”i.p.v. het licht. 2. En: “Denk eraon, ge moet nog meej de lichte thùis zèn, vur d’n dònkere dus.”3. ‘k Zal er es ònder lichte. Ik zal er eens onder bossen. 4. ’t Is lichtelek iet wil zeggen: ’t is altijd wat.
liegen, liege, werkwoord, liegen. Wie veel liegt is een liegbist of ’n leujgebist. Woordspelletje: Als iemand iets aan het vertellen is vraagt men: “Vergitte (vergeet je) nie te liege?”en hij antwoordt ondoordacht “Nee” dan betekent dat dus dat ie liegt ...
lieverkoekjes, lieverkuukskes, zelfstandig naamwoord, lieverkoekjes. Als kinderen zeurden van “’k hè liever dees of dè”kregen ze te horen: “Lieverkuukskes worre nie gebakke!
lievermannetje, lievermènnekes, zelfstandig naamwoord, duizendschoon (Dianthus). Bekende bloemen die in geen dorpstuin ontbraken.
liggen, ligge, werkwoord, liggen. Wordt dikwijls gebruikt in een andere betekenis. Lig nie te kliere. Hij hè daor veul grònd ligge.
lijden, lije, werkwoord, houden, lijden. 1. ’t Eès lijdt wil zeggen dat ’t sterk genoeg is om er op te staan. Het houdt, het draagt. 2. Dè lij ik nie van jou. Dat accepteer ik niet.
lijmpijltjes, lèmpèltjes, zelfstandig naamwoord, lijmstokken. Een busseltje hard, droog buntgras werd in vloeibare beenderlijm gedoopt. De aldus ontstane lèmpèltjes werden gebruikt om vogeltjes mee te vangen. Dikwijls werd daarbij een tikroei gebruikt. Dat was een lange stok of een rotan hengel waar op het eind de lèmpèltjes zaten. Sommige vogelvangers zoals Pietje Loyens hadden een grote handigheid ontwikkeld om met de tikroei sijsjes uit bomen en struiken te tikken.
lijnolie, lèènòllie, zelfstandig naamwoord, lijnolie. Gemaakt uit lènzaod (lijnzaad). Werd o.a. door schilders gebruikt voor de verfbereiding.
liktuutje, lèktuutje, zelfstandig naamwoord, stroopsoldaatje. Je kon ze bij Mieke Moonen voor een cent kopen. Je mocht eindeloos treuzelen. “Ge moet eiges weejte wègge vur oewe cent kòpt,” zei Mieke. Dezelfde uitdrukking werd ook gebruikt als iemand een afwijkende of onverwachte keus deed.
lillepoten, lèllepòòte, werkwoord, stuiptrekken.
limmuneren, limmeneere, werkwoord, hevig vieren, tekeer gaan. Op een luidruchtige manier pretmaken, vaak in een halfdronken toestand. Zie ook: dòmmeneere.
lint, lènt, zelfstandig naamwoord, leidsel, lint.
liter, liter, zelfstandig naamwoord, Een fles met deze inhoud is een litersefles.
loeder, loeder, zelfstandig naamwoord, gemeen persoon. Meestal gebruikt voor vrouwen, volkomen ten onrechte ...
loerie, loerie, zelfstandig naamwoord, slappe koffie. Ook schootelwaoter (zie aldaar). Een koffieloerie (koffielut) is ’n vrouw die voortdurend koffie lebbert.
lomp, lòmp, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, lomp. Wordt in heel veel samenstellingen gebruikt voor alles wat te zwaar, te hevig of onbehouwen is. Steeds in negatieve zin. Lòmp bist, lòmpe vleejgel, lòmp stuk strònt, dè’s hêêl lòmp gezeejd, e.d. Hij is nie lòmp. Nêê, hij is vèèrekeslòmp.
loof, lòòf, zelfstandig naamwoord, loof. Zegswijze: We kèèke nie òp ’ne bòs peeje. As we ’t lòòf mar hèbbe. Het komt niet zo nauw. Als we er maar iets aan overhouden.
loops, lups, bijvoeglijk naamwoord, loops.
loos, lòòs, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, longen, verborgen, leeg. 1. Bij de slacht werd de lòòs (de longen) van het varken in de zult verwerkt. 2. Bij het piepelebèèrege (zie aldaar) moet je ’n lòòs plèkske zien te vinden. Een goed verborgen plekje. 3. Verroest! Die noote zèn ammel lòòs. Allemaal leeg.
lopens, leùpes, zelfstandig naamwoord, lopens. In onbruik geraakte oppervlaktemaat. ’n Leùpes was ongeveer 1/6 hectare.
losschieten, losschiete, werkwoord, losschieten. Het “losschieten”, een der weinige volksgebruiken die nog echt leven, vindt plaats voor de woning van het meisje dat in ondertrouw is. Die heeft “ongetêêkend”. In oeroude tijden was het een rituele gebeurtenis, bedoeld om voor de toekomstige bruid door middel van lawaai de boze geesten en ander kwaadaardig gespuis te verjagen. Heden ten dage gaat het om wat anders. De jongelui uit de buurt (er mogen alleen ongetrouwde mannen aan deelnemen) is het te doen om de zogenaamde kwansel (zie aldaar), in de praktijk een avondje met vrij bier, het zgn. schietbier. Heel wat jongelui hebben daar hun eerste “zatsel”opgedaan. Als er geen kwansel werd gegeven riskeerde het aanstaande paar een openbare afstraffing. Vroeger werd er met een kafmolen kaf tegen het huis geblazen. Of langs de weg naar de kerk werden klompen opgehangen met het opschrift: “Offer voor de man die het schietbier niet betalen kan”. Een meer eigentijdse afstraffing kreeg het bruidspaar dat tussen een dubbele rij knallende, stinkende bromfietsen de kerk in moest. Ook de oude schietmethode, waarbij carbid-gas in melkbussen tot ontploffing werd gebracht, is gemoderniseerd. Men slaat met een moker op een hoopje kruit. En ook d
loteren, lootere, werkwoord, loten. Lootere is waarschijnlijk ontstaan onder invloed van het woord loterij.
lou loene, louwloene, bijwoord, niks. Een bargoens woord afkomstig uit het Hebreeuws. Dus eigenlijk niet echt Biks. Kan op verschillende manieren gebruikt worden. ‘t Is mis. ’t Is naatje pèt. Dè kunde dènke! Collectant 1: Gè hèt daor zeejker veul gevange? Collectant 2: ’t Waar louwloene, gierege pin dè-t-ie daor sto.
louwen, lauwe, werkwoord, staan gapen. Sto daor nie te lauwe man, vat liever meej aon. Sta daar niet te gapen man, pak liever mee aan.
luchtbak, luchtbak, zelfstandig naamwoord, lichtbak. ’n Lamp die door stropers wordt gebruikt om wild te lokken. Men kan met een lamp ook bijluchten. Maar zeg niet: Doe ’t lucht aon. Hier blijft ’t gewoon: licht (zie ook: licht).
lui, luij, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, lui. 1. Zegswijze: Liever luij dan muug. Luij zwêêt is gaaw gerêêd. 2. Luijwèèvepap is ’n uitkomst voor luie vrouwen. Men hoeft slechts wat warme melk uit te gieten over een beschuit. 3. ’n Luijwèèveknèup was ’n metalen drukknoop die je niet hoefde vast te naaien. 4. Voor luije (luiden) zie: klok. 5. Hij is ziek van de luije piek. Hij is niet echt ziek.
luis, lùis, zelfstandig naamwoord, luis. 1. Zò èèrm as ’n lùis. Zò kaal as ’n lùis. 2.’ne Lùizebòs is een grote bos haar. 3. ’n Lùizetrèpke ontstaat als een onhandige moeder het haar van haar kinderen met een schaar trip-trap knipt. ’n Trapje voor de luizen zogezegd. 4. De beruchte lùizekam had heel fijne tanden om luizen en neten mee te lijf te gaan. 5. ’n Lùizepèdje (paadje) is een scherpe scheiding in het haar. 6. Het meervoud is hetzelfde als het enkelvoud. Z’ne kop zat vòl lùis.
lullen, lulle, werkwoord, kletsen, zaniken. Lulle heeft in ’t Biks geen seksuele betekenis. Lig nie zò te lulle is een weliswaar vulgaire, maar algemeen gebruikte uitdrukking. Er zijn dan ook veel zegswijzen waarin dit woord voorkomt: Iemes van z’n sokke lulle. Erges ’n punt on lulle. ’t Is ’nen èchte lulmeijer, lulklòòt, lulhannes, lulkònt. Dubbelzinnig klinkt lullen in: “Ons jònges hèn schòòn lulle, mar ochèèrm òns mèskes.
maal, maol, zelfstandig naamwoord, tweejarig kalf.
macht, maacht, zelfstandig naamwoord, kracht, grote hoeveelheid. 1. Dè go boove m’n maacht. 2. Bè d’n Toer de Loo waar d’r altèd ’ne maacht volk òp de bêên.
mainteneren, mènteneere, werkwoord, in ere houden, handhaven. Onze pa spulde-n-t klaor òm z’n gròòt höshaawe van twaalef rotjòng meej eere te mènteneere. Vader slaagde er in om z’n groot gezin van twaalf wildebrassen met ere groot te brengen. Van het Frans: maintenir.
maken, maoke, werkwoord, maken. 1. Dè kunde nie maoke. Dat kun je niet doen. 2. Dè mokt niks. Dat maakt geen verschil. 3. Mokt dègge klaor stot. Zorg dat je klaar staat.
manchester, mesjèster, zelfstandig naamwoord, manchester. ’n Mesjèsterse broek is gemaakt van ribfluweel. Werd uitsluitend gedragen door de werkende man en geschifte kunstenaars. Ze werden (ten onrechte) ook Törks lèèr genoemd. De naam is ontleend aan de Engelse stad Manchester waar deze stof het eerst vervaardigd werd.
mandje, mèndje, zelfstandig naamwoord, mandje. Fopvraag: “Zèg, hèdde gè dè mèndje nog?”“Wèlk mèndje?”“Waor Mozes in gescheejte hè!”.
manege, meneejzie, zelfstandig naamwoord, manege. Een verhoging naast de schuur waarop een paard een draaiboom in het rond trok. Daardoor werd de dorsmachine in de schuur in beweging gehouden. Na het zware handwerk met de dorsvlegels betekende deze eerste mechanisatie een aanzienlijke verlichting. Andreas Schotel heeft van zo’n meneejzie een fraaie ets gemaakt.
mannetje, mènneke, zelfstandig naamwoord, mannetje. Zegswijze: “As ge mar afschiet, dan zèdde ’t mènneke.” Als je maar goed betaalt, dan ben je de man. Voor kinderen gebruikt men vaak klèèn manne. “Hoeveul klèèn manne hèdde gij?”“Twaalef”.
marechaussee, masseseej, zelfstandig naamwoord, marechaussee. Marechaussees waren belast met de grensbewaking, maar vervulden ook politietaken zoals die nu door gemeente- en rijkspolitie worden uitgeoefend. De gemeentelijke politiemacht bestaande uit twee veldwachters was te enen male ontoereikend in de strijd tegen stroperij, smokkelarij, drankmisbruik en andere wandaden. De laatsten waren Toon Koolen en Piet Martijn, beter bekend als Schrik Een en Schrik Twee of als Jan Knörft en Piet Haos. Daarnaast was er één rijksveldwachter, die voornamelijk een decoratieve functie had. Aanvankelijk was de marechaussee gevestigd in een pand naast het oude raadhuis. Daarachter bevond zich het kot, een primitief hokje dat als gevangenis fungeerde. In 1931 kreeg de Koninklijke Marechaussee een voor die tijd riante kazerne aan de Diessenseweg (nu no. 83-87). Ze vertrok in de vijftiger jaren. De massesees waren niet erg geliefd. En dat is dan een eufemisme.
Marktveld, Mèrtvèld, zelfstandig naamwoord, Markt. Tot 1956 heette de huidige Vrijthof gewoon “Markt”, maar in de volksmond sprak men van De Mèrt of nog meer van ‘t Mèrtvèld. In de Middeleeuwen heette het de ghemeyne plaetse of de ghemeyne merckt (ghemeyne = gemeenschappelijke).
mast, maast, zelfstandig naamwoord, mast, den, dennenbos. 1. Er is fèène maast (de gewone den) en groffe maast (grove den). 2. Het woord wordt ook gebruikt om het dennenbos aan te duiden. Z’ne grònd ligt sjuust teejge de maast aon. Z’n grond grenst aan het dennenbos. Van een bosarbeider zegt men: hij werkt in de maast. De maast moet gedund worre. Zie ook: maastappel.
mastappel, maastappel, zelfstandig naamwoord, denneappel. Bij de kleine huisjes Achter het Raadhuis stond weleer een gebouwtje waar maastappels werden gedroogd om zo de zaadjes los te krijgen. De appels werden in zwavel gedrenkt om als aanmaakhout te dienen. Jaren daarna, toen het al lang weg was, sprak men nog van “hij wònt in’t maastappelfebriek.”Hier woonden o.a. Bèrtje Berben en Moentje Peys. De laatste was een schriel, broodmager vrouwke, een echt dorpstypetje dat op geen enkele begrafenis ontbrak en steevast elke rouwstoet sloot, met uitzondering van d’r eigeste begroffenis. Maastespèlle zijn dennenaalden (mastespelden).
medaille, medollie, zelfstandig naamwoord, medaille. ’n Medollie van de H. Kindsheid, of van de Mariacongregatie, of van de H. Familie was toch wel iets anders dan ’n vètlèère medollie, die men wel kon verdienen maar die nooit werd uitgereikt.
meel, mèèl, zelfstandig naamwoord, slijpsteen, meel. 1. Een speciaal latvormig handgereedschap om zeis en zicht mee te scherpen. 2. Mèèlmoppe, droge Mariakoekjes, kaakjes.
meepassant, meejpersant, bijwoord, tegelijkertijd. Van het Frans: en passant. As ge toch no de slachter got, breng dan meejpersant wè èèrepel meej. Zie ook: impersant.
meerkol, mèrkòl, zelfstandig naamwoord, Vlaamse gaai. Zie: hannebroek.
meester, mister, zelfstandig naamwoord, meester. Onderwijzers werden tot voor kort altijd “mister” genoemd: Mister Tooten, mister Kemps, mister Mèèl. Onderwijzers stonden aan de jongensschool. Die werd daarom misterschool genoemd, in tegenstelling tot de meisjesschool die bekend stond als de nonnenschool. De scholen waren in die dagen niet gemengd, met uitzondering van de openbare school in de Paardenstraat die slechts een handjevol leerlingen telde en één leerkracht. In de volksmond was dit de Protestantse School. Al deze ijverige leerkrachten hadden niets van doen met de uitdrukking: iets kepot mistere, iets vernielen.
meet, meet, zelfstandig naamwoord, grens, lijn. 1. De grens tussen Nederland en Bèls hiet bè jons meet. 2. Sjef Gijzemans kwam bij de veteranen van de Tour de Loo urstes oover de meet. Als eerste over de eindstreep. 3. Een lijn of streep die als uitgangspunt geldt bij kinderspelen als knikkeren en mitjesteejke (zie aldaar).
meetjesteken, mitjesteejke, werkwoord, meetje steken. Een spel dat voornamelijk door jongens werd gespeeld. Op een lijn van ca. 1 meter wordt in het zand een hokje getekend van enkele centimeters. Van achter een meet (zie aldaar) wordt met centen of labbòòne (zie aldaar) naar de meet gegooid. Wie in het hokje gooit wint alles. Anders is de eerste beurt aan een worp op of zo dicht mogelijk bij de streep. Die gooit de centen of labbòòne omhoog boven een cirkel in het zand. Alles wat erin valt is voor hem. De overige labbòòne mag hij proberen met duim en wijsvinger in de kring te knippen. Als er nog iets over is komt nummer twee aan de beurt etc. Als dat tevoren is afgesproken mag worden bègestooke, een soort herkansing dus.
mei, maaj, zelfstandig naamwoord, Mei. 1. In de nacht van 30 april op 1 mei werd door de opgeschoten jongelui alles wat los rond huizen en boerderijen zwierf naar ’t Mèrtvèld (zie aldaar) gesleept. Dit was een restant uit de tijd dat de sociale controle nog groot was. Bij het begin van de lente hoorde men “op orde” te zijn. Wie dat niet was kreeg daarvoor op min of meer speelse wijze de rekening gepresenteerd. Zo werd eens een èrdkèèr (zie aldaar) die niet binnen stond gedemonteerd, op de nok van de boerderij gesleept en daar weer in elkaar gezet. Wel moesten enkele ongeschreven regels in acht worden genomen. Er mocht niets vernield of losgebroken worden; wat verankerd was moest blijven staan. Een symbolisch gespannen touw voor erf of oprit was voldoende om dit ongemoeid te laten. Door het niet naleven van deze regels ontaardde het gebruik allengs in baldadigheid en vandalisme, die soms het optreden van de politie noodzakelijk maakten. Dit leidde het einde in van een der laatste volksgebruiken. 2. ’n Maajbluumke is ’n madeliefje. 3. Een bekend Meiliedje luidt: In Maaj lègge alle veugeltjes ’n aai / Behalve d’n koekoek en de spriet / Die lègge in de Maajmond nie. 4. De maand Mei is bij uitstek de maand van de Mariabedevaarten. Naar d’Orschotse kapel, naar Handel, Meerseldreef, Scherpenheuvel, Kevelaer enz. Onze Lieve Vrouw van de Voort de “Bikse Lievevrouw”, kent geen bedevaarten maar wordt in deze maand extra in de bloemetjes en kaarsen gezet. Zie ook: maajtakke en dauwtrappe.
meitakken, maajtakke, zelfstandig naamwoord, meitakken. In de eerste Meinacht vereerden jongelui het meisje van hun keuze met een maajtak die aan de klink van de deur werd gehangen. Het lieflijke lied: “Schoon lieveke waar waarde gij de eerste meienacht, dat gij mij gene Mei en bracht ...” verwijst hiernaar. Fijne mast betekende goedheid. ’n Dennetak: trouwe liefde. ’n Berketak: werkzaam en ijverig, maar er waren ook minder vleiende betuigingen. Een kersentak: aan deze jongedame wordt nog al eens geplukt. Een doorntak: dit is een stekelig geval. Een rotte koolstronk: daar zit een luchtje aan. Zie ook: maaj en dauwtrappe.
melk, mölk, zelfstandig naamwoord, karnemelk. Mölkaaj, zie aaj. Mölkepap is karnemelkse pap.
mem, mèm, zelfstandig naamwoord, borst, speen, uier. On de aachterste mèm ligge wil zeggen dat men te kort komt. Want wie aan de vurste of irste mèm ligt is in ’t voordeel. Ontleend aan het beeld van de zuigende toom biggetjes. Het biggetje dat vooraan ligt is beter af dan het achterste.
menigte, mènnigte, zelfstandig naamwoord, menigte, heel veel. 1. D’n stòn bè d’n òptocht ’n hil mènnigte langs de wèg. Er stond een grote menigte langs de weg. 2. D’r hangt ’n mènnigte appel òn d’n bòòm. Er hangen heel veel appels aan de boom.
mens, mins, zelfstandig naamwoord, mens. 1. Dieje mins. Die man. 2. Dè mins. Die vrouw. 3. ’ne Mins. Een mens. ’ne Mins allêên is mar ’nen halve mins. Een mens alleen is maar een half mens. 4. Echtgenoot. Sinds d’re mins dòòd is is dè mins himmel òpgefleurd. Sinds haar echtgenoot dood is is die vrouw helemaal opgefleurd. 5. ’ne Schòòne mins is een Brabantse eretitel voor een in alle opzichten gaaf persoon.
merkaton, mèrketòn, zelfstandig naamwoord, grote, gele perzik.
mesje, mèske, zelfstandig naamwoord, mesje steken, meisje. 1. Meske steejke is een kinderspel dat ook wel landveroveren heet. Met een mes wordt een vierkant in het zand getrokken. Elk der spelers krijgt daarvan de helft. Vanuit zijn land gooit hij (zij) een mes in het “vijandelijke” land. Als het mes blijft steken wordt een lijn getrokken die gelijk is aan de richting van het lemmet. Het werpen gaat om de beurt. Het gaat zó lang door totdat een der twee niet meer met één voet in zijn (haar) land kan staan. Met het verdwijnen van het speelzand is het spel nagenoeg verdwenen. 2. Mèske is het gewone woord voor meisje. Ook: Mèdje.
mest, mis, zelfstandig naamwoord, mest. 1. In ’t voorjaar werd er al eens ’n kèèr mis naar de pestoor of d’n börger (zie aldaar) gebracht. 2. Met de mishaok, een tweetandige vork werd de mishòòp los getrokken. Mis werd ook opgeslagen in ’ne miskùil.
meug, meujg, zelfstandig naamwoord, zin, voorkeur. Ieder z’n meujg, zi d’n boer, en hij kuste z’n vèèreke.
meuk, mòòk, zelfstandig naamwoord, onbepaalde hoeveelheid. ’k Koom mèèrege (morgen) ’ne mòòk appels brènge. Ook: ’ne kwak.
meutel, meujtel, zelfstandig naamwoord, houtworm. De meujtel zit erin! Meujtele is mopperen. Zegswijze: Teejge ’t gètje (geitje) kunde nie keujtele en teejge Ons Heer kunde nie meujtele (tegenstribbelen). Je moet niet iets doen dat boven je macht ligt of dat bij voorbaat tot mislukking is gedoemd.
mieren, miere, werkwoord, Lig nie zò te miere. Hou op met je gezeur.
mierzeiker, moerzeijker, zelfstandig naamwoord, mier. Ook: muurzeijker.
mieter, mieter, zelfstandig naamwoord, mieter. 1. D’r is gin mieter aon. Geen pest aan. 2. ’t Is no de mieter. Naar de vaantjes. 3. Hil de mieter is kepot. De hele boel. 4. Slot ’m òp z’n mieter. Op z’n donder. 5. ’t Is ’ne luije mieter, d’n dieje. Luie klootzak. 6. Om de mieter nie. Om de weerga niet. 7. As te mieter! Nou en of! Ook: als de weerlicht. 8. Mietert ’m bùite. Gooit ’m buiten.
mik, mik, zelfstandig naamwoord, mik. 1. Witbrood. 2. Gaffelvormige boomtak of stam, bijvoorbeeld de putmik. 3. Plaats waar de dijen bij elkaar komen. Hij schupte-n-em toch in z’ne mik!
mis, mis, zelfstandig naamwoord, Mis. Er waren (en zijn) de lezende Mis (gelezen) en de zingende Mis (gezongen). In ’n Meziekmis wordt meerstemmig gezongen in tegenstelling tot de eenstemmige Gregoriaanse Mis. Huwelijksmissen en uitvaartmissen waren er in diverse categorieën: gewoon, plechtig, solemneel (een Mis met “drie Heren”) en een solemnele Mis met assistentie (vier Heren). De Hoogmis werd de Lèste Mis genoemd. Die werd altijd gezongen, er werd fors in gepreekt en duurde lang. De Lèste Mis duurde een stuk langer dan het Lof, een middagplechtigheid ter eer van de Eucharistie. Het is dus de omgekeerde wereld als het Lof langer is as de Lèste Mis. Dat zei men van een meisje wier onderrok afzakte; wat het kortst moest zijn was het langst. Na de Lèste Mis werd er stondebins voor de kerk heel wat afgebuurt. Een aantal boeren trok naar de Ketel (thans De Zwaan), een aantal burgers naar Ant Hees (thans De Ouwe Kuyp) en het vurnaom dronk in De Valk (thans Postkantoor) z’n wekelijkse borreltje(s). Zie ook: Halfseuvesemis. Zegswijze: De pestoor doe gin tweej Misse vur ’t zèlfde gèld. Dit antwoordt men als iemand je vraagt om iets nog ’n keer te doen.
misselijk, misselek, bijvoeglijk naamwoord, misselijk. 1. ’t Is misselek (’t is niet te zeggen) hoeveul minse d’r ingetrapt zèn. 2. Dè’s nie misselek zèg! Dat is geen kleinigheid.
moeiig, muug, bijvoeglijk naamwoord, moe. 1. ’t Is muug weer. Loom, laf weer. 2. ’k Zè-oew zò muug as kaaw pap. Ik kan je missen als kiespijn.
moerbei, moerbeejzem, zelfstandig naamwoord, blauwe bosbes (vicinium). Vruuger stikte-n-’t in ’t Annaninasrust van de moerbeejzeme. Alwir: vrúúger. Zie ook: klokkebaaje.
mogen, meujge, werkwoord, mogen. Dè meujde gè nie doen. Ook: dè meujde nie doen. Ik hè dè nòòt gemeujge.
molenpaard, meulepèrd, zelfstandig naamwoord, molenpaard. Benaming voor grof gebouwde vrouw.
mondfiat, mòndfiejat, bijvoeglijk naamwoord, mondfiat, welsprekend.
moor, moor, zelfstandig naamwoord, waterketel. Oorspronkelijk grote, bolvormige, ijzeren ketel die boven het open vuur hing en daardoor pikzwart werd van het roet (vergelijk: zwartmoor dè ge zèt tegen een vuil kind). Bij het verschijnen van moderne waterketels bleef de oude naam gehandhaafd.
moos, moos, zelfstandig naamwoord, keuken, afvalwater. 1. Oude benaming voor keuken. 2. Afvalwater uit de keuken. Dat liep naar buiten door het moosgat en kwam via de moospèèp in het moosputje of ’t moosköltje terecht.
mulder, mölder, zelfstandig naamwoord, mulder. 1. Molenaar. Dè zulle we God en de mölder mar laote schaaje. ’t Is zo ingewikkeld dat we er van afzien om ’t op te lossen. 2. Meikever. Er zijn twee soorten: kappesiene, die bruine dekschilden hebben als de pij van een Capucijner pater en bèkkers (bakkers) die er uit zien alsof ze met meel bestoven zijn. Kinderen plachten mölders te vangen en te bewaren in potten en doosjes. Ze bonden een draadje aan een pootje en lieten hen dan vliegen. Terwijl de mölders hun vleugeltjes “oppompten” zongen ze: Mölderke, mölderke tèlt oe geld en go dan nog es vliege ...
Mussennest, mussenist, zelfstandig naamwoord, mussenist. “De Mussenist”noemde men de nu verdwenen kleine huisjes die schuin tegenover het café met de gelijknamige naam in de Gelderstraat stonden. Ant Loots woonde er, bekend als zelatrice van de Heilige Kindsheid en als naaister van Communiepakjes.
mutsaard, musterd, zelfstandig naamwoord, mutsaard - takkebos. Een bos van rijshout. Werd voornamelijk als stookhout gebruikt, bijvoorbeeld onder de wasketel of de sopketel waarin het varkensvoer (aardappels e.d.) werd gekookt. Losse takken uit de musterd werden ook als èrtrèès gebruikt (zie èrt). De musterd werd opgeslagen in de vorm van ’ne musterdmèèt (musterdmijt), die een eldorado vormde voor vogeltjes en klein gedierte.
muur, mier, zelfstandig naamwoord, muur. 1. Mier is een klein, groen plantje met witte stervormige bloempjes (Stellaria media). Lekkernij voor vogeltjes. Een der meest voorkomende onkruiden.
naaien, naaje, werkwoord, naaien. Heeft in het Biks niet op de eerste plaats de dubbelzinnige bijklank van sexueel verkeer. Daarom wordt het vaak ongegeneerd gebruikt in diverse betekenissen. 1. Slaan: “Schaajt ’r af of ik naaj oe teejge-n-oew oore!”2. Gedupeerd: “Nou, daor zèmme schòòn meej genaajd!”3. Er vandoor gaan: “Pietje moes school blèève, mar hij is ’r tussenöt genaajd.”
naaste, noste, bijvoeglijk naamwoord, naaste. Allêên de noste femielie is òp de kèès verzocht. (Bij begrafenissen.)
nakend, nakend, bijvoeglijk naamwoord, naakt. ’ne Nakende kiekas is een jong dat pas uit ’t ei komt.
natnek, natnèk, zelfstandig naamwoord, ingebeeld sujet dat op grond van vermeende superioriteit in opleiding, afkomst of welstand uit de hoogte neerziet op het “gewone” volk. Het aantal neemt toe.
nauw, naaw, bijwoord, werkwoord, precies, nauwkeurig. 1. “’t Komt nie zo naaw,” zeej Jan Heeren. “We kèèke niej òp ’n dömke”(duim, centimeter). 2. ’t Naawt eròm betekent: ’t spant erom, ’t is ’n dubbeltje op z’n kant.
navelbuik, naogelbùik, zelfstandig naamwoord, navel.
navenant, novenant, bijwoord, in verhouding tot. Novenant dèttie zò klèèn is kan ie toch hòòg springe. Van het Frans
nestels, nissels, zelfstandig naamwoord, nestels, schoenveters.
neuken, neujke, werkwoord, neuken. Voor het gebruik zie: naaje. 1. ’n Neukmènneke is een klein ventje. 2. Weggooien: We hèn hil de rotzooi bùite genukt. 3. Schelen: Dè nukt me niks. Kan me niet schelen. Zegswijze: Dè nukt de baoker nie, as ’t kènd mar gezònd is. Het doet er niet toe hoe, als we ons doel maar bereiken. 5. Naajt ’m meej al oe geneuk. Donder op met je pretenties. 6. Hil ’t geneuk was ’r. Heel ’t “voornaam”, ’t “groot”, was er.
neusdoek, neujzdoek, zelfstandig naamwoord, neusdoek. Een der aantrekkelijkheden van de Brabantse klederdracht was deze prachtig gekleurde, geheel geweven en rijkversierde omslagdoek, het sieraad van de boerenvrouw. Het eerste deel van het woord kan misschien verklaard worden uit het feit dat hij op de rug een driehoekvorm heeft, net als de (normale) neus.
nevens, nèffe, voorzetsel, neven, naast, mis. 1. Hij hè lillek nèffe ’t pötje gepiest. Hij is goed fout. Heeft zich misdragen. 2. Ons grutje is vèr wèg. Ze prot ’r geduurig nèffe. Grootje slaat wartaal uit. 3. Ge zit ’r himmel nèffe. Je hebt ’t helemaal mis.
niemand, niemes, voornaamwoord, niemand. As ge niemes iets vraogt hoefde nòòt dank oe wèl te zègge.
nieuw, nuuwt, bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord, nieuw. ‘k Hè dees fiets nuuwt gekocht. Meej Paose is iederêên in ’t nuuwt.
nieuwjaar, nuuwjaor, zelfstandig naamwoord, Nieuwjaar. 1. Tegenwoordig wordt het Nieuwe Jaar “losgeschoten” met vuurwerk. Vroeger deed dat “De Fik” (Willem Smulders). Hij was lid van de burgerwacht en mocht een geweer hebben. Speciaal voor dit doel drukte hij enkele losse flodders achterover. Hij ging verder aan alle deuren Zalig Nieuwjaar wensen, tot in februari toe. 2. Kinderen zegden Nieuwjaarsversjes op die ze op school geleerd hadden. Kleutertjes leerden het versje: ’k Wens oe Zalig Nuuwjaor / meej ’ne keujtel in oe haor. 3. Men probeerde elkaar de Nieuwjaarswens “af te winnen”! D.w.z.: men probeerde de eerste te zijn om een extra beloning te krijgen.
nijdig, nèèg, bijvoeglijk naamwoord, nijdig, driftig. Kiske Tuut waar ’n nèèg mènneke. Bè d’irste scheejt zat-ie al òp de kaast.
nijpen, nèèpe, werkwoord, knijpen. ’ne Nèptang is een knijptang. Hij neep ’m as de ziekte. Hij zat lelijk in de knijp.
node, nooj, bijwoord, node, ongaarne. Gèère of nooj. Graag of niet.
nondejuke, nóndejuuke, zelfstandig naamwoord, vlinderstrikje.
nooit, nòòt, bijwoord, nooit. Wordt vaak gevolgd door nie. “’k Zal ’t nòòt niemer doen”stond op ’t briefke dat de gehangene in z’n zak had. Dè nòòt nie! Over m’n lijk!
nu en dan, meejèndan, bijwoord, nu en dan.
olie, ollie, zelfstandig naamwoord, olie. 1. D’n heiligen òllie werd gebruikt bij het toedienen van de H. Sacramenten der Stervenden. Geen wonder dat men op de vraag: “Luste ’ne bòrrel?”kon antwoorden: “Nou, ’k hèm liever as d’n helliggen òllie!”2. Lèènòllie is lijnzaadolie. Zuutenòllie is raapolie. Bròmòllie (let op de m!) is petroleum, bronolie. In het klein werd die verkocht in vierkante, metalen literkannetjes. Jan Ollie (Jan Kluytmans) en Jan van Poppel ventten die rond op een bakfiets. In het Slibbroek was een vast verkooppunt: In d’òlliepint. 3. In de Gelderstraat, naast de winkel van M. Schijvens, stond weleer ’nen òlliemeule. Hier werd uit koolzaad olie geperst. 4. Woordgrapje: Olliede gullie d’n ullieje òk? Oliën jullie die van jullie ook? 5. ’nen òlliekop is een rood-aangelopen hoofd.
olienoot, ollienutje, zelfstandig naamwoord, apenootje, pinda.
om, om, voorzetsel, bijwoord, om. Typisch gebruikt in een uitdrukking als: Om hoelaot zèdde trug?
omkiepen, omkiepe, werkwoord, omkippen. ’n èrdkèèr (zie aldaar) was ’n kipkar. De bak kon òmgekiept worden. Zegswijze: Ze heej de kèèr omgekiept. Ze heeft een miskraam gehad.
omspaden, omspaoje, werkwoord, omspitten. ’k Moet d’n hof nog òmspaoje.
onbesnut, onbesnut, bijvoeglijk naamwoord, lomp, ruw. ’nen onbesnutte vènt is een ongelikte beer.
onder, onder, voorzetsel, onder. Men gaat ergens ònderöt, men bedankt als lid. “Ik go ònder d’n geijtenbònd öt as ze ginne beejtere bòk onzette.
onderdabben, ònderdabbe, iets dabbend, wroetend overhoop halen.
onderweg, ònderweejge, bijwoord, onderweg. Zegt men ook om de duur van een zwangerschap aan te duiden. Ons Merie is al drie mond ònderweejge. Onze Marie is al drie maanden in verwachting. Uitdrukking: Hij is altèd ziek of ònderweejge. Hij is altijd ziek of staat op het punt het te worden.
onderwroeten, ònderfruute, werkwoord, iets dabbend, wroetend overhoop halen.
ongaan, ongaon, zelfstandig naamwoord, onderneming. ’n Hùis bouwe is ’n hil ongaon. ’n Hele onderneming.
ongedoopt, ongedòpte, zelfstandig naamwoord, ruw, halfwijs. 1. ’nen ongedòpte is iemand met onbehouwen manieren. 2. ’t Is nog ’nen ongedòpte zegt men ook van iemand die nog niet ingewijd is in z’n vak, of die van toeten noch blazen weet.
onnozel, onnèùzel, bijvoeglijk naamwoord, onnozel. 1. ’n Onnèùzel bloejke. ’n Onschuldig bloedje (kindje). 2. Doe nie zò onnèùzel. Hou je niet van de domme. 3. ’t Was onnèùzel òm te zien. ’t Was meelijwekkend ... 4. Onnèùzele kènder werd gevierd op 28 december. Op die dag was het jongste kind de baas in huis en mocht bijv. zeggen wat er moest gegeten worden. Jongens en meisjes trokken verkleed als grote mensen langs de deuren en zongen daarbij “Koosje koosje, zo is mijn naam, ik ben voor alle ding bekwaam ...”, een lied dat waarschijnlijk uit Tilburg afkomstig is. Tijdens de wereldoorlog is dit gebruik voor het laatst gesignaleerd. Onnèùzele kènder was ook de feestdag van de Kèrkmisters, die immers in vroeger jaren niks te vertellen hadden. De pestoor en hij alleen maakte de dienst uit.
onnut, onnut, bijwoord, extreem, zeer, geweldig. Meej de carneval is ’n stèl vleejgels wir ònnut tekeer gegaon. Iemand die erg lomp is, is onnut lomp.
onverdoens, onverdoens, bijwoord, onnodig. Ge moet nie alles ònverdoens òpmaoke.
oog, oòg, zelfstandig naamwoord, oog. Zegswijzen: 1. Z’n òòge zèn gròtter as z’ne bùik. Hij kan z’n eten niet op. Hij heeft te veel genomen. 2. Dè zal oe nog wel ’s in oew òòge dröppe. Dat zal je nog ’ns slecht bekomen. 3. Hij kèkt meej z’n linker òòg in z’ne rèèchter broekzak. Hij kijkt scheel. 4. Ge hèt zeejker strònt in oew òòge! Kun je niet uitkijken! 5. Op ’t heilig òòg. Iets schatten zonder ’t na te meten. Verkleinwoord van òòg is ugske.
oogst, okst, zelfstandig naamwoord, oogst. ’nen Okstappel was een geel-groene appel, die vroeg rijp was, ongeveer in de oogsttijd (juli-augustus). ’nen Okstpol was volgens A. P. de Bont een klein mikske (’n polleke) dat de huisvrouw van de nieuwe rogge bakte, soms, zoals in Diessen en Esbeek, met appels of peren erop.
ooievaar, oojevèèr, zelfstandig naamwoord, ooievaar. Veel volksgebruiken zijn verdwenen maar soms duiken er nieuwe op. Zo wordt sinds de Tweede Wereldoorlog nogal vaak in de voortuin of op het dak ’nen òòjevèèr geplaatst als er een kind geboren is.
oom, òòme, zelfstandig naamwoord, oom. We zeggen òòme Jan en niet: oom Jan. Oude mensen draaien het nog wel eens om: Bè Janòòme, bè Pietòòme. Vroeger was dat algemeen gebruikelijk.
Oostindisch, Ostindies, bijvoeglijk naamwoord, oostindisch. Van Ostindiese döfkes (duifjes) werd gezegd dat ze hielpen tegen bepaalde ziektes. Boven de box of het bedje van kinderen die aan eczeem of dauwworm leden werd een kooitje met deze duifjes gehangen. “Die tròkke de ziekte no zich toe.” Terwijl het kind beter werd gingen de döfkes dood.
op, op, voorzetsel, bijwoord, op. In ’t Biks wordt op veelvuldig en op uiteenlopende manieren gebruikt. Enkele voorbeelden: Op d’irste plots. (Boven de rivieren zegt men: in de eerste plaats.) Op ’n ander is ’t altèd beejter dan thùis. Hij verdient òp ’n week meer as ik in ’n mond. Daor wònt ’ne mèèrel òp drie aajer. Pirke hègget òp z ’n waoter. De typische uitdrukking We gon òp hùis aon wordt soms uitgebreid met een herhaling van het voorzetsel: “Op Aasten òpaon”zingt Thieu Sijbers.
opentoebroek, oopetoebroek, zelfstandig naamwoord, bepaald soort vrouwenbroek. Als vrouwke van Loon ’s zondags naar de Léste Mis ging, deed ze steevast haar behoefte in een hoekje van het Valkestrotje (thans Papenstraat). Ze ging zitten zonder daarbij haar vele lange rokken op te tillen. Dat kunststuk kon ze presteren omdat ze een open-toe-broek droeg. Dat was een broek waar geen kruis in zat. Onbeschaafde lieden noemden het niets verhullend een snèlsasser of snèlzeiker.
opgeven, opgeejve, werkwoord, opgeven. Bij het spel een voorsprong geven aan een zwakkere tegenstander. Bij voorbeeld bij ’t biljarten: ’k Geef oe tien karrembols òp (caramboles). De tegenstander krèègt ’r tien òp. Hij heeft dus tien punten voorsprong.
opkarren, opkèère, werkwoord, opkarren. Een stuk grond ophogen waarbij gebruik wordt gemaakt van karren.
oplieren, opliere, werkwoord, opjutten. ’k Lot m’n eijge nie dur dieje zultkop òpliere. Ik laat me door die dikkop niet op stang jagen.
opperen, uupere, werkwoord, opperen. ’nen Uuperman uupert. Hij helpt de metselaars met allerlei karweitjes zoals het bereiden van de mortel, het aanreiken van de metselstenen enz. ’ne Goeie uuperman kon een steile ladder opklimmen met een stapeltje stenen los op zijn schouder. Maar door de al maar doorgaande mechanisatie is ook dit zwaar, ondergewaardeerde hulpambacht inmiddels zo goed als verdwenen. Kees Vriens was de laatste der Mohikanen.
opschrijven, opschrèève, werkwoord, opschrijven, verbaliseren. De kemieze (kommiezen) zaten niet alleen achter smokkelaars aan, maar konden je ook òpschrèève als je zonder fietsplotje reed. Dat waren metalen plaatjes met een jaarstempel als bewijs dat je de rijwielbelasting had betaald. Werklozen kregen een gratis plaatje. Daar was een gat in geponst, waardoor ze eens te meer werden gestigmatiseerd. Op provinciale wegen, zoals de weg Beek-Tilburg, was bovendien ’n fietskaort verplicht. Kemieze waren alleen bevoegd tot het opschrèève van belastingovertredingen. Voor andere overtredingen waren alleen de veldwachters, de rijkspolitie en de massesees (zie masseseej) bevoegd. Zij alleen konden daarvoor ’n prèntje geejve (verbaliseren).
opstoken, opsteujke, werkwoord, opstoken. Je kunt niet alleen ’n ander opsteujke of òpgestòkt worre, maar je kunt ook oe eijge opsteujke. Ook: opjùine.
optassen, optaasse, werkwoord, opstapelen. Hooimijten werden dikwijls in de ronde òpgetaast.
opwaarts of letters, oppers of lètters, kruis of munt. Term gebruikt bij het mitjesteejke (zie aldaar). Bij oppers (opwaarts) ligt de munt met de beeldenaar boven. Bij lètters (neerwaarts) liggen de cijfers of de letters boven.
opwas, opwaas, zelfstandig naamwoord, omwas, de vaat.
opzanden, opsante, werkwoord, opzanden. Plavuizen vloeren werden eens per week geveegd en geschrobd en daarna met fijn wit zand bestrooid. Daardoor werden ze minder gauw vuil. As d’n hèrd gekeerd was wier ie opgezand. Soms maakte men daarbij fraaie figuren rond het meubilair. Ook in veel dorpsherbergen was dit gebruikelijk.
opzeggen, opsègge, werkwoord, opzeggen. De Plechtige Communie viel samen met het verlaten van de lagere school. Je moest dan de Kattegismus opsègge. Liefst uit het hoofd, met vraag en antwoord. Wie dat foutloos kon werd met naam en toenaam van de preekstoel afgelezen en kreeg een missaal. Ook voor het trouwen werd de kennis van de kattegismus getest, alsof dat een garantie vormde voor een christelijk leven of een gelukkig huwelijk.
oud, aaw, aawer, bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord, voormalig, oud, leeftijd, u. 1. D’n aawe wèg nò Tilbörg liep langs ’t Raok en de Voort. De voormalige weg naar Tilburg … 2. Aaw mènneke (aaw wèfke) ge lòpt verkeerd! was een kinderspel. Een kind beeldt een oud mannetje of een oud vrouwtje uit, dat de weg vraagt aan de anderen. Ze wijzen de verkeerde weg. Als het slachtoffer een eind weg is klinkt bovenstaande kreet. Het woedende “oudje” probeert iemand te vangen. Die wordt op zijn (haar) beurt slachtoffer. 3. D’n aawe is het mannelijk gezinshoofd. D’aaw is het vrouwelijke. 4. Hij hè ’ne schòònen aawer. Hij heeft een mooie oude dag. 5. ’t Is iemes van mènnen aawer. ’t Is iemand van mijn leeftijd. 6. ’k Hè aaw giestere gezien. ’k Heb jou (u) gister gezien.
oui-beknutje, oewiebeknutje, Een ingewikkelde manier om eenvoudig “ja” te zeggen. Doede gè dè? Oewiebeknutje! Doe jij dat? Jawel! De herkomst van deze merkwaardige uitdrukking is niet bekend.
ouwemeut, aawmeut, zelfstandig naamwoord, kletsmeier, praatjesmaker. Van het ww. Aawmeute (kletsen). Eenzelfde betekenis hebben aawbètte, aawfiepe, aawoere (ouwehoeren), kwatse, maawe. Sinds 1976 wordt door de Carnavalsstichting De Pezerikken jaarlijks rond 11 november (elfde van de elfde) een aawmeutenaovend georganiseerd. Staande in een bierton (een lege) geeft men op een kleurige, kolderieke, vaak zelfs geestige manier zijn kijk op veelal lokale personen en omstandigheden. Een jury bepaalt wie het best uit de ton komt. De winnaar(es) draagt een jaar lang de titel: Taawmeut van Beek.
over, oover, voorzetsel, bijwoord, over. Keer oover keer ging ’t fout. Keer op keer. Oover tèèd zè’k daor nog gewist. Onlangs ben ik daar nog geweest.
overentie, ooverènsie, bijwoord, over. Wordt alleen gebruikt in de uitdrukking “iets in ooverènsie hèbbe”. Iets over, iets te veel hebben. Ook: iets achter de hand hebben.
overnieuwd, oovernuuwt, bijwoord, opnieuw. Op de rippetiesie van de hèrmenie moesse de tuba’s wèl vèèf keer oovernuuwt begiene.
overscharen, ooverschaore, werkwoord, overscharen. Vee van de ene wei naar de andere brengen.
overtrek, oovertrèk, zelfstandig naamwoord, overtrek. In zijn dagboek geeft Pastoor Jurgens (1852-1916) uit Esbeek een kleurrijke beschrijving van een overtrek in 1895. “Komt een boer zich in eene nieuwe buurt vestigen, dan wordt de beste kar in die buurt versierd met een witte huif, verschillende figuren van gekleurd papier (naam, jaartal etc), een papieren kroon enz. - ook het paard is met strikkenlinten behangen. Bij het vertrek zitten de buurmeisjes op de versierde kar, in ’t terugkomen zitten de nieuwe boer en zijn vrouw erop, de meisjes geleiden dan ’t vee, de andere karren uit de buurt (paard en voerman ook versierd) vervoeren den huisraad en alles wat tot de boerderij behoort. Zingende, en bij alle herbergen, waarlangs men passeert, een glaasje gebruikende, komt men eindelijk aan het te betrekken huis; hier wordt op nieuw getrakteerd enz. Deze wijze van inhalen bestaat nog; zij bevalt mij niet, doch ik weet er geenen goeden mouw aan te passen. Tot heden heb ik bij het inhalen het dansen kunnen tegengaan, alsook dat bij den zoogenaamden “haardlei”, welke gewoonlijk den zomer daarop volgend gegeven wordt, de jongens en meisjes niet meer te zamen onthaald worden. Steeds, bij elken overtrek een waakzaam oog houden is noodzakelijk; niet minder noodzakelijk is het een oog in ’t zeil te houden, indien vanuit omliggende plaatsen alhier een boer wordt afgehaald; de lui uit de omliggende plaatsen willen dan hier eens laten zien, hoe zij nog volgens oude gewoonte den “overtrek” vieren; hierdoor wordt telkens in Esbeek ’t oud vuurtje weer opgerakeld enz. Ik zeg: “uit de omliggende plaatsen”: met Kerstmis 1895 haalde men van uit Hilvarenbeek alhier op ’t Hoogeinde zekeren boer Puijenbroek (wonende in herberg-boerderij van Jan Wilborts); vele jongens en meisjes uit Hilvarenbeek hebben zich bij die gelegenheid erger dan zwijnen aangesteld ... hoe ... durf ik niet te beschrijven.”
paadje, paajke, zelfstandig naamwoord, paadje. Aachter de heuf liep ’n paajke dè rèècht òp de kèrk ötkwam. Achter de tuinen (in de Koestraat) liep een paadje dat tussen de huidige panden Vrijthof 7 en 8 door recht op de kerk uitkwam. Ook: pèdje.
paardenmop, pèrdsmop, zelfstandig naamwoord, paardevijg. Toen de auto nog nauwelijks in opkomst was lagen de straten geregeld vol pèrdsmoppe (ook: pèèrdemoppe). Van tijd tot tijd ging de kantonnier Hannes de Greef rond met kruiwagen, veger en bats (platte schop) om de zaak op te vegen. Daar werden geen reinigingsrechten over geheven ...
paardjesmolen, pèrdjesmeule, zelfstandig naamwoord, paardjesmolen. Tot in de jaren dertig stond er op de Bikse kermis ’ne pèrdjesmeule. Dat was ’n draaimolen die door een paard getrokken werd.
paasbloem, paosblomme, zelfstandig naamwoord, gele narcissen. Deze bloemen staan omstreeks Pasen volop in bloei.
paddenscheet, padscheejt, zelfstandig naamwoord, klein bultje op het ooglid.
paling, polling, zelfstandig naamwoord, paling. Ge hèt polling in oe kouse zegt men als iemand afzakkende of al te ruim zittende kousen draagt.
palm, pallem, zelfstandig naamwoord, palm. Palmtakjes (Buxus sempervirens) werden na de wijding op Palmzondag op de vier hoeken van de akker of d’n hof gestoken om vruchtbaarheid af te smeken. Takjes werden achter het kruisbeeld en het wijwatervaatje gestoken. Met dit wijwater ging men zegenend door het huis als er een onweer was losgebarsten. Op het graf van ongehuwden werden zes palmtakjes gestoken. Bij kinderen waren de takjes versierd met blauwe en witte lintjes. De versierde Palmpasentakken met in de top een broodhaantje, gebakken door de plaatselijke bakker, zijn pas de laatste jaren aan het inburgeren. Terwijl er tal van volksgebruiken verdwenen of aan het verdwijnen zijn, duiken er soms andere, zelfs nieuwe gebruiken weer op.
pannepop, pannepòp, zelfstandig naamwoord, pannepop. Een bosje bij elkaar gebonden stro dat men aan de binnenkant van een dakpan bevestigde om de spleten tussen de pannen te dichten.
pap, pap, zelfstandig naamwoord, pap. 1. Zegswijze: ’k Zè oew zò muug as kaaw pap. Ik kan je missen als kiespijn. 2. Hij kan bij ’m in de pap schèète. Hij kan alles bij ’m gedaan krijgen. 3. Jank mar nie, d’r is pap genòg. Zegt men tegen iemand die bang is dat hij iets te kort zal komen.
papbuik, papbùik, zelfstandig naamwoord, dikke hangbuik.
pas, paas, bijwoord, te pas. 1. Dè kòmt nie te paas. Dat komt niet goed uit. 2. Hoe ist meej de zieke? Hij is slèècht te paas. Z’n toestand is niet te best. 3. ‘t Hè gin paas òm herrie te maoke ònder de Dodenherdenking. ’t Is onbehoorlijk ...
Pasen, Paose, zelfstandig naamwoord, Pasen. Op het Hoogfeest van Pasen moeten Roomsen hunne Paose haawe, d.w.z. ze moeten hun Paosbiecht spreejke en d’r Paoskemuunie doen. Veel mensen kochten dan ’n nieuw pak. Ze kleedden zich op d’r Paosbist. Weer of geen weer lieten de boeren hun overjas uit om hem met Allerheiligen weer aan te trekken. Vanaf Goede Vrijdag werden de klokken uit rouw niet meer geluid. Die waren “vertrokken naar Rome”, waar ze door de Paus gevuld werden met eieren. Op Eerste Paasdag werden die uitgestrooid boven Beek. De kinderen mochten de Paosaajer zoeken die op vreemde plaatsen verstopt waren. Volgens anderen waren die eieren gelegd door het Paoshènneke. Om het dat merkwaardige dier wat makkelijker te maken werden dikwijls daags te voren Paosnisjes (nestjes) in heggen en struiken geplaatst. De allochtone Paashaas kwam in het spel nog niet voor. De eieren, mooi gekleurd, werden tegen elkaar getikt. Wiens ei het langste heel bleef was de winnaar. Onder het aajkestikke zong men: Eén aaj is gin aaj. / Twee aaj is ’n half aaj. / Drie aaj is ’n Paosaaj.
paternoster, potternoster, zelfstandig naamwoord, paternoster, rozenkrans. 1. In elk Rooms gezin hing ’ne potternoster (een bidsnoer met 59 kralen en een kruisje) aan een spijker achter de kachel. Het bidden was een devotie ter ere van Maria. De potternoster één keer rondbidden is een ròòzenoeike of ròòzenuudje (rozenhoedje). Drie rozenhoedjes na elkaar vormden ’ne ròòzekrans. Die werd in de Mariamaanden mei en oktober gebeden. 2. Schertsende benaming voor handboeien. 3. Zegswijze: ’k Waar liever z’ne potternoster as z’n pèrd (as z’n vrouw) over iemand die zijn paard of vrouw aftuigt.
peenstamp, peejstamp, zelfstandig naamwoord, hutspot. Stamppot van aardappelen en wortelen.
pelerine, pèlderien, zelfstandig naamwoord, pelerine. Kort schoudermanteltje dat vooral door dames van de betere stand en welgestelde boerinnen gedragen werd. Verbastering van het Franse woord pélerine dat oorspronkelijk pelgrimsmantel betekent.
peluw, pölling, zelfstandig naamwoord, peluw.
penalty, pienantie, zelfstandig naamwoord, strafschop. Van het Engels “penalty”. Een voorbeeld hoe nieuwe woorden aan het dialect worden toegevoegd. Vgl. korne (corner, hoekschop). Drie kornes pienantie. Afsuit (off side, buitenspel).
peren, pèère, werkwoord, slaan, er vandoor gaan. 1. Hij pèèrde-n-er òp of ’t niks was. Hij sloeg er op los. 2. Pirke moes schoolblèève mar hij is ’r tussenöt gepèèrd. Hij is er vandoor gegaan.
permitteren, pèrmeteere, werkwoord, veroorloven, jammeren. 1. Ik kan ’t me nie pèrmeteere òm èlk jaor op rèès te gaon. Ik kan het me niet veroorloven ... 2. Mins lig toch nie zò te pèrmeteere!. Mens hou toch op met je geklaag.
perzikjes, pêêzerikskes, zelfstandig naamwoord, kleine perziken. Wie het verschil kent tussen Pêêzerikskes en Peejzerikskes mag zich met recht ’nen échte Bikse noemen.
pesjonkelen, besjònkele, werkwoord, aflaat verdienen. Komt van het Latijn: Portiuncula. Op Allerzielen (2 nov.) kon men een volle aflaat verdienen voor de gelovige zielen bij ieder nieuw kerkbezoek. Door de kerk voortdurend in en uit te gaan verdiende men dus telkens opnieuw een volle aflaat. Dat in- en uitgaan noemde men besjònkele. Kinderen maakten er een sport van wie het meest besjònkeld had.
petietje, petieterke, zelfstandig naamwoord, kleintje. Van het Franse “petit”, klein. Benaming voor een klein manneke of ding.
petoet, petoet, zelfstandig naamwoord, cachot. De petoet was tot aan de bouw van de marechausseekazerne (zie: masseseej) een klein, vervallen hok achter het oude raadhuis. Er zat praktisch nooit iemand in. Petoeten (zwikken) is een kaartspel.
peulen, poole, werkwoord, polen. Erwten of bonen uit hun bast halen.
pezerik, peejzerik, zelfstandig naamwoord, inhanger. Een inhanger (zie aldaar) wordt meestal peejzerik genoemd. Zoals de scheldnaam Geus tot een erenaam werd, is ook deze scheldnaam voor de Bekenaren een erenaam geworden, die echter uitsluitend door henzelf gebruikt mag worden. Buitenstaanders zijn op straffe van volstrekte minachting van dit voorrecht uitgesloten. Terecht heet de Carnavalsvereniging dan ook: De Pezerikken en Beek in die dagen het Pezerikkengat (spreek uit: Peejzerikken en Peejzerikkengat). Jeugdige Bikse carnavalsvierders worden Peejzerikskes genoemd.
piechem, piechem, zelfstandig naamwoord, mager, zwak kind.
pieken, pieke, werkwoord, pico spelen. Ik piek is een term uit het kaartspel rèkke (rikken). Wie piekt (pico speelt) moet één slag halen, niet meer en niet minder. Bij oope piekoo legt de picospeler zijn kaarten bloot. Zie ook: rèkke.
piel, pielekes, zelfstandig naamwoord, jonge eendjes. In het liedje “En de boer die stòn meej pèèrde òp de mèrt”komen de regels voor: en de jòng van de klas meej de mister in de pas, rap lèk de pielekes in de waoterplas ... ’ne Piel is ’n hannes van ’n vent. Wè zèdde toch ’ne piel is te vergelijken met “wat ben je toch ’n lul”.
pieliën, pieleje, werkwoord, pitsen bij het eten. Met lange tanden eten.
piepelenbergen, piepelebèèrege, werkwoord, verstoppertje spelen. 1. Als de zoeker in het spelletje iemand vindt roept hij/zij: “Piep, ik hèb oe!” 2. Als een kind dat zich verborgen heeft en verrassend uit zijn schuilhoek duikt roept het: “Piep!” Zie ook: hoorntje.
pietelaar, pietelèèr, zelfstandig naamwoord, slipjas. As de guld öttrèkt lòòpe de broeders ammel in ’ne sjieke pietelèèr. De miste paasse nie. Als het gilde uitrukt dragen de gildebroeders ’n deftige slipjas. De meeste passen niet. Men zegt (die “men” is het Woordenboek der Nederlandse Taal) dat het deftige woord is afgeleid van het Franse pet-en-1’air, wat “scheet in de lucht” betekent.
Pietje, Pietje, zelfstandig naamwoord, Pietje. Dit is geen dialectwoord. Het is hier bedoeld als een voorbeeld van een merkwaardig gebruik van het verkleinwoord bij eigennamen (andronieme diminutieven om het geleerd te zeggen). Het verkleinwoord hoeft namelijk lang niet altijd te slaan op de grootte of de omvang van de persoon. Pietje kan best een grote, forse kerel zijn. Pietje Wijten was inderdaad klein, maar van Pietje Loyens kun je dat niet volhouden. Janske van de Loo-Willems was kort en gedrongen maar van Betje Ketel kun je dat niet zeggen. Zo zijn er tal van voorbeelden: Driekske Roberts, Franske van Beurden, Tòntje van Pinxteren, Sjefke Heeffer, Anneke Mollen, Fientje Verhoeven, Sjakske van Riel, Hanneke Zwartgat. Het verkleinwoord duidt meestal op een zekere bekendheid of populariteit of op een vertrouwelijke omgang. Dit dorpse gebruik is zelfs in de grootstad Tilburg niet uitgestorven. Broodje Jantje is daar wereldberoemd, zoals dat weleer de frietkoning Sjefke van Oirschot was. Als Pietje op het voetbalveld wordt aangemoedigd roept men niet: Pieieieietje!, maar: Pietjéééééééé! De grondlegger van de “wetenschap” der andronieme diminutiva is prof. dr. Cornelis Verhoeven in het tijdschrift Brabantia, 40ste jrg., nr. 10, dec. 1991. Overigens kan met Pietje ook een vrouw bedoeld zijn: Pietje Vriens, Piet Frik i.p.v. Pieta.
pijn, pènt, zelfstandig naamwoord, pijn. As ge te veul prùime-n-it krèède bökpènt. Als je te veel pruimen eet krijg je buikpijn. Zegswijze. Hèdde pent? Dan moete bidde dè’t vur oe gat schiet, dan kundet ötschèète.
pijp, pèèp, zelfstandig naamwoord, pijp. 1. Het laatste deel van de Gelderstraat, voorbij het kruispunt Van Leefdaelstraat - Johanna van Brabantlaan, werd De Pèèp genoemd. Aan de westelijke kant die toen nog niet bebouwd was, bevonden zich de loswal van de tram en de wissels die met de hand bediend werden. Op zekere dag ontspoorde de tram omdat kinderen de wissel hadden omgezet. Men was vergeten hem af te sluiten. 2. De pèèp ötgaon is doodgaan.
pik en pook, pik en pook, twist en tweedracht. ‘t Bootert nie tusse die buure. ’t Is pik en pook.
pikhaak, pikhaok, zelfstandig naamwoord, pikhaak. Bij het maaien van haver of rogge werden met de pikhaak de afgemaaide halmen bij elkaar gehouden.
pin, pin, zelfstandig naamwoord, pin. 1. ’ne gierrege pin. ’n Gierigaard. 2. Zò zat as ’n pinneke. 3. In oude tijden had een fiets een pinneke. Dat zat aan de achteras en werd gebruikt om op te stappen. Baron van Slingelandt (1884-1967) maakte er als laatste tot op hoge leeftijd virtuoos gebruik van.
pinegel, pineejgel, zelfstandig naamwoord, egel. Pinhaor heeft iemand met haar dat stijf is als de pinnen (stekels) van een egel. Een andere naam is steejkelvèèreke (stekelvarken).
pisbloem, pisbloem, zelfstandig naamwoord, paardebloem. Zie ook: ganzetong.
pispotjes, pispötje, zelfstandig naamwoord, pispotje. Bloem van de haagwinde (Calystegia sepium). Wordt ook gebruikt voor de kleinere akkerwinde.
pissen, pisse, werkwoord, pissen. 1. Dinges hè lillek neejve ’t pötje gepist. Dinges heeft ’t er lelijk naast gedaan. 2. Sjefke is ’r schielek tussenöt gepist. Sjefke is ’m gauw gesmeerd. 3. Pis nòòt teejge-n-heijlig höske want ’t drèugt nòòt mir òp. Heb respect voor je overheden, want als je dwars gaat liggen wordt dat nooit vergeten.
pitsen, pitse, werkwoord, zie pieleje.
plaats, plots, zelfstandig naamwoord, Zie plak.
plat, plat, bijvoeglijk naamwoord, plat. 1. ’n Plat kènd is ’n kind dat nog niet kan lopen in tegenstelling tot ’n kòm-vòrt-kènd. Dat is een kleuter die meegezeuld wordt aan de hand van de moeder, die, ongeduldig geworden, uitroept: “Alleej, kòm vòrt!”2. De Platte Beek noemt men de arbeidershuisjes achterin de Varkensmarkt tegenover Jachtlust. Toen de Beek nog niet overkluisd was, lag naast die huisjes een laag (plat) gedeelte waar de karren door konden rijden.
plek, plak, zelfstandig naamwoord, plaats. Wordt op verschillende manieren gebruikt. 1. Onze buurman hè on d’n Gòlsen Dèèk ’nen hille plak grònd ligge. Een groot stuk grond. 2. Op veul plakke is d’n bloesem bevroore. Op veel plaatsen. 3. Hij ging euze in plak van nor school te gaon. In plaats van. 4. In de plak van te moppere moeste blij zèn! In plaats van. 5. Mokt es wè plak. Plaats maken. In de plak van plak wordt ook dikwijls plots gebruikt.
pleuris, fleures, zelfstandig naamwoord, pleuris. Ge kòndt ’t drèug of ’t nat fleures krèège (ontsteking van het borstvlies).
plodje, plöddeke, zelfstandig naamwoord, venijnig, onbetrouwbaar ventje. Meestal in combinatie met vùil. Snapte gè naaw dè zò’n vùil plöddeke ’n lintje krèègt?
poeliën, poelieje, werkwoord, met of in water spelen.
poes, poeskes, zelfstandig naamwoord, katjes van de wilgeboom.
poet, poetje, zelfstandig naamwoord, poetje. Vangspel waarbij één speler begint. Zodra er iemand gevangen is gaat die meevangen, waarbij hij de eerste vanger bij de hand moet houden. De derde gevangene wordt er eveneens bijgevoegd, zodat op de duur een ketting van vangers ontstaat. Maar alleen nummer één mag aftikken. De keten probeert de overblijvers in te sluiten, maar deze mogen de keten doorbreken. Wie het laatst overblijft is de winnaar.
poffer, pòffer, zelfstandig naamwoord, poffer. De pòffer was het pronkstuk van de kleding der boerenvrouwen. Hij bestond uit een gazen ondermuts waar de eigenlijke muts (de bòjem) overheen gelegd werd. Deze was gemaakt van kant. Daarover werd de eigenlijke pòffer gelegd. Hij werd met bandjes achter het hoofd bevestigd. De pòffer is een dikke wrong die vooral uit kunstbloempjes (van tule of kant), franjes en kraaltjes bestaat. De bloempjes zijn lichtroze, bleekblauw of bleekgroen, maar het geheel maakt toch een witte indruk. De poffer eindigt aan de achterzijde in twee brede, witte of ivoorkleurige linten die in franjes uitlopen en op de rug afhangen. Bij uitvaarten werd de rouwpòffer gedragen, die geheel wit en soberder was. De kostbare stoffen die er in verwerkt waren en de omvang maakten de muts tot een symbool van de welvaart van de draagster. De poffers waren zo gecompliceerd dat het wassen en opmaken werd toevertrouwd aan vrouwen die daarin gespecialiseerd waren. Vanwege zijn omvang was de poffer een onpraktische dracht. Hij werd dan ook alleen gedragen bij feestelijke gelegenheden en bij het ter kerke gaan. Kort na Wereldoorlog II zijn ze in Beek verdwenen. Pietje Prinsen-Bos uit het Groot Loo en de wed. Smolders-van Wijk van de Diessenseweg waren de laatste vrouwen die zich sierden met deze indrukwekkende dracht. Thans kunnen de poffers nog slechts bewonderd worden in het Museum De Doornboom. Ook bij folkloristische demonstraties worden ze nog wel eens uit de mottenballen gehaald.
pol, polleke, zelfstandig naamwoord, handje. Gebruikt bij kinderen. “Gif die tante es ’n schòòn polleke.” Dat was het rechterhandje. Daarmee maakte men immers het kruisteken.
politieuur, pliesieuur, zelfstandig naamwoord, politie-uur. Sluitingstijd voor cafés.
pooien, pòòit ’m, ga er vandoor, naait ’m!
portebriséedeur, porteviezeedeur, zelfstandig naamwoord, porte-brisée. Verbastering van het van oorsprong Franse woord. Het is een deur die uit twee helften bestaat die kunnen openslaan of openschuiven.
portefeuille, portefuulie, zelfstandig naamwoord, portefeuille.
post, post, zelfstandig naamwoord, post. Het deel van een boom met wortelgestel dat overblijft als de boom is omgekapt of omgezaagd. Eèkeposte brande vergimmes goed. Mar ’t valt nie meej òm ze klèèn te maoke. Eikenposten branden verdraaid goed. Maar ’t valt niet mee om ze te kloven.
postmeester, postmister, zelfstandig naamwoord, brievengaarder. Het plaatselijk postkantoortje kende geen indrukwekkende direkteur maar ging prat op z’ne postmister die, zoals Janus Hoes, ’nen echte heer, tot de aristocratie van het dorp behoorde.
potage, petozzie, zelfstandig naamwoord, stamp. Van het Franse “potage”. Aardappels en groenten (boerenkool, andijvie, peen) worden door elkaar gestampt. Dit woord werd (wordt) in Beek weinig gebruikt.
potjelappen, pòtjelappe, werkwoord, beentje lichten.
pots, pots, zelfstandig naamwoord, pots. Ronde muts, dikwijls met een flos er bovenop.
potverdommeke, potverdòmmeke, zelfstandig naamwoord, sikje. Klein sikje onder de onderlip. Dominee Posthumus had een prachtig potverdòmmeke dat hij zorgvuldig cultiveerde.
praat, praot, zelfstandig naamwoord, praat. 1. Daor komt praot van. Daar zal over gekletst worden. 2. Veul praot hèbbe. ’n Grote mond hebben. 3. Praot aachter z’n kònt krèège. Daar komt achterklap van.
pree, preej, zelfstandig naamwoord, zakgeld. Komt in het Vlaams vaker voor dan in ons dialect, waar het nog slechts een enkele keer wordt gehoord. Meer gebruikelijk is traktemènt (zie aldaar).
preekstoel, prikstoel, zelfstandig naamwoord, preekstoel. Ze zèn van de prikstoel geròld wil zeggen dat vanaf de preekstoel bekend is gemaakt dat een stel gaat trouwen.
presenteren, prizenteere, werkwoord, presenteren. ’n Prizenteerblaajke is de klep van de ouderwetse klepbroek (zie aldaar).
processie, persèssie, zelfstandig naamwoord, processie. In bijna geheel Brabant, dus ook in Beek, heerste een processieverbod dat na de Vrede van Munster (1648) was afgekondigd. Persèssies mochten alleen in de kerk gehouden worden. Nadat het verbod was opgeheven trok de Sacramentsprocessie op Sacramentsdag door het dorp. Aan het hoofd liep de persèssiemister met zijn staf, een functie die door Driekske Jansen en later Hendrik Hüfken met waardigheid werd vervuld. In persèssie worden de klinker en medeklinker van pro in het woord processie verwisseld. Dat gebeurt ook in woorden als: persès (proces), perbeere (proberen) en persies (precies).
pront, prònt, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, prompt, degelijk. 1. Prònte minse zijn degelijke, eerlijke mensen. 2. ’n Prònte vrouw is een vrouw die ook in de moeilijkste omstandigheden een welverzorgde huishouding voert. Een beeldje van zo’n ouderwets-degelijke vrouw staat in de Koestraat. 3. Als men keurig op tijd is is men prònt òp tèèd.
prop, pröpke, zelfstandig naamwoord, kort, dik persoontje.
prut, prut, bijvoeglijk naamwoord, prut, niet gemakkelijk. Jaoneke was ’nen hèndige mar z’n wèèf die waar nie prut. Janus was erg meegaand maar z’n vrouw was niet voor de poes.
pruts, prutske, zelfstandig naamwoord, klein mannetje of vrouwtje. Misterke Smolders was klein van stuk. Zijn bijnaam luidde dan ook: “’t Prutske”.
pruttelpotje, prutselpötje, zelfstandig naamwoord, pruttelpotje. Het kleine afval van de slacht (de nieren, hersens e.d.) werd dezelfde dag nog zacht pruttelend gestoofd.
puin, paone, zelfstandig naamwoord, kweek (Triticum repens). Een wilde grassoort die door wortelstokken hardnekkig doorgroeit en daardoor moeilijk verwijderd kan worden. Het woord komt alleen in het meervoud voor.
put, put, zelfstandig naamwoord, put. Vóór er waterleiding en pompen waren haalde men water uit een put. De simpelste manier was om een emmer aan een touw in het water te plonzen. Maar meestal gebruikte men een installatie die in al zijn eenvoud heel doeltreffend was. In de mik (zie aldaar) van een rechtstaande boom was een dwarsbalk gelegd die als een hefboom om een pin draaide. Aan de ene zijde hing een contragewicht (meestal een oude emmer met stenen). Aan de andere kant een dunne paal (de zwèngel) waaraan de emmer kon hangen in een haak of een oud hoefijzer (de puthaok). Door het tegengewicht kon een volle emmer moeiteloos naar boven worden gehaald. Om de put stond een houten putkùip om te voorkomen dat men er in viel en dat er vuiligheid in viel. Aanvankelijk waren de putten gemetseld. Later werden ze van betonringen gemaakt, ook de putkùip. De zegswijze “ze zèn getrouwd ònder d’n puthaok”wil zeggen dat ze ongehuwd samenwonen. Oftewel “hokken”.
raam, raom, zelfstandig naamwoord, raam. Zie: boek.
raapolie, raopòllie, zelfstandig naamwoord, raapolie. Werd geperst uit koolzaad. Dat gebeurde in d’n òlliemeule. Zo’n oliemolen stond tot kort voor de tweede wereldoorlog in de Gelderstraat, nu nr. 19. De olie werd gebruikt in de keuken en als verzachtend middel bij schaaf- en brandwonden. Raopkuukskes waren langwerpige, platte koeken uit samengeperst raap- of koolzaad die aan het vee werden opgevoerd. Zie ook: lèènòllie en òllie.
rabarber, rabarbel, zelfstandig naamwoord, rabarber.
rademaker, raojmaoker, zelfstandig naamwoord, radmaker. De firma Heeren maakte houten wielen voor kruiwagens en karren. Zij waren de léste raojmaokers.
raden, raoje, werkwoord, raden. Zegswijze: Dè’s oe geraoje-n-òk! Het is in je eigen belang. Dat is je geraden!
rafelen, rèffele, werkwoord, rafelen. Schomt oe eijge òm dieje jas on te trèkke. De roffels hangen ’r bè. De rafels hangen erbij.
ragebol, raoversbol, zelfstandig naamwoord, ragebol.
rakken, rakke, werkwoord, rondzwerven. Op rak gaon. Zonder vast omschreven doel lukraak er op uit gaan. Niks was heerlijker dan door velden en bossen te rakken. Wordt ook gezegd van vrouwen die zo maar wat op stap gaan in de hoop dat ... Ja wat? Als iemand op rak is weet niemand waar hij of zij uithangt. Een bekende tonpraatster noemde zich Mien Rak.
rammel, rammel, zelfstandig naamwoord, luidruchtige vrouw. ‘n Blèkke rammel mokt nog meer hèrrie dan ’n gewoone rammel.
rammelaar, rammelèèr, zelfstandig naamwoord, Rammel van een kind.
rammelaar, rammelèèr, zelfstandig naamwoord, Ram, mannelijk konijn.
ranken, range, werkwoord, Boontjes ontdoen van hun zijdraadjes. Ook: blezen.
recht, rèècht, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, rechtuit, meteen. 1. Hoe koom ik in Diesse? Aaltè mar rèèchttoevòrt. Altijd maar rechtdoor (tussen 1940-1945: immer geradeaus). 2. Rèècht nò hùis koome war! Meteen naar huis komen. En de gerichtste wèg pakke. En de kortste weg pakken. 3. Jaoneke waar nog mar amper dòòd of de femielie ging rèècht nò de nòtaores. De familie ging meteen naar de notaris.
redderen, rittereere, werkwoord, druk beredderen. Zo hevig bezig zijn met beredderen dat anderen er moe van worden. “Schaait ’r ònderhand es öt meej oew gerittereer en gao’s zitte.” Hou ’ns op met die druktes en ga ’ns zitten.
redelijk, rillek, bijvoeglijk naamwoord, redelijk. ’t Ziet ’r rillek goed öt. ’t Ziet er behoorlijk uit.
reep, rêêp, zelfstandig naamwoord, hoepel, l. ’ne Rêêp als speelgoed werd uit dun staafijzer gesmeed door smid de Graaf of smid Verhoeven, al of niet voorzien van een vast duwijzer. Zonder duwijzer werd ie voort gedreven door middel van een stokje. De meeste kinderen hadden ’n reep van ’n oud fietswiel waar de spaken uit waren. Er werden veel rêêpwedstrijden gehouden. 2. ’n Hoepel om ’n ton en een ijzeren band om kruiwagen- of karwiel heette eveneens ’ne rêêp.
regenen, reejgene, werkwoord, regenen. 1. ‘t Reejgent dè ’t zèkt. Het regent dat het giet. 2. As ’t reejgent as de zon schènt is ’t kèrmes in de hèl. Als ’t regent terwijl de zon schijnt is ’t kermis in de hel. 3. Waor ’t hardste reejgent haawet ’t irst òp. Zegswijze. Waar de kinderen heel kort op elkaar geboren worden houdt dat gauw op. Zegt men.
relikwie, rillekwie, zelfstandig naamwoord, relikwie. Overblijfsel van een heilige of van het H. Kruis waar Christus aan gestorven is e.d. De relikwie wordt vereerd door ze te kussen. De rillekwie vereere betekent ook: een meisje kussen.
repen, rêêpe, werkwoord, uit vrijen gaan. Dit werkwoord heeft een ongunstige bijklank. Ot rêêpe gaon is namelijk uitgaan zonder serieuze bedoelingen, een jacht op eendagsvliegen dus. ’nen échte rêêpert is een jongeman die van de ene bloem naar de andere fladdert.
ribbelmik, ribbelmikske, zelfstandig naamwoord, casinobrood.
richt, richt, zelfstandig naamwoord, rechte lijn, richting. 1. Sjèfke is ’ne kwaoje ploeger. Hij kan omtrent gin richt haawe. Hij kan geen rechte voor ploegen. 2. Dè’s ’n ènd öt de richt! Da’s een eind uit de richting, een hele omweg. De gerichtste weg is de kortste weg.
riek, riek, zelfstandig naamwoord, riek. Zegswijzen: 1. Zò kaod as ’ne riek. Heel erg boos. 2. Zeik op ’ne riek. Flauwe kul. 3. Hij is meej ginne riek te voejere. Hij is in een rothumeur.
rigeur, regeur, zelfstandig naamwoord, gezag. Zegswijze: Teejge-n-’t regeur in: tegen de draad in, dwarsliggen. In strijd met de voorschriften. Tegen het wettig gezag in.
rij, rij, zelfstandig naamwoord, rij. 1. Dè plöddeke van gewit-wèl waar tweej daoge òp rij zò zat as ’ne meleijer (plöddeke: zie aldaar). Hij was twee dagen achter elkaar zo dronken als ’n Maleier. 2. Ons moeder waar de tiende dag van d’re kraom wir in de rij. Ze was de tiende dag na haar bevalling weer op de been.
rijden, rije, werkwoord, 1. boos worden. 2. geschenken brengen. 1. Hij is z’n lotje kwèèt waor ’ne prèès òp viel en naaw rijt-jem toch! nou is ie toch kwaad! Hij rijdt ’m as de ziekte! 2. Maar ook Sinterklaas rijdt. Niet alleen op zijn schimmel, maar ook in de schoen die gezet is, of op tafel. Hier betekent het: geschenken brengen. Hè Sinterklaos (ook: Sindreklaos) goed gereeje? Dè wèl dè. Hil de toffel stòn vòl.
rijeren, rèère, werkwoord, beven, rillen. Hij stòn te rèère as ’n rietje.
rijf, rèèf, zelfstandig naamwoord, rijf. Is van hout. Vooral om gras of hooi mee te harken (te rèève). Voor het overige werk gebruikte men de griesel (zie aldaar).
rijmpjes, rèmkes, rijmpjes
rikken, rèkke, werkwoord, rikken (kaartspel). Per paar: minstens acht slagen halen. Alleen: zeven slagen; negen slagen; pieko (één slag); open pieko (idem maar met de kaarten bloot); misère (geen slag); open misère (idem maar met open kaarten). Drie azen in één hand is troela of maleur (malheur). De vierde koning is dan de partner. Alle 13 slagen halen is abbendans (van abondant - overvloedig).
roffel, roeffel, zelfstandig naamwoord, 1. wasbord, 2. bedrag, 3. slaag. 1. Zinken ribbeltjesbord waarop de vrouwen de was moesten wrijven (roeffelen). 2. De vòlle roeffel betaole. Het volle bedrag betalen. 3. Roeffel krèège. Slaag krijgen.
rommelpot, ròmmelpot, zelfstandig naamwoord, rommelpot. Een oeroud, primitief muziekinstrument dat een ronkend geluid geeft. Over een aarden pot wordt een varkensblaas gespannen waar in het midden een stevig riet in vastgebonden zit. Hoe komt men aan een varkensblaas? Door het vèèreke z’n gat te kusse. Als het geslacht is ... Het geluid ontstaat door een vochtige hand of doekje losjes langs het riet te bewegen. In onze dagen worden stenen pot en varkensblaas dikwijls vervangen door een conservenblik en een plastic vel. Zie ook: vaaste.
rond, rònd, voorzetsel, rond
rondbrellen, ròndbrèlle, Uitbazuinen.
rondgaan, rònd gaon, De capucienen gingen vroeger rond om boter en eieren.
rondgeven, ròndgeejve, De kaarten uitdelen.
rondloper, ròndlòòper, Marskramer.
rondom, ròntelòm, voorzetsel, rondom.
rondzeggen, ròndzègge, Links en rechts iets bekend maken, bijv. dat iemand in de buurt gestorven is.
room, ròòme, zelfstandig naamwoord, melk. Dit woord werd meestal in het meervoud gebruikt. De ròòme zèn zoer. De melk is zuur. Tot aan de komst van de melktanks werden de ròòme naar de C.T.M. (Coöperatieve Tilburgse Melkinrichting) vervoerd in ròmstòòpe. Voor die tijd brachten de ròmkèère de stòòpe naar de melkfabriek St. Adrianus in de Bloemenstraat. Daar werd er boter van gemaakt, later ook kaas. De afgeroomde melk, de zwiers, werd als varkensvoer gebruikt. Karnemelk, de mölk, werd vaak als mölkepap gegeten, met krenten of gedroogde pruimen. Sommigen vonden dat een lekkernij. Mölk was niet altijd verkrijgbaar. Dat ondervonden de vrouwen die met hun stupke (kannetje) een uur lang geduldig hadden staan te wachten voor het kelderraam van het allereerste piepkleine melkfabriekje in de Holstraat - de schoorsteen staat er nog. Na dat duldzame uur opende van Eijken met een zwierig gebaar het kelderraam, riep met forse stem: “Gin mölk vandaog”en gooide het raam met evenveel zwier weer dicht.
Rooms, ròms, bijvoeglijk naamwoord, Rooms. Vr.: Veul of wèènig ròòme (melk) in oewe koffie? Antw.: Veul! Ik zè goed ròms! Soms zegt de ander daarachter: Goed ròms, mar slèècht katteliek.
rosdoek, rosdoek, zelfstandig naamwoord, rosdoek. Een baalzak die onder de kar werd gespannen. Daarin werd het hooi en ander voer voor het paard neegenomen. Ook: doek om ’n bezweet paard mee droog te vrijven.
rossen, rösse, werkwoord, stevig wrijven.
rot, rös, zelfstandig naamwoord, beurs. Die pèère zèn hartstikke rös. Ze zijn overrijp, voos.
rot, rot, bijvoeglijk naamwoord, rot. Wie bij het een-en-twintigen (een kaartspel) meer dan 21 punten haalt is rot. Heeft verloren.
rouw, rouw, zelfstandig naamwoord, rouw. Na het overlijden en begraven werd een rouwtijd in acht genomen. De lengte en de intensiteit was afhankelijk van de relatie tot de dode. In de rouwstoet werd een strenge volgorde in acht genomen. De nòste femielie had de vurrouw. Daarna kwamen de verdere familieleden, de kennissen en buren. De mannen liepen voorop, gescheiden van de vrouwen die op de tweede plaats kwamen. Men liep niet naast maar achter elkaar in strikt-bepaalde volgorde. De rouwkleding was diepzwart. De vrouwen droegen een follie (falie, rouwsluier) die na enkele weken werd vervangen door een rouwpòffer. In het dagelijkse leven werd als teken van rouw door de mannen een rouwband gedragen om de linker arm. Het bidprentje werd ook wel rouwprentje genoemd. Toen bij een vooroorlogse gemeenteraadsverkiezing de R.K. Werkliedenpartij een forse nederlaag had geleden, liepen de voormannen Chris Coppens en Piet de Kort met een rouwband om door het dorp. Zie ook: begröffenis.
rozenkrans, ròòzekrans, zelfstandig naamwoord, rozenkrans. Werd o.a. gebeden als iemand te vòlle bediend was, d.w.z. als hij in stervensgevaar de laatste H. Sacramenten had ontvangen. Zie ook: potternoster.
ruggenstreng, ruggestrèng, zelfstandig naamwoord, wervelkolom.
ruïneren, verinneweere, werkwoord, vernielen, ruïneren.
rus, ròs, zelfstandig naamwoord, graszode.
russel, russel, zelfstandig naamwoord, rooster.
ruw, rauw, bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord, ruw, ruig. 1. Bekende zegswijze: Goej volk mar rauw. 2. ‘t Rauwste is gebeurd. ’t Ergste is gebeurd.
ruwigheid, rauwighèd, zelfstandig naamwoord, ruigte, wildgroei. Wè is ’t toch ’n rauwighèd bè ouw in d’n hof.
sakkeren, sakkere, werkwoord, vloeken, foeteren. Daarvan afgeleid zijn bastaardvloeken als sakkerju, sakkerjèn, sakkerdome. Sakkerdie kan ook in positieve zin gebruikt worden. Sakkerdie! Wè ist toch schoon weer! Het woord is ontleend aan het Franse sacré dieu, wat heilige God betekent.
saluut, saluu!, tussenwerpsel, gegroet! houdoe! Ook: solluu en seluu. Wordt alleen gebruikt bij het heengaan. Komt ongeveer overeen met: tot ziens! Ontleend aan het Frans: saluer, groeten.
sassen, sasse, werkwoord, urineren. Een ander woord voor deze zeer menselijke bezigheid is afzètte. Sommige mannen zeggen wel eens: ’k Gò d’èèrepel afgiete. Maar omdat dat onbeschaafd is nemen we deze uitdrukking niet op in een hoogstaand boek als het onderhavige.
schaapskuil, schòpskùil, zelfstandig naamwoord, schapekuil. Poel achter in het Groot Loo waarin ooit schapen werden gewassen. Is inmiddels verdwenen.
schaatsen, schotse, werkwoord, schaatsen. Kinderen leerden schaatsen op de krabbelbaantjes van Hessels Wouwer aan de Koestraat en de Wouwer aan het eind van de Wouwerstraat (zie ook: wouwer). Meer ervaren rijders schaatsten op de Kom. Dat was waarschijnlijk een restant van de gracht rond de Dekanije (woning van de deken) in de IJpelaer. Meester Broeders noemt de Decany Vijvers nog in zijn boekje uit 1838, samen met de andere watertjes in de kom, nl. de Noorder- en de Zuiderbeek, de Groote Wouwer en de Nijpelaar. Ideaal echter waren (en zijn) de vennen in de omgeving: het Roovertsvenneke (nu verdwenen), het Bankven onder Goirle, het Papschot en vooral de Flaes. Zie ook: bùitesneej.
schaatsenrijder, schòtserijer, zelfstandig naamwoord, schaatsenrijder, waterwants. ’n Insekt met vrij lange poten dat zich schaatsenderwijs over het water beweegt.
schade, schaoj, zelfstandig naamwoord, schade. Zegswijze: Ge moet oew schaoj es koome trughaole. Een uitnodiging als men bij iemand op visite is geweest. Schaojlek laage is uitbundig, luidkeels lachen.
schandaal, schandaol, zelfstandig naamwoord, schandaal. Ook gebruikt voor personen, meestal meisjes: Lillek schandaol dègge daor stòt! Lelijk schandaal dat je bent!
schap, schap, zelfstandig naamwoord, décolleté. Die meijd ha me toch ’n schap! ’t Waar gròòte schand. Zie ook: spie.
schapulier, schabbelier, zelfstandig naamwoord, scapulier. Lapjes gewijde stof, in zwarte, blauwe, witte of bruine stof die door linten met elkaar verbonden waren. De schabbelier werd onder de kleren op borst en rug gedragen. Aan het dragen waren aflaten verbonden, dat wil zeggen: kwijtschelding van de tijdelijke straffen die na een berouwvolle biecht waren overgebleven. De schabbelier werd meestal voor het eerst uitgereikt als men zijn Plechtige Communie deed bij het verlaten van de lagere school.
scharenslijper, schèèresliep, zelfstandig naamwoord, scharenslijper. Jan Hak reed jarenlang met zijn prachtige slijperswagen de dorpen langs om scharen en messen te slijpen. Hij kwam ook regelmatig in Beek. Niemand kende zijn ware naam. Hij werd Jan Hak genoemd omdat zijn ene te korte been verlengd was met een heel hoge hak. Piet Heerkens S.V.D. schreef er in “D’n orgel” een aardig versje over. Schèèresliep! / Messe en schèèresliep! / Heurde nie hoe dè m’n kreugetje piept. / Heurde m’n èrrem hundje nie kreune? / ’k Hè vèèf dochters en zeuve zeune! / Schèèresliep! / (Allé vòrt hònd!) Als er ’ne schèèresliep in het dorp was gesignaleerd voorspelde dat regen.
scheel, schèèl, zelfstandig naamwoord, deksel van potten en pannen. Het kan ook “scheel” betekenen. Bij ’n pasgeboren kind moest er ’t schèèl afgedronke worre. Dat was een mooi smoesje van de vader om samen met de buren ’n stevige borrel te vatten.
scheiden, schaaje, werkwoord, scheiden, scheiding. 1. Op ’t schaaje van de mèrt. Tegen het einde. 2. Hij hè ’n schaaj in z’n haor as'n lùizepèdje. Hij heeft een scheiding in z'’ n haar als ’n luizepaadje. 3. Ik wil weejte hoe ’t schaajt. Ik wil weten hoe het in elkaar zit. 4. Schaait ’r onderhand es öt. Hou er onderhand eens mee op. 5. Hij wònt persies op de schaajing. Hij woont precies op de scheiding.
scheldnamen, schèldnaome, zelfstandig naamwoord, scheldnamen. Om ons tot de omgeving te beperken: Bikse peejzerikke of inhangers, Gòlse geijte of ballefrutters, Tilbörgse krùikezeikers, Eèsbikse haaikneujters, Biestse pinnekleùvers, Diessense stopnolde, Gèèstelse papzakke. Deze namen mogen uitsluitend door de betroffen inwoners worden gebruikt. Buitenstaanders lopen ernstig gevaar bij misbruik gelyncht te worden.
schelen, schille, werkwoord, schelen. Wordt soms merkwaardig gebruikt in de zegswijze Dè kan me nie schille. Letterlijk betekent dat: het kan me niet schelen. Het laat me onverschillig. Maar als het quasi-nonchalant, schouderophalend gezegd wordt bedoelt men eigenlijk: Graag!
schelf, schèlft, zelfstandig naamwoord, schelf. Zolder boven een stal of schuur gevormd door houten boomstammetjes. Gebruikt om hooi of stro op te bergen.
schemeren, schiemere, werkwoord, schemeren. ’t Schiemert vur m’n òòge. ’t Schemert voor m’n ogen.
scherp, schèèrp, bijvoeglijk naamwoord, scherp. 1. Als het door sneeuw en vorst glad geworden was moesten de paarden schèèrp gezet worre. Ze kregen ijzeren pinnen onder de hoeven. 2. Iemand staat op schèèrp als ie staat te tisse (te popelen) om mee te doen of om in te grijpen.
scheurbek, schurbèk, zelfstandig naamwoord, uitslag aan de mondhoeken.
scheurmik, schurmikske, zelfstandig naamwoord, Frans brood. Dit brood ziet eruit alsof het over de lengte opengescheurd is.
scheut, scheujt, bijwoord, op weg, onderweg. 1. Hoe gògget meej d’n bouw? Hij is goed op scheujt. Het schiet goed op. 2. Van een vrouw die zwanger is vraagt men: Hoe lang is ze òp scheujt? Hoe lang duurt het nog? 3. Waor blèève ze naa toch? Rustig, ze zèn op scheujt! Ze zijn al onderweg.
schieten, schiete, werkwoord, schieten. De stal ötschiete wil zeggen de mest uit de stal naar buiten brengen. Zie ook: losschiete.
schijten, schèète, werkwoord, schijten. Weer zo’n woord dat veelvuldig wordt gebruikt. 1. Ik laot me nie in m’ne zak schèète. Ik laat me niet beduvelen. 2. Doe nie zò schèètèètig. Wees eens wat flinker. 3. Hij schèt hògger as z’n gat is. Hij is ’n opschepper, braniemaker. 4. Dor hèb ik ’t schèèt aon. Dat interesseert me niets. 5. Schèt mar as ge wilt. Loop heen! 6. Ik kan bij ’m in de pap schèète. Ik kan bij hem een potje breken. In samenstellingen: schèèthùis, (bangscheet), schèètzak.
schillen, schèlle, zelfstandig naamwoord, werkwoord, schillen, schelden. 1. D’èèrepelschèlle valle bè ’t schèlle vaneijges in de schèlbèn. De aardappelschillen vallen bij ’t schillen vanzelf in het schillenmandje. 2. Schèlle doe gin zeer. Schelden doet geen pijn. 3. Schèlèrtjes zijn peultjes.
schim, schiem, zelfstandig naamwoord, snel. Hij ging ’r as ’ne schiem vandeur. Hij ging er als in ’n flits vandoor.
schit, schitte, zelfstandig naamwoord, gedroogde koeiestront. In de ouderwetse potstal lagen de koeien in hun eigen stront. Die droogde op en bleef in korsten op hun flanken kleven. Dat zijn de schitte. Ze hè schitte on d’r bille slaat op een vrouw, die in haar huwelijk goed wat geld meebrengt.
schob, schop, zelfstandig naamwoord, schop, berghok. Een eenvoudig, half-open overdekt schuurtje voor klein hout en eenvoudig landbouwgereedschap.
schobberdebonk, schobberdebònk, zelfstandig naamwooord, Op schobberdebònk gaon is klaplopen, op andermans zak teren.
schoof, schòb, zelfstandig naamwoord, ’n Schòb stròòj is een garve stro.
schoon, schòòn, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, mooi. Het woord “mooi” komt in het Biks zo goed als niet voor. In bijna alle gevallen gebruikt men het Kempense en algemeen-Brabantse schòòn. ‘t Is schòòn weer. ’n Schòòn kleed (’n mooie jurk). ‘k Hèr schòòn genòg van. Wie schòòn wil zèn moet pènt lije. Wè zèdde toch schòòn vandaog. Hij wònt in ’n schòòn hùis. Zòò, Mieke, naa zèdde wir schòòn (fris gewassen). Waor hèdde al dè schòns (dat moois) vandaon?
schotel, schootel, zelfstandig naamwoord, schotel. ’ne Schooteldoek is een vaatdoek. Schootelwaoter is het water waarin d’n omwaas (de vaat) gedaan wordt. Dit zegt men ook van slappe thee of koffie.
schouw, schaaw, zelfstandig naamwoord, schouw, schoorsteenmantel, schuw. 1. De hamme hange in de schaaw te reùke (te roken). Ze hangen aan de binnenzijde van de open schoorsteen. 2. Op de schaaw stònne ’n kröske en zis schòòn borde. Op de schoorsteenmantel stonden ’n kruisje en zes mooie borden. 3. Dè kènd is zò schaaw as ’n veugeltje. Dat kind is zo schuw als ’n vogeltje. Zie ook: klepschaaw.
schreeuwen, schreuwe, werkwoord, huilen. Zegswijze: Alle tròntjes (traantjes) die ge schreuwt hoefde nie te pisse. Zie ook: kwèèken.
schrijvertje, schrèèverke, zelfstandig naamwoord, geelgors, schrijvertje. 1. De eitjes van het schrèèverke (geelgors - Emberiza citrinella) zien eruit alsof ze met een fijn pennetje beschreven zijn. 2. Schrèèverkes (Gyrinus natans) zijn de kleine, zwarte kevertjes die op het water door elkaar heen krioelen. “De krinkelende winkelende waterdingskes” uit Guido Gezelle's gedicht.
schriks, schriks, bijvoeglijk naamwoord, scheef, schuin. Heej gaoperd, dè gebònt sto fienaol schriks. Hé, gaperd. Die deurstijl staat hartstikke scheef.
schuif, schùif, zelfstandig naamwoord, tafellade. Zie ook: belaoitoffeld. Als een zondaar in de Biecht geen berouw toonde kon ie “’t schöfke krèège”. De priester sloot dan het schuifraampje tussen biechteling en biechtvader zonder de absolutie te geven, d.w.z. zonder de zonden in de naam van God vergeven te hebben.
schutsboom, schutsbòòm, zelfstandig naamwoord, Hoge paal waarop de houten vogel prijkt die men bij het koningschieten eraf moet schieten.
schuurhaard, schuurhèrd, zelfstandig naamwoord, Lemen vloer van een schuur, dorsvloer. Met behulp van dorsvlegels werden hier de uitgespreide granen (vooral rogge en haver) gedorst. Ook: schuurèrd.
secretaris, sik, zelfstandig naamwoord, secretaris. D’n börger en d’n sik, dè’s tweej hande òp êêne bùik. De burgemeester en de secretaris kunnen het goed met elkaar vinden.
seffens, sèffes, bijwoord, aanstonds, dadelijk. Zie ook: sebiet.
semmelen, sèmmele, werkwoord, niet op kunnen schieten, treuzelen. ’ne Sèmmelèèr ligt eindeloos door te zeuren. Hij (zij) brengt anderen tot razernij omdat elke vorm van besluiten, aanpakken of doortastendheid ontbreekt. Zo iemand noemt men ’ne sèmmelklòòt (man) of ’n sèmmelkònt of sèmmeltrien (vrouw).
sep, sèp, zelfstandig naamwoord, drop. Snij of hak een sèpsteel (dropsteel) in stukjes. Doe die in een flesje met water. Schud het langdurig. Zo ontstaat sèpwaoter. Zei dat flesje in een donker hoekje, het sèphuukske. Na enkele dagen heb je de lekkerste sèp die denkbaar is. Ook: Sjèp.
sigarenmaker, siegaarefrutter, zelfstandig naamwoord, sigarenmaker. Wat minachtende benaming van een eerzaam ambacht, dat eertijds als huisnijverheid werd beoefend onder meer door Koob de Bruyn, Jan Leenhouwers, Frans Seegers, Franske Heezemans die ’n fabriekske had in de Wouwerstraat, en ook De Putter waar ’ne siegaarefrutter (F. Putters die het merk Putezo voerde). In een pand in de Gelderstraat was enige tijd de “Gulden Vlies” fabriek gevestigd. Het laatste sigarenfabriekje van Frans Putters stond in de Kokkestraat 7. Een gevelsteen met een tabaksplant herinnert er nog aan.
sinds, swèns, bijwoord, sinds. Swèns giestere is hier niemes mir gewist. Sinds gisteren is hier niemand meer geweest.
Sint-Thomas, Sint Tòòmes, zelfstandig naamwoord, Sint Thomas. Op 21 december, de kortste dag van het jaar en de feestdag van de apostel Thomas, probeerden de jongens op de een of andere manier hun ouders of onderwijzers buiten te sluiten. De laatsten trachtten ze door allerlei listen en lagen buiten de school te houden. Zo probeerde men bijvoorbeeld door het inschakelen van de kinderen van de onderwijzers de schoolsleutels te bemachtigen. Als de meesters voor een gesloten deur stonden zongen de kinderen: Sint Tòòmes, Sint Tòòmes, wè krèège we? Want op het slagen van de list stond een beloning: een nieuw schrift, een uur voorlezen e.d. Het gebruik verwijst naar de apostel Thomas (de ongelovige) die niet wilde aannemen dat de verrezen Christus zich had vertoond. Acht dagen later kwam Jezus binnen terwijl de deuren gesloten waren. Dat overtuigde Thomas (Joh. 20-26).
sjansen, sjanse, werkwoord, proberen te vrijen. Van het Franse “chance”, kans hebben. Sjanskouse waren in die dagen wat frivole, vleeskleurige dameskousen.
sjofelen, sjoefele, werkwoord, sloffen. Jawel hoor, daor kwamp ie òp z’n èlvendèrtigst ongesjoefeld. Daar kwam ie op z’n dooie gemak aangesloft.
sla, slaoj, zelfstandig naamwoord, sla. Bekend woordspelletje: Slaoj meejaaj meejùin meejèèrepel. Sla met ei met ui met aardappels. Slaojbêêne zijn rechte benen zonder kuiten. Zie ook: stalbêêne.
slaan, slaon, werkwoord, slaan. Naast de gebruikelijke betekenis wordt het op een andere manier gebruikt in geval van ziekte: “De maozele zèn no binne geslaon.”De mazelen zijn naar binnen geslagen. Meer algemeen betekent no binne slaon dat de ziekte een gevaarlijke keer heeft genomen.
slibberen, slibbere, werkwoord, baantje glijden. Als het gesneeuwd had ontstonden op de speelplaatsen vanzelf slibberbaone (glijbanen). Het was ’n grote kunst om òp z’n hukkes (hurken) te slibbere en niet om te vallen als ze probeeerden je te kakhiele (onderuit glijden).
slim, slim, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, scheef, erg. 1. Die muur sto zò slim as te mieter. Staat zo scheef als wat. 2. Dè’s nie zò slim jungske. Dat is niet zo erg jongetje.
slobber, slòbber, zelfstandig naamwoord, varkensvoer. Zie: sop. Ook wel: sloeber.
slodder, slodder, zelfstandig naamwoord, een heleboel. ’n Hil slodder gèld. Een flinke som geld.
sloor, sloor, zelfstandig naamwoord, slons. In het zuiden des lands betekent sloor ook een sukkelaar, een arme sloeber, ’n stakker. Vandaar de uitdrukking: Onze Lieven Heer is meej z’n sloore. Hij helpt die ’t hard nodig hebben.
sloot, slòòt, zelfstandig naamwoord, sloot. Het meervoud van slòòt is slòòj. Ook: sleuj.
slotspeld, slötspèld, zelfstandig naamwoord, veiligheidsspeld.
slurpen, slierpe, werkwoord, slurpen.
smeerlap, smèrlappe, zelfstandig naamwoord, smeerlappen, dadels. Worden zo genoemd vanwege de kleverigheid van deze versuikerde zuidvrucht.
smid, smid, zelfstandig naamwoord, smid. Kiske van Gestel werd ’t kaaw smidje genoemd. Als iemand die geen smid van beroep is probeert zelf iets te smeden (de kaawe smid), moet daar meestal de echte smid (de wèèrme smid) aan te pas komen om het aangerichte kwaad te herstellen. Meer in het algemeen is ’n kaaw smidje een beunhaas.
smiespelen, smiespele, werkwoord, heimelijk zitten te fluisteren. In ’t böltje praote.
snapmis, snapmiske, zelfstandig naamwoord, korte, stille mis. Zie ook: mis.
snijder, snijer, zelfstandig naamwoord, libelle, glazenwasser. Het sierlijke insect (Aeschna) dat zo elegant over het water scheert.
snijdertje, snijerke, zelfstandig naamwoord, vangspel. De vanger achtervolgt een jongen of meisje. Een ander probeert tussen die twee door te glippen. Hij probeert hen te snije. Als dat lukt moet de vanger de snijer zien te tikken. Dat gaat zo lang door tot de vanger iemand kan tikken. De getikte wordt dan op zijn (haar) beurt de vanger.
snikheet, snikkendhêêt, bijvoeglijk naamwoord, snikheet.
snuf, snuf, zelfstandig naamwoord, salmiakpoeder. Die kònde bè Mieke Mòòne vur ’ne sènt kòòpe. En as ge lang sèmmelde zeej Mieke: ’k Hè tèèd zat. Ge moet zèlf mar weejte wègge vur oewe sènt kòpt.
sodeju, soodejuu, zelfstandig naamwoord, bastaardvloek. Varianten met dezelfde betekenis zijn soodeflikker, soodemieter. Ze worden meest gebruikt om een bepaalde constatering extra kracht bij te zetten. Die fietspomp is ginêên soodeflikker wèrd. Die fietspomp is totaal niets waard. Soodejuu wordt soms afgekort tot juu. Hij pròt wèl meej, mar hij witter gin juu van. Hij praat wel mee, maar hij weet er niks van.
solution, sluusjon, zelfstandig naamwoord, solutie. Plakmiddel voor fietsbanden e.d.
sop, sop, zelfstandig naamwoord, vloeibaar veevoer; uitgebakken vet. 1. Heel lang geleden, toen krachtvoer nog zo goed als onbekend was, bereidden boeren en burgers zelf het voer voor de varkens. Een gedeelte daarvan bestond uit sop. Een grote ketel, de sopkeejtel, werd uitgegoten in de voederbak. De sopkeejtels waren meestal ingemetselde ketels waar, zeker bij de burgers, ook de was in werd gekookt. Nog vroeger werd het sop gekookt in losse ketels boven het openhaardvuur. De zware ketels werden met een sopwaogentje naar de stal vervoerd. Zo’n wagentje is nog te zien in Museum de Doornboom. 2. Het vet van uitgebakken spek wordt ook sop genoemd. Je kunt daar lekker brood in soppen. Dat was heerlijk, ’s zondagsmorgens op de nuchtere maag. Als je er van hield …
spade, spaoj, zelfstandig naamwoord, spade, spit. ’ne Goeien-hof moet òp z’n minst tweej spaoje diep òmgezèt worre. ’n Goede tuin moet minstens twee spaden diep omgegraven worden. Ook: d’n hof òmspaoje. De gebroeders Brouwers waren geweldige spaojers. Zit nie zò te spaoje zegt men tegen iemand die al te gulzig zit te (vr)eten.
spannen, spanne, werkwoord, spannen. 1. Verleden tijd is spiene. ’t Spien ’r as ’n òrdêêl. Het spande er als een oordeel. 2. Term uit kinderspelen. Als het niet duidelijk was welke knikker, cent of labbòòn het dichtst bij de meet lag, mat men het na door de hand te spannen. De afstand tussen pink en duim was de maat.
speculaasmannetje, speklossiemènneke, zelfstandig naamwoord, speculaaspop.
speknek, spèknèk, zelfstandig naamwoord, dikke, vlezige nek, zowel bij mensen als bij dieren.
spie, spie, zelfstandig naamwoord, driehoekig stuk grond, décolleté. 1. ’k Hè daor nog ’n spie ligge waor ’k toch niks meej doe. 2. Die mokkel ha me toch ’n spie! Ge keekt bekant teejge d’re naogelbùik. Die meid had me toch ’n décolleté! Je keek bijna tegen haar navel aan. Zie ook: schap.
spiersen, spierse, werkwoord, spuwen. Trietje Spiers (Theo van Laarhoven) kreeg die bijnaam omdat hij het verst kon spierse. Nou, ik spiers ’r nie in is een bekend antwoord op de vraag: Luste ’ne bòrrel?
spollen, spolleke, werkwoord, woelen, in de war maken. In z’ne dròòm hèttie zò ligge spolleke dè z’n deejkes nèffe z’n bèd lage. In z’n droom heeft ie zo liggen woelen dat z’n dekens naast z’n bed lagen. Zie ook: inspolleke.
sponning, spònning, zelfstandig naamwoord, spon. Los zijblad van kreujge of hògkèèr (zie aldaar).
sprietje trekken, spierke trèkke, werkwoord, strootje trekken. Als men wil uitmaken wie mag beginnen, wie het gelag betaalt etc. gaat men spierke trèkke. Men neemt het benodigde aantal lucifers, stokjes of strootjes van ongelijke lengten in een gesloten vuist. De deelnemers trekken om de beurt ’n spierke. Wie het langste of evt. het kortste eindje trekt (naar gelang de afspraak) is de gelukkige of de pineut (de klos, de pisang).
spruw, sprouw, zelfstandig naamwooord, ’t, spruw. Monduitslag, vooral bij zuigelingen. Ook bij vogels, die brandnetels als geneesmiddel kregen. Sprouw komt ook voor in het rijmpje Hik sprik sprouw / ’k Geef d’n hik on jouw / ’k Geef ’m on ’nen andere man / Die-j-em goed verdraoge kan. Een variant op dit hikversje is opgenomen bij de Rèmkes (rijmpjes) achterin dit boek.
staan, staon, werkwoord, staan. 1. Hoe stogget ’r bè? Hoe gaat het ermee. 2. Och mins, d’n dieje ziet oe nog nie staon! Die neemt niet de minste notitie van je. 3. Jan Knörft ha gin meejlaaie toen ie me zònder licht zag fietse. ‘k stòn eròp! Ik kreeg een proces-verbaal.
staandebeens, stondebins, bijwoord, staandebeens, haastig. Stondebins viete we nog gaaw ’ne bòrrel. In grote haast pakten we nog gauw ’n borrel.
staart, start, zelfstandig naamwoord, staart. 1. As g’ op vrijdag vlêês it krèdde ’ne start. Als je op vrijdag vlees eet krijg je ’n staart. Deze zegswijze stamt uit de tijd dat het katholieken bij kerkelijke wet verboden was op vrijdag vlees te eten. 2. Van iemand die heel kwaad is zegt men: Hij (zij) hè ’ne dikke start. 3. “As ge zout òp z’n stèrtje lègt kundet zòò vatte”maakte men kinderenn wijs die een vogeltje wilden vangen. 4. Langs de start afboere. Het gaat slecht met de zaken.
stade, staoi, bijwoord, langzaam aan. Op z’n staoi gaon. Op z’n dooie gemak lopen.
stalbenen, stalbêêne, zelfstandig naamwoord, kuitloze benen. Benen die zo recht zijn als de palen in de stal waartussen de koeien vastgebonden worden.
stand, stand, zelfstandig naamwoord, karnton.
steeg, steejg, bijvoeglijk naamwoord, koppig, nukkig. ’n Steejg pèrd is de haover nie wèrd. ’n Koppig paard is de haver niet waard.
stobberen, stòbbere, werkwoord, opstuiven. Hèft oew voete òp en lòp nie zò te stòbbere. Til je voeten op en laat het zand niet zo stuiven. Stòbber is stuifzand.
stoop, stòòp, zelfstandig naamwoord, stoop. Grote metalen kan waarin de melk vervoerd werd naar de melkfabriek. Na de komst van het mechanische melken en het vervoer per container werd de laatste stòòp (ook: mèlkbus en ròmstòòp) plechtig ten grave gedragen. Het verkleinwoord van stòòp is stupke. Dat waren kleinere, meest geëmailleerde kannetjes die vooral als drinkkan werden gebruikt, bijvoorbeeld als men op het veld ging werken tijdens de hete oogstdagen. De oorspronkelijke inhoudsmaat van de stòòp was 2,5 liter.
stootkar, stòtkèèr, zelfstandig naamwoord, stootkar, handkar.
straatvarken, straotvèèreke, zelfstandig naamwoord, straatvlegel. De samensteller van dit geschrift was in zijn jeugd ’n echt straotvèèreke.
strepen, striepe, werkwoord, ontstelen, melken. 1. Term uit de sigarenmakerij. Het verwijderen van de harde hoofdnerf uit de tabaksbladeren. De tabaksstelen waren welkom bij de duivenmelkers. Nesten van die stelen hadden geen last van luis. 2. Koe melken tussen duim en wijsvinger, dus niet met de volle hand.
stront, strònt, zelfstandig naamwoord, stront. Een van die onwelriekende woorden waarvan in het dagelijks taalgebruik nog steeds kwistig gebruikt wordt gemaakt. Enkele voorbeelden: Hij hè strònt in z’n òòge. Hij kijkt niet uit. Strònt wie hèttoe gescheejte. Over iemand die het ten onrechte hoog in de bol heeft. Hij laacht nog niet al zietie ’ne strònt teejge de muur òmhòòg kruipe. Strònt vuròp zegt men als iemand bij het uitdelen bij zichzelf begint of zichzelf eerst noemt: Ik èn òns moeder … Hij hè z’ne lèste strònt gescheejte. Hij is dood. Ook veel in samenstellingen: stròntnat, stròntkeejver, stròntding, stròntvlieg, stròntverveejlend, stròntzat, verveejlend stuk strònt.
strontkar, stròntkèèr, zelfstandig naamwoord, strontkar. 1. De ouderwetse houten stròntkèèr heeft allang het veld moeten ruimen voor de metalen Veenhuismonsters met de vliegtuigwielen. In de tijd dat er nog geen riolering was en geen waterleiding en een echte w.c. het voorrecht was van enkele notabelen, vervulde de stròntkèèr een belangrijke maatschappelijke functie. Want bij tijd en wijle moest het höske gerùimd worre. De plee moest leeggeschept worden. De Klötjes (de gebroeders Kluytmans achter in de Gelderstraat) hebben dat jarenlang vakkundig gedaan. De stròntkèèr was meestal een grote houten ton met een spuitstuk. Een oudere, primitievere vorm had de gierkist. Dat was een langwerpige, houten kist met deksel die precies in de laadbak van de hoogkar paste. 2. Zegswijze: ’ne Mins wordt dikker overreeje dur ’n stròntkèèr dan dur ’n rijtuig (dikker = vaker). Men heeft meer te verduren van onbehouwen dan van beschaafde mensen.
strontpikker, stròntpikker, zelfstandig naamwoord, leeuwerik.
strooisel, strooisel, zelfstandig naamwoord, strooigoed. 1. In de dagen dat natuurlijke mest schaars was werden alle organische stoffen zorgvuldig verzameld: dennenaalden, afgevallen blaren, tuinafval. Dit strooisel werd gemengd met de koemest in de potstal. 2. In de processies die enkele keren per jaar werden gehouden en in de gildeoptochten liepen bruidjes mee met strooiselmèndjes. Deze mandjes waren gevuld met bloemblaadjes, maar vaker met fijne papiersnippers. Dit strooisel werd vele dagen lang geknipt door de kleuters van de bewaarschool onder het waakzaam en geduldig oog van de Zusters van Liefde Pelagia en Clementien. Als striooisel werden ook de blaadjes gebruikt van droogbloemen, die daarom stròòjbluumkes werden genoemd.
stroom, stròòm, zelfstandig naamwoord, stroom. De Bikse beekjes worden zelden bij de naam genoemd. Men heeft het over “De stròòm”als men het Spruitenstroompje bedoelt en over “’t Strumke”als men de Roodloop bedoelt.
stroop, strèùp, zelfstandig naamwoord, groot aantal. In “De Ballade van Jaon d’n Os” zegt zijn vrouw Sofie tegen de rechter: “Hang ’m nie òp, meneer. ’k Krèèg nòòt ginne-n-andere mins meej zò’n strèùp kènder.”Sofie had 12 kènder. Of 13? Ze was de tel kwijt.
stroopkoffie, stroopkoffie, zelfstandig naamwoord, peekoffie. Een lepeltje Buisman’s Stroopkoffie maakte de slappe koffie wat pittiger.
strooptuit, strooptuut, zelfstandig naamwoord, strooplikker, vleier. Het woord tuut treft men ook aan in klèptuut (zie aldaar).
stuiten, stùite, werkwoord, prijzen, tevredenheid betuigen. Is ’t goed gegaon? ’t Kan gin stùite lije. ’t Is niet om tevreden over te zijn. Bestùite is iets of iemand loven en prijzen.
stuperen, stuupere, werkwoord, een zetje omhoog geven. 1. Bij ’t veugeltjes öthaole (zie aldaar) moest je dikwijls gestuuperd worden om bij de onderste takken van de boom te komen. 2. Ook gebruikt in de zin van buiten zetten. ’t Wordt geleuf ’k tèèd òm ullie bùite te stuupere.
stuur, stuur, zelfstandig naamwoord, schommel. Twee touwen en een plankje volstonden om lekker te kunnen stuure (schommelen). Nog eenvoudiger was de stuur die uit één touw bestond waarvan de uiteinden aan een tak of balk bevestigd waren. In de ontstane lus werd een zak gelegd waar men op ging zitten. De meisjes zongen onder het stuure dikwijls een liedje. Een van die liekes begon met: Stuure, stuure, jandrijve.
subiet, sebiet, bijwoord, subiet, aanstonds, meteen. Zie ook: aachtermekaare.
suikertoet, sùikertuut, zelfstandig naamwoord, suikerdot. Vóór het Wit-Gele Kruis bestond en goede raad nog zeldzaam was, probeeerden de moeders lastige baby’s en kleuters stil te houden met ‘n sùikertuut. Een lapje werd met wat suiker samengebonden tot een dot en in de mond van de kleine gestopt. Het middel werkte nog radicaler, als het even in jenever was gedoopt. Ook: sùikerfiep.
sus, sus, zelfstandig naamwoord, bewustzijn, Franciscus. 1. Zegswijze: Van oew sus valle is flauw vallen, het bewustzijn verliezen. 2. Verkorte naam van Franciscus.
swijlen, swèèle, bijwoord, somwijls, soms, misschien. Hèdde gè swèèle òns hundje gezien? Heb jij misschien ons hondje gezien?
taal, taol, zelfstandig naamwoord, taal, spraak. 1. De Bikse taol is de schònste taol (vur de Bikse minse). 2. ’ne Reiziger moet goed getòld zèn. ’n Verkoper moet goed van de tongriem gesneden zijn. 3. ’t Waar hartstikke dònker, mar ik kènde-n-’m on z’n taol. Ik kende ’m aan z’n spraak, z’n stem.
tabernakel, tabbernaokel, zelfstandig naamwoord, tabernakel. Van een vrouw of meisje die een wijdopen schap hebben (zie aldaar) zegt men: Ze ha hil d’r tabbernaokel oopestaon.
tack, tèks, zelfstandig naamwoord, schoenspijkertjes. Van het Engels tack. Kleine spijkertjes waarmee het bovenleer aan de schoenzool werd vastgeslagen. De schoenmakers stopten een haffeltje (zie aldaar) in hun mond en pikten er die met hun tang feilloos uit. Beginnelingen pakten wel eens hun lip in plaats van het spijkertje. Ze joekerden dan van de pènt.
tafelen, tòffele, werkwoord, tafelen. Als een voorgenomen huwelijk op het allerlaatste moment om een belangrijke reden niet doorging werd er getoffeld. Onder oorverdovende ketelmuziek werden karren, kruiwagens en allerlei landbouwgerief naar het huis van de voormalige bruid en/of bruidegom gesleept. Er werd met stokken op deuren en vensters geslagen. Soms werd de gevel met stront en gier ingesmeerd waarna er met behilp van een wanmolen kaf ingeblazen werd. Dit volksgericht ging meestal alle perken te buiten, weshalve de maréchaussée hardhandig placht in te grijpen als ze er lucht van kreeg. Na de tweede wereldoorlog is er in de gemeente Hilvarenbeek niet meer getoffeld.
tarwe, tèèrf, zelfstandig naamwoord, tarwe.
tas, tas, zelfstandig naamwoord, kopje. Vat ’n tas koffie. Een eenvoudige zegswijze die kernachtig en duidelijk de spreekwoordelijke Brabantse en dus ook Bikse gastvrijheid aangeeft. Toch is ook deze gemoedelijke uitnodiging in deze vorm snel aan het verdwijnen. Een eenvoudig onderzoekje, enkele tientallen jaren al geleden, onder 35 zesdeklassers van de Mèskesschool, liet zien dat in tweederde van echt-Bikse gezinnen het woord tas in deze betekenis niet meer werd gebruikt. In ’n tas doede bòtschappe mister, gniffelden de meisjes. Het woord komt overigens uit het Frans: la tasse.
te, te, voorzetsel, te. Een enkele keer hoort men te nog gebruikt in bijv. te middag, t’aovend (te avond). Wanneer godde verhùize? Te wènter (van de winter). Zie ook: taatemiddag en taovend.
te achtermiddag, taatemiddag, bijwoord, vanmiddag. Taatemiddag go ’k buurte bè Jonneke Puy. Vanmiddag ga ik buurten bij Adriana van Puyenbroek.
tè tè, tètè, tussenwerpsel, dank je wel. Heel kleine kinderen die iets krijgen zeggen “Tè tè”. Als hun ouders hen dat tenminste geleerd hebben.
teems, timmes, zelfstandig naamwoord, vergiet. Ook wel tèmmes. Waarschijnlijk een verbastering van het Franse tamis, wat “zeef” betekent.
teerzalf, tèèrzalf, zelfstandig naamwoord, teerzalf. Zwarte, teerachtige zalf die gebruikt werd (en wordt?) tegen zweren en gezwellen. Er was (en is?) ook tèèrzêêp voor een huid die erg gevoelig is. Bijv. voor lijders aan eczeem of andere “ötslag”.
tegen, teejge, bijwoord, tegen, tegemoet. 1. ‘ne Kaawe wènter? Och man, dè’s niks teejge vruuger. ’t Is niets vergeleken met vroeger. 2. Sòndags mòchte wij ònze pa en òns moeder teejge gaon as ze öt de kèrk kwaame. Tegemoet gaan. 3. Spèkstrùif, die itte nòòt teejge. Van spekstruif krijg je nooit genoeg.
tegenwoordig, teejgeswòrrig, bijwoord, tegenwoordig.
telling, tèlling, deelwoord, On tèlling geeft aan wanneer een koe moet kalven. Een vrouw is ötgetèld als de tijd van bevallen is aangebroken.
temper, timper, zelfstandig naamwoord, pannekoekbeslag.
ten einde adem, tèènenossem, bijvoeglijk naamwoord, buiten adem. Giel de Streuper kwam tèènenossem binnevalle. Schrik Tweej hattem aachterno gezeejte. Giel de Stroper kwam buiten adem binnenvallen. Schrik Twee (een der veldwachters) had ’m achterna gezeten.
ten naaste bij, tenostebè, bijwoord, ongeveer. Tenostebè fèftig Peejzerikke zèn goed bè d’r verstand. Ook: tenostebij.
ten ruwste, terouwste, bijwoord, ongeveer, ruwweg. Hoe staoget meej d’n bouw? Hij is terouwste klaor. Hoe staat het met de bou Hij is ongeveeer klaar.
teneinde, tèène, bijwoord, ten einde, aan het eind, achter elkaar, meteen. 1. ’k Zè tèène. Ik ben doodop. 2. Hij wònt tèène d’n Ròòvertse Dèèk. Hij woont aan het eind van de Rovertse Dijk. 3. Drie keere tèènemekaare. Drie keer achtereen.. 4. Nie mèèrege beginne, nêê, tèènemekaare! Niet morgen beginnen, nee, nu meteen! Zie ook: tèènenossem.
tergen, tèèrege, werkwoord, tergen. Dè’s de mònd getèèregd, zegt men als men iets lekker vindt zonder er meer van te krijgen of maar heel weinig.
terug hup, truughuup, tussenwerpsel, achteruit! Uitroep van de voerman als z’n paard teruguit moet kruien.
theebloem, teejbloeme, zelfstandig naamwoord, muurbloemen. Welriekende, tweejarige zaaibloem (Cheiranthus). Schònder teejbloeme as bè Mieke Teej (Mieke Vos) in de Koejstraot vònde nèrges.
theeboompje, teejbumke, zelfstandig naamwoord, theeboompje. Heesterachtige plant met rode, pluimvormige bloeiwijze (Spiraea salicifolia).
tiet, tiet, zelfstandig naamwoord, kip, vrouwenborst. Als een moeder tegen haar kind zegt: “Godde meej nor òns tietjes kèèke”, bedoelt ze: Ga je mee naar onze kippetjes kijken. Maar als de vader zegt: “Ons moeder hè schòòn tietjes”, bedoelt hij waarschijnlijk iets anders. Zegswijze: ’t Lòpt as ’n tiet. ’t Loopt gesmeerd. Zie ook: kiep en aaj.
tijd, tèèd, zelfstandig naamwoord, tijd. 1. Host oe nie. ’k Hè d’n tèèd on m’n eijge. Haast je niet. Ik kan zelf over m’n tijd beschikken. 2. ’k Weet d’n halve tèèd nie wèttie ötspòkt. 3. Zegswijze: As ge gin tèèd hèt moete mar tèèd maoke. Als je geen tijd hebt moet je maar tijd maken. 4. Tèdzat kòmt altèd te laot. Tijd genoeg komt steeds te laat. Zie ook: halfsentè.
tijding, tijing, zelfstandig naamwoord, tijding, nieuws. 1. We hèbbe nog gin tijing van ònze Sjèf en hij is al ’n weejk wèg. We hebben nog geen nieuws van onze Sjef. 2. Ge moet gin week wochte meej òns tijing te doen. Je moet geen week wachten met ons iets te laten horen.
tijdje, tèdje, zelfstandig naamwooord, ’n, ’n tijdje, ’n poos. ’k Go ’r es ’n tèdje m’n gemak van haawe. ’k Ga het een poosje kalmaan doen.
tikroede, tikroej, zie lèmpèltjes.
tissen, tisse, werkwoord, ongeduldig zijn. Hij stòn te tisse òm te kunne begiene. Hij barstte bijna van ongeduld.
tjannik, tjannek, zelfstandig naamwoord, tamme kauw of ekster.
toddenkramer, toddekrèèmer, zelfstandig naamwoord, voddekoopman. Vroeger stonden de toddekrèèmers met hun handel aan de scholen. Met molentjes, vlaggetjes, fluitjes van ’n cent en andere verlokkelijke frutseltjes probeerden ze de kinderen te verleiden om thuis vodden bijeen te zaniken. Met zakken vol werden de todden aangesleept, maar de hoopvolle verwachtingen werden nooit ingelost. Want de vodden waren altijd “klam” of “niks wèrd”. De kinderen kregen nog minder dan een dooie mus en de toddenkrèèmer ging fluitend verder met z’n bakfiets of z’n stòtkèèr.
toe, toe, toe, tussenwerpsel, Wordt gebruikt om iets te relativeren of om opgewonden gemoederen tot bedaring te brengen. Ook wel symbolisch voor de Kempische mentaliteit die problemen graag uit de weg gaat of ze wegwuift door er luchthartig over te gekscheren. Maar soms zet dan iemand zijn stekels op en zegt nijdig: Toe, toe! Toe is gin gat!
toekomende, toekoomende, bijvoeglijk naamwoord, aanstaande. Toekoomende zòndag gon we no Bèèrs kèrmes. Aanstaande zondag gaan we naar de Middelbeerse kermis.
toemaat, toemet, zelfstandig naamwoord, tweede grasoogst in de nazomer.
toetmem, eêntoetmèm, bijwoord, hetzelfde. Zegswijze: ‘t Is ammel eêntoetmèm. ’t Is allemaal hetzelfde. ’t Is lood om oud ijzer. ’t Zèn tweej hande op êêne bùik. Van ’t Frans tout le même.
tokken, tòkke, werkwoord, tokken. Kinderspel dat gespeeld wordt met bikkebolle, forse stalen kogels (zie aldaar). Op een steen heeft elke speler een of meer centen gelegd met het kruis (oppers) boven. Vanaf een meet (streep) probeert men de bikkebol zo dicht mogelijk bij de steen te gooien. Wie er het dichtst bij is mag het eerst tòkke. Door zijn bikkebol op de rand van een cent te laten stuiteren probeert hij hem om te wippen.Als dat lukt is de cent van hem. Hij mag doorgaan tot alle centen op zijn of tot hij mis tòkt. In dat geval komt de volgende aan de beurt etc.
tol, tol, zie drèèfdölleke en hakdol.
toog, tòòg, zelfstandig naamwoord, toog. Er is een duidelijk verschil tussen ’nen tòòg en ’nen toog (met de oo van Toon). On d’n tòòg kunde ’nen bòrrel vatte. Aan de bar. On d’n toog kunde zien wè de pestoor smiddags gegeejte hè. Aan de toga, het zwarte kleed met de eindeloze rij knoopjes die vroeger door de H.H. Geestelijken gedragen werd.
tots, tots, zelfstandig naamwoord, tots. ’n Korte spijker met brede, platte kop. Jongens sloegen die in de kop van hun haktol. Bij het draaien gaf dat een prachtig gezicht en bovendien werd hij er sterker van zodat hij bij het haktollen niet gemakkelijk in tweeën kon gespleten worden.
tout par tout, toepertoe, bijwoord, ongeremd, zonder ophouden. Dè waar gin eejte wèttie deej, dè waar toepertoe inlaoje! Dat was geen eten, wat ie deed, dat was ongegeneeerd vreten! Van het Frans tous par tous.
traktement, traktemènt, zelfstandig naamwoord, zakgeld. Als kind kreeg ik ’s zondags twee centen traktemènt met de vermaning die niet meteen helemaal op te maken. Ontleend aan het Franse traitement. Een minder gebruikt woord is preej (zie aldaar).
tram, tram, zelfstandig naamwoord, tram. Dit woord moet worden uitgesproken zoals het geschreven wordt, dus niet als het Haagse “trèm”. (Zo moet jam niet als zjèm maar als sjam worden uitgesproken.) D’n tram liep van het station Tilburg via Korvel, Goirle, Beek en Esbeek naar de Belgische grens. Een bijzondere attractie vormde de “lange tram”, die naar Sint Kernilles in Esbeek reed en waar twee (!) puffende lokomotieven acht (!) wagens vol pelgrims voortsleepten. Een vaste passagier was Mie Moors uit Blaal (Bladel). Legendarisch is het verhaal hoe zij d’n tram belette weg te rijden. “Wocht èfkes!” riep Mie tegen de conducteur, “’ k moet pisse!” “Dè nie,” zei de conducteur. “Tèèd is tèèd!” “Dè wèl!” zei Mie en ze ging voor de locomotief zitten. Dat kon zonder problemen, want ze had ’n oopetoebroek aan (zie aldaar).
travalje, travallie, zelfstandig naamwoord, travalje, hoefstal. Elke dorpssmid had een travallie waarin de paarden werden beslagen. In Hilvarenbeek stond er een op de Vrijthof voor de smederij van Verhoeven. Die verdween toen in het pand de Amrobank gevestigd werd. Ook hier schreed de beschaving voort. Het woord komt van het Franse travail, werk.
trede, treej, zelfstandig naamwoord, trede, stap. 1. Aftreeje is met stappen van ongeveer een meter terouwste (zie aldaar) de lengte of afstand bepalen. 2. Ge moet ’r ’s ’ne treej bèdoen. Loop wat beter door. Ook: iets steviger aanpakken.
trekken, trèkke, werkwoord, trekken. Zegswijze: Dè trèkt nèrreges òp! Dat slaat nergens op. Dat lijkt er niet naar. Hij trèkt òp z’n moeder. Hij lijkt op z’n moeder.
treze, Trees, eigennaam, Deze eigennaam wordt wel misprijzend gebruikt voor een onhandig vrouwmens. Wè zèdde toch ’n Trees!
troela, troela, zelfstandig naamwoord, drie azen. 1. Term uit het kaartspel. Zie: rèkke. 2. Benaming van een onhandige vrouw. Wè zèdde toch ’n troela! 3. Troeleke is een koosnaam voor kleine kinderen: Kòm es hier, lief troeleke!
troffel, trèèfel, zelfstandig naamwoord, truweel, troffel. Ook: treifel. Het driehoekige gereedschap van de metselaaar.
trubbels, trubbels, zelfstandig naamwoord, druktes, zorgen. Meej al die trubbels zèkker nie toe gekoome. Door al die drukte is het niet gelukt. Zò’n gròòt fist òpzètte brèngt hil wè trubbels meej. Zo’n groot feest organiseren brengt heel wat zorgen mee.
tuffen, tuffe, zie spierse.
tuin, tùin, zie: hof.
tuit, tuut, zelfstandig naamwoord, speen (zie fiep). Kiske Tuut woonde in een klein gedoentje achter in de Veldhoven.
tuitelen, tùitele, werkwoord, ruilen. Zegswijze: As ’r tweej tùitele en rùile / Moetter altè êêne hùile.
tuk, tuk, zelfstandig naamwoord, aard, trek. Zegswijze: D’r zit ’ne kwaoje tuk in. Er zit een trek in die niet deugt. Iemand heeft ’n slechte aard, ’n kwaad karakter.
Turks leer, Törks lèèr, zelfstandig naamwoord, Turks leer. Zie: mesjèster.
tweedens, twiddes, telwoord, tweede. Ge kòmt twiddes makker! Je vist achter het net.
Uilenspiegel, Uilenspiegel, Woorden die beginnen met een ui worden in het Biks uitgesproken als de ö van löss. Ze zijn daarom in deze woordenlijst opgenomen onder de o. Dientengevolge komt de u er bekaaid af. Aan de andere kant geeft dat de ruimte om enkele regels te wijden aan de volksheld Tijl Uilenspiegel. Niet dat hij ooit tot de Bikse ingezetenen behoorde, maar zijn geest waart er stellig rond. Zo horen de forsgebouwde bakker Gust en wijlen zijn vader Kees ongetwijfeld tot zijn verwanten. Niet voor niets werd Uilenspiegel ter eer twee keer een grandioos openluchtspel opgevoerd (1950 en 1959) maar kreeg hij ook een beeldje in de Koestraat. Veel wijze (?) spreuken worden aan hem toegeschreven. Waor ’t ròkt is ’t wèèrm, zeej-t-ie, en hij bluste ’ne pèrdsmop. En hij zeej òk: De minse moete me nie, mar ik hègget ’r no gemokt. Dè’s êên! zeej-t-ie, en hij gooide z’n moeder de trap af. ’n Ongeluk kòmt nòòt allêên, zeej-t-ie, en hij brak tweej bêên.
uit, uit, zie: öt.
uitdegoede, öt de gooj, bijwoord, uit de buurt. Moete doar zèn? Dè’s ’n ènd öt de gooj! Dat is een heel eind uit de richting.
uitdeweg, ötteweejg, bijwoord, uit de weg. Alleej, gò ’s ötteweejg. Ga uit de weg, ga opzij.
uitgepakt, ötgepakt, deelwoord, zelfstandig naamwoord, uitgepakt. Tegen Sinterklaas maakten Trien van Beurden, Ketooke Tooten en Kiske Schijvens speciale speelgoedetalages klaar. Ze hadden “ötgepakt”. De kinderen keken met de neus tegen de ruiten naar het sprookjesachtige ötgepakt (speelgoed).
uitlagen, ötlêêge, werkwoord, afgraven. Op een hoge akker werd het wit zand afgegraven om het land vruchtbaarder te maken. Hij kwam dus lêêger, dat is lager, te liggen. Hij was ötgelêêgd. Het wit zand (meestal gèèl zand genoemd) werd in de bouw gebruikt. Soms bleef een deel van de hoge akker staan. Dat was een zandlêêgt (êê = i) waar je heerlijk in het wit zand kon spelen. Zie ook: lêêgt.
uitmaak, ötmaok, zelfstandig naamwoord, smoesje, excuus. Dè’s ’ne goeje-n-ötmaok. Dat is een goed excuus om iets niet te doen.
uitsliepen, ötsliepe, werkwoord, uitlachen. Als kinderen iemand uitlachten wreven ze de wijsvingers over elkaar en riepen: “Sliep öt! Sliep öt!
uitzakken, ötsakke, werkwoord, uitzakken. Vooral gebruikt in de betekenis van brood meegeven. D’r gingen’r bè jòns vèèf in Tilbörg no school. Die moes òns moeder iedere mèèrege ötsakke. Er gingen er bij ons vijf in Tilburg op school. Die moest ons moeder iedere morgen brood meegeven. Ook: ’n uitzet meegeven.
Vaderons, vodderòns, zelfstandig naamwoord, Vaderons, Onze Vader. Vur d’n eejte bade wij ’ne vodderòns. Voor het eten baden wij een Onze Vader.
vallen, valle, werkwoord, vallen. Zegswijzen: Alles kan, behalve òmhòògvalle. ’t Is krèk lèk ’t valt, zeej d’n dakdèkker, en ie scheejt in de pap (door de schoorsteen…).
van, van, voorzetsel, Komt voor in verschillende combinaties. 1. ’k Hèb van hil de naacht gin òòg dichtgedaon. Heel de nacht. 2. Van de zoomer gon w’òp reis no Gòòl. Deze zomer. 3. Dè hadde van tevurre moete zègge. Tevoren. 4. Die meid deujgt van gin kante. Helemaal niet. 5. Voornamen die vooraf worden gegaan door van, krijgen een e of een s achter hun naam. Van Janne, van Piete, van Merieje, van Kiskes, van Pietas, van Annekes. Hetzelfde is het geval na het voorzetsel (bij). Bè Tienuskes, bè Miete, bè Sjaane. Ook bij familienamen doet zich soms hetzelfde verschijnsel voor. Waor is ’t te doen? Bè van Orschotte? Nêê, bè Verhoeves. I. p. v. bij van Oorschot, bij Verhoeven. Zie ook: vur.
vaneerstafaan, vanirstafaon, bijwoord, vanaf het eerste begin.
vaneigens, vaneijges, bijwoord, vanzelf.
vansgelijk, vansgelèèke, bijwoord, van ’t zelfde, ook zo. Zalig Nuuwjaor! Vansgelèèke!
varen, vaore, werkwoord, niet meevallen, gewennen. 1. ’t Zal oew kuntje vaore as ge nie mir bè moeders wònt. Het zal je niet meevallen als je niet meer bij je moeder woont. 2. Gemak vaort nie lang. Als iets gemakkelijk gaat wen je er gauw aan. 3. Vaort hèbbe is heimwee hebben. Hèdde gin vaort gehad nò oew verhùizing? Nint. ’k Ha ’r zòò goejen aord. Heb je geen heimwee gehad na je verhuizing? Welnee. ’k Had er meteen goeie aard. Zie: goejen aord.
varken, vèèreke, zelfstandig naamwoord, varken. 1. Dit eerzame dier wordt vaak gebruikt om iets ergs aan te duiden: vèèrekeszat (stomdronken), vèèrekeslillek (ontzettend lelijk), vèèrekeslomp (geweldig lomp), vèèrekeslui. 2. Vèèrekesgaos is stevige gaas met ruitvormige mazen. 3. Vèèrekesèèrepel zijn kleine of slechte aardappels die als veevoer gebruikt worden. 4. Vieze vèèrekes worre nie vèt zegt men tegen kinderen die niet goed willen eten.
vasten, vaaste, zelfstandig naamwoord, vasten. De Heilige Vastentijd vormde een 40-daagse voorbereiding op het Paasfeest. Hij eindigde op Paaszaterdag 12 uur. Het Alleluja is gezònge en de Vaaste is gesprònge. De laatste avond van het begin van de Vaaste (dinsdag voor Aswoensdag) was de Vaastenaovend. Traditioneel werd het gevierd met stevige lekkernijen als oliebollen, struif, wafels en worstebrood die met ’n goei glas werden weggespoeld. De kinderen gingen langs de deuren met een ròmmelpot (zie aldaar) waarbij ze het liedje zongen: Vastenaovend die kòmt aon / dan zulle we meej de Ròmmelpot gaon … De volledige tekst hiervan is te vinden onder de Rèmkes (Rijmpjes).
vechten, vèèchte, werkwoord, vechten. Zegswijze: Vèèchte as keejtelbuunders. Vechten als ketellappers.
veel, veul, onbepaald telwoord, veel. Veel te veel wordt vuls te veul. Ook: vus te veul.
vel, vèl, zelfstandig naamwoord, vel. 1. Waor is ie? In z’n vèl assie nie gestrupt is. In z’n vel als ie niet gestroopt is. 2. ’n Aaw vèl is een minder flatterende benaming van een bejaard persoon.
veld, vèld, zelfstandig naamwoord, veld. Te vèld gaon is: er op uit gaan, bijvoorbeeld om inkopen te doen.
velours, floer, zelfstandig naamwoord, fluweel. Komt van het Frans “velours”. Een floere broek is van ribfluweel gemaakt. Zwaardere werkbroeken noemde men ’n mesjèsterse broek naar de stad Manchester waar die stof oorspronkelijk vervaardigd werd. Ten onrechte sprak men ook van Törkslèère broek. Turks leer is namelijk geiteleer (marokijn).
vendel, vèndel, zelfstandig naamwoord, vendel, vaan, vlag. Elke guld (zie aldaar) heeft een vendel waarop meestal de patroonheilige staat afgebeeld. Het wordt met eerbied gehanteerd. Als de vendelier of vendelzwaaier het vendel op een kunstige manier in het rond laat wapperen mag het bijvoorbeeld zelfs niet met een punt de grond raken. Er is één grote uitzondering. Vorstelijke personen en daarmee gelijkstaande geestelijke hoogwaardigheidsbekleders (de paus bijvoorbeeld) mogen het letterlijk met voeten treden. De vendels worden als een loper voor hen uitgespreid. Maar het is al een grote eer gewoon rechtstaande “bevendeld” te worden, dat is een vendelgroet ondergaan.
verbalemonden, verballemònte, werkwoord, verwaarlozen, verslonzen.
verbeelden, verbilde, werkwoord, voorstellen. Hij liep nakend over de Mèrt, moete verbilde! (Stel je voor!)
verbieden, verbieje, werkwoord, verbieden. Uitdrukking: D’r is gin verbieje aon. Verbieden helpt hier niets. Het werkwoord verbieden wordt ook gebruikt om aan te duiden dat sommige dingen tot ongewenste gevolgen kunnen leiden. ’t Verbiedt òm bier en wèèn dur mekaare te drinke. Als je bier en wijn door elkaar drinkt kun je daar behoorlijk ziek van worden.
verhondskonten, verhòndskònte, werkwoord, iets in de hond laten lopen, verwaarlozen. Ook: ’t Kan me niks verhòndskònte. ’t Kan me niks schelen.
verkoevereren, verkoevereere, werkwoord, er op vooruit gaan. Swèns z’ne zoon meejhelpt is z’n bedrèèf d’r hil wè òp verkoevereerd. Z’n bedrijf is er heel wat op vooruitgegaan. Van het Frans recouvrer, herstellen, herwinnen.
verleden, fleej, bijvoeglijk naamwoord, verleden. Fleej week, fleej jaor.
verliezen, verlieze, werkwoord, verliezen. 1. Met de uitdrukking: ’k Hè veul on ’m verloore bijvoorbeeld bij overlijden of vertrek, wil men zeggen dat men ’n ernstig verlies geleden heeft door zijn heengaan. Zie ook: verspeule. 2. Loslopende kippen leggen d’r aajer dikkels verlore, nl. op plaatsen waar men ze niet verwacht of niet vinden kan.
vermicelli, fèrmesjèl, zelfstandig naamwoord, vermicelli.
verneuken, verneujke, werkwoord, voor de gek houden. 1. Ge dènkt toch nie dè’k m’n eijge lot verneujke, zee Drieka, en ze ha 13 kènder. Waaruit blijkt dat dit woord in ’t Biks een andere betekenis heeft dan in het hoge noorden. 2. Zegswijze: We zèn d’r meej vernukt as ’n dörp meej ’ne gèkke pestoor. We zitten lelijk in de boot. 3. ’n Verneukeratief gezicht is een bedriegelijk-guitig gezicht.
verrekken, verèkke, werkwoord, verrekken. Dit woord klinkt nogal ruw, maar wordt nochtans veelvuldig gebruikt. Enkele voorbeelden: Hij waar verèkkes zat. Verèkkeling dè ge daor stot. Dè’s ’n verèkt schòòn mèdje. ’k Zal oe es òp oe verèkkenis slaon. Ik verèk ’t òm nog ’ne pòòt öt te steejke. Verèkte lul!
verschandaliseren, verschandeliezeere, werkwoord, vernielen, beschadigen.
verschieten, verschiete, werkwoord, schrikken. Ik verschoot eraf dè ’k d’n urste prèès ha gewònne. Ik schrok er van dat ik de eerste prijs had gewonnen. Zulle we dè mèdje es laote verschiete? Zullen we dat meisje eens laten schrikken?
verschillen, verschille, werkwoord, schelen. ’t Kan me niks verschillen. Het laat me onverschillig. Ik trek er me niets van aan. Maar het kan ook een quasi-nonchalante uitdrukking zijn voor iets dat men eigenlijk toch wel graag heeft.
versigheid, vorsighèd, zelfstandig naamwoord, vers spul. Klein goed van een pasgeslacht varken zoals lever, nieren etc. dat niet werd gerookt of ingezouten, maar dat verdween in de worst, zult of het prutselpötje (zie aldaar).
verslakkerd, verslèkkerd, deelwoord, verwelkt. Wordt alleen gezegd van bloemen. Men kan dus niet zeggen: Wè hè dè mins ’n verslèkkerd smoel.
verspelen, verspeule, werkwoord, verspelen, verliezen. 1. ’k Hè veul on ’m verspuld. Met zijn heengaan heb ik een ernstig verlies geleden. 2. On d’n dieje is niks verspuld. Laat ’m maar gaan. Hij is geen knip voor zijn neus waard. Zie ook: verlieze.
vervat, vervat, zelfstandig naamwoord, Gin vervat hèbbe wil zeggen dat men geen reserve heeft, dat men nergens op terug kan vallen.
verwijzen, verwèèze, werkwoord, verraden, verwijzen. Als je een vogelnestje had gevonden samen met een ander, was het een ongeschreven wet dat je het niet aan een derde zou verwèeze (verraden). Het moest een zoet geheim blijven. Ook bij het piepelebèèrge (verstoppertje) was verwèèze uit den boze.
verzaken, verzaoke, werkwoord, verzaken. Bij het kaarten opzettelijk ’n kaart achterhouden die men eigenlijk uit moet spelen. Ook: sokke.
verzaken, sokke, zelfstandig naamwoord, verzaken. Onder het kaartspel geen kleur bekennen als men dat wel kan.
verzetten, verzètte, werkwoord, naar een andere plek. Als je in de klas een andere bank kreeg, of als je naar een hogere of een lagere klas werd verplaatst, was je verzèt.
verzoeken, verzuuke, werkwoord, uitnodigen. Iemes verzuuke is iemand uitnodigen om deel te nemen aan een feest, een etentje, een begrafenismaal etc. “‘k Go ’r nie no toe want ’k zè nie verzocht.”’k Ga er niet naar toe want ik ben niet uitgenodigd.
vierkantig, vierkantig, bijvoeglijk naamwoord, vierkant. Instinkertje: Hoeveel hoeke hè ’ne vierkantige sirkel?
vieskont, vieskònt, zelfstandig naamwoord, iemand die erg kieskeurig op het eten is. Ook: viesneus.
vijftiger, fèfteger, zelfstandig naamwoord, rijksdaalder. Een rijksdaalder bestaat uit fèfteg stuivers.
viloren, viloore, werkwoord, ‘k Zal oe viloore en blokstarte. Schertsende bedreiging voor kinderen. ’k Zal oe neus tusse tweej oore zètte is er ook zo een.
vitselstek, fitselstèk, zelfstandig naamwoord, fitselstek. Dunne takjes die gebruikt werden om wanden te vlechten. Het vlechtwerk werd met natte leem dichtgesmeerd, die daarna uithardde tot een vrij stevige wand van een stal, een schuur of een schop (zie aldaar). Een der laatste voorbeelden was te vinden in de boerderij der kinderen van Gestel in het Groot Loo. Maar ook dat is inmiddels verleden tijd. Zie ook: zwèrd.
vlaggen, vlagge, werkwoord, plaggen afsteken. In vroeger dagen was de heide belangrijk voor de kleine keuterboerkes. Niet alleen omdat er schapen op konden grazen, maar de hei werd ook gebruikt als strooisel (zie aldaar) voor de potstal. Om de hei goed te laten gedijen en om boomgroei en vergrassing te voorkomen moest ze bij tijd en wijle gevlagd worden. Met een speciale zeis, de vlagzèssie, werden plaggen uit de grond gestoken. Ook werd de vlagschoep gebruikt. Nu de laatste stukjes hei tengevolge van de luchtvervuiling volledig dreigen te vergrassen, behoort ook het vlaggen zo goed als geheel tot de verleden tijd.
vleesmes, vlêêsmès, zelfstandig naamwoord, vleesmes. De laatste Beekse looierij was de Oude Kuyp in de Koestraat, voorheen de gebroeders Mallens. Daar kon men onder andere de vlêêzers bezig zien met hun zware, onwelriekende arbeid. Op een stenen ondergrond werden de huiden van vleesresten ontdaan. Dat gebeurde met een vlêêsmès, een trekmes met twee handvaten. De vleesresten, dikwijls al half rottend, werden met open karren weggevoerd. Het halve dorp was dan van odeuren vervuld.
vlierhout, flierehout, zelfstandig naamwoord, vlierhout. Dit hout werd gebruikt voor het maken van een klabòts (zie aldaar). Zie ook: afgaon.
vlierscheut, vlierscheut, zelfstandig naamwoord, grote lijster.
vlijst, vlist, zelfstandig naamwoord, ijzeroer. Vlist is harde, ijzerhoudende grond, van lichtbruin tot bijna zwart van kleur. Soms diep onder ’t gèèl zand (ook wel rooi zand genoemd), soms bijna aan de oppervlakte. Als de vlist in een bouwput een bank vormde moest hij verwijderd worden want die was ondoordringbaar voor water.
voegen, vuuge, werkwoord, aanstaan. De gebraojen haan öthange, dè vuugt ’m. De mooie meneer spelen, dat staat ’m wel aan.
voeren, voejere, werkwoord, voeren. Hij waar meej ginne riek te voejere. Hij was ontzettend kwaad. Ge moet ’m nie zò voejere. Je moet ’m niet zo opnaaien.
vogeltjeszoeken, veujgeltjeszuuke, werkwoord, vogeltjeszoeken. Een geliefde “sport” voor jongens. Ze probeerden zoveel mogelijk eieren te roven, die triomfantelijk tot een snoer geregen de huiskamer sierden. Geen vogelsoort werd daarbij ontzien. Sommigen riskeerden hun leven door in de hoogste top van een populier te klimmen om daar een eksternest te plunderen. Als het onbereikbaar was schroomden ze niet om de top er met nest en al uit te kappen.
voile, faaltje, zelfstandig naamwoord, kleine voile. Een klein, doorzichtig gordijnachtig lapje dat aan de hoed is bevestigd en het gezicht bedekt. Van het Franse voile.
volk, volk, zelfstandig naamwoord, volk, arbeidskracht. 1.’t Is teejgeswòrrig moejlek òm on volk te kòòme (werkvolk). 2. D’r waar ’n maacht volk. ’t Was er erg druk. 3. Biks volk is goej volk, mar rauw as ze zèn! Beekse mensen zijn goeie mensen, maar ... 4. Toen er nog geen deurbellen waren riep men bij het binnenkomen: Vollek! 5. We krèège volk. We krijgen bezoek.
vooi, fooj, zelfstandig naamwoord, vrouwelijk konijn.
voor, veur, voorzetsel, vooraan. Bij te laat komen in de kerk zei men (als men dat tenminste niet betreurde): Wètter veur afgo kòmt ’r aachter nie bè! Wat er vooraan afgaat komt er achter niet bij.
voor, vur, voorzetsel, tegen, als, voor. 1. Wörrem hèdde zònne dikke jas aon? Vur de kaaw, wè dochte? Waarom heb je zo’n dikke jas aan? Tegen de kou, wat anders! 2. Fientje hè daor zeuve jaor vur meid gewònd. Fientje heeft daar zeven jaar als meid gediend. 3. Voornamen die op vur volgen krijgen een achtervoegsel. Vur Janne. Vur Piete. Vur Willeme. Bij vrouwen volgt er dikwijls een s. Vur Annekes. Vur Mina’s.
voorbroek, vurbroek, zelfstandig naamwoord, gulp. In de tijd dat de vurbroek nog met knoopjes gesloten werd placht men de man die vergeten was deze knoopjes te sluiten een mes aan te bieden. “Wè moet ik daormeej doen?”vroeg het onthutste slachtoffer. “Snij de knupkes d’r mar af. Ge gebrökt ze toch nie,” zei men dan. Andere uitdrukkingen voor een openstaande vurbroek: Ge moet zeejker oew hooj nog binnehaole. De schuurdeur sto nog oope. Oe dùive zèn zeejker nog nie binne. Maar de mooiste en echt Bikse uitdrukking is deze: Ge verwocht zeejker de Pòppelse hèrmenie. Zie ook: prizzenteerblaajke.
voorhand, vurhand, zelfstandig naamwoord, voorhand. Term uit het kaartspel. Wie òp de vurhand zit of de vurhand hè moet met spelen beginnen.
voorkop, vurkop, zelfstandig naamwoord, voorhoofd.
voormiddags, vursmiddags, bijwoord, voor de middag.
voorrouw, vurrouw, zelfstandig naamwoord, voorrouw. Bij een begroffenis (zie aldaar) hebben de naaste familieleden de vurrouw. Zij volgen als eersten de lijkwagen en baar. De vurrouw hèbbe betekent in wijder verband: op de eerste plaats komen.
voorschoot, vurschòòt, zelfstandig naamwoord, schort. De oervorm van de vurschòòt (voorschoot) was een lap met aan de bovenzijde een band. Met twee linten werd hij achter het middel om aan de voorkant vastgeknoopt. Bij het gewone werk was hij blauw. Bij ruw werk als varkens voeren droeg men als vurschòòt ’n jute zak die met touwtjes om het middel was vastgemaakt. Buitenshuis, bijvoorbeeld als men naar de markt ging, droeg men een vurschòòt van het meer geklede zwart-witte wafeltjesdoek. Met een zwart-zijden vurschòòt was een vrouw op haar sjiekst.
voorstal, vurstal, zelfstandig naamwoord, voorstal. Het gedeelte van de stal dat zich bevindt tussen het woonvertrek en de voederbakken van de dieren. Hij ligt wat hoger dan het overige gedeelte van de stal.
voorstuk, vurstuk, zelfstandig naamwoord, voorstuk. De voorham van een geslacht varken. Het behoort tot de beste delen. Er zijn twee vurstukke, aangezien er twee hammen zijn.
voort, vòrt, bijwoord, voortaan. 1. ‘k Zal vòrt òp tèèd thùis zèn moe. 2. Vòrtdoen is opschieten. Allêê, doe es vòrt! 3. “Vort!”zegt de voerman tegen z’n paard.
voortkomen, vòrtkoome, zelfstandig naamwooord, Daor zèn we nie van vòrtgekoome. Dat past niet bij ons soort mensen.
vorket, verkèt, zelfstandig naamwoord, tafelvork. Van het Franse fourchette, vork.
vort, foert, bijwoord, wegwezen! Uitroep om iets of iemand weg te jagen, “Foert hònd!
vrijhof, vrijhof, zelfstandig naamwoord, ’t Is daor vrijhof wil zeggen dat de ouwelui niet thuis zijn en dat men de kans moet waarnemen om bij voorbeeld de dochters op te vrijen.
vrijwielen, vreejwiele, werkwoord, vrijwielen. As ge vanaf ’t poskentoor d’n Diessensewèg afrijdt kunde lèkker vreejwiele, want dan godde de hugt af. Als je vanaf het postkantoor de Diessenseweg op rijdt kun je lekker vrijwielen want dan ga je van hoger naar lager. Van het Engels free wheel.
Vught, Vught, Wie “Vught” zegt denkt aan de psychiatrische inrichting die daar gevestigd is. Hij zit in Vught betekent dat iemand daar is opgenomen. En ge zèt rèèp vur Vught wil zeggen dat men je voor gek verslijt.
vuilevijf, vuil vèèf, eigennaam, de,Een vijftal armoedige werkmanshuisjes die ongeveer op de plek stonden waar nu de Anton van Duinkerkenlaan begint.
vuiligheid, völlighèd, zelfstandig naamwoord, vuiligheid, onkruid. Ook: rauwighèd.
vuisten, vöste, werkwoord, vuisten, bamzaaien. In de gesloten vuisten van de spelers zijn 1, 2 of 3 voorwerpjes (bijv. lucifers of centen) verborgen. Wie het juiste totaal raadt is winnaar.
waaiboomhout, waajbòòmehout, zelfstandig naamwoord, Slecht hout, bijvoorbeeld van populieren of waaibòòme.
waar, war, tussenwerpsel, niewaar? Een stopwoordje dat door sommigen om de haverklap gebruikt wordt. Gè wit dè wèl war? Niemer doen war! Ik bèn hier d’n baos war. Alleej kom haawdoe war! Ook hurre (hoor je, versta je) wordt nog al eens als stopwoordje gebruikt. Dè zèg ’k oe vur de lèste keer, hurre!
waarom, wörrem, voornaamwoord, waarom. Zie: dörrem.
wacht, waacht, zelfstandig naamwoord, wacht. Iemes de waacht onzègge. Iemand dringend waarschuwen. Pas op voor de volgende keer!
waggelkont, waggelkònt, zelfstandig naamwoord, waggelkont. Vrouw met een dik achterste die loopt als ’n eend.
wan, wan, zelfstandig naamwoord, wan. ’n Wan was een tamelijk primitief hulpmiddel om graan te zuiveren van kaf, stof en andere ongerechtigheden. Hij was gemaakt van wilgentenen. Aan de zijkanten zaten twee handvaten die het schudden vergemakkelijkten. De wan is al heel lang verleden tijd. Zijn opvolger de kafmeule die met de hand gedraaid werd behoort ook tientallen jaren tot de agrarische curiositeiten, die men alleen nog op nostalgische landbouwdagen in werking kan zien. “Wan” is geen dialectwoord. Wèl regionaal gebonden is de uitdrukking: ’n Kònt as ’n wan, voor iemand die van achteren breed gebouwd is.
wassen, waasse, werkwoord, wassen. Pas in de vijftiger jaren, na de komst van de waterleiding en de aanleg van douches en badkamers, werd het algemeen gebruikelijk om zich over het hele lijf te wassen. Te meer omdat de inzichten over de zondigheid van het lichaam zich grondig wijzigden. Vóór die tijd kon men zeggen: “Hij is hêêl kiem (zie aldaar) op z’n lèèf. Hij waast z’n eijge drie keer per jaor òp plotse waor ge anders nòòt kòmt. Meej Paose, Pinkstere èn Kèrsmes. Nòòdig of nie nòòdig.”Het zaterdags ritueel van wassen in een houten of zinken teil met een borstel en groene zeep was voorbehouden aan de kinderen, die daarna de marteling moesten ondergaan met de luizenkam. Als er te veel neten in de haren nestelden moest een frictionnetje met carbol of Boldoot’s hoofd-eau-de-cologne uitkomst bieden.
wat, wè?, voornaamwoord, wat? Als iemand “Wè?”zegt in plaats van “Wablief?” heeft hij kans ten antwoord te krijgen: “Wè!? ’n Stukske van dè en dan nog wè!”Ook: “Wè”zègt ’ne boer teejge z’n vèèreke.
water, waoter, zelfstandig naamwoord, water. 1. Water is nooit populair geweest in Beek. Het wordt vooral gewaardeerd omdat men er bier van kan brouwen. “Waoter is vur de kïkvorse”placht Jaones Hees (Heezemans) te zeggen. 2. “’k Vuul ’t on m’n waoter”zegt men als men ergens een voorgevoel van heeft. 3. ’t Kiepke kwam recht van tandarts Sterenborg af. Hij spierste ’n plèske bloed bekant op de voeten van d’n Uiver. “Ge kondt zeejker oewe laach wèl haawe?”zei d’n Uiver. “Beejter as m’n waoter,” zeej ’t Kiepke. 4. As ’t waoter zakt krokt ‘t èès. Dit zegt men als iemand onder ’t wateren een wind laat.
watvoor, wèffer, wèffere, voornaamwoord, welk? wat voor? Wèffer lieke zulle we zinge as Sinterklaos binne kòmt? Welk liedje zullen we zingen ... Wèffere daas za’k òmdoen? Wat voor das zal ik omdoen? Wèffer wordt gebruikt voor onzijdige woorden. Wèffere voor de overige.
watzouhet, wèssòt, tussenwerpsel, wat zou het. Wèssòt,’t is nie wèrd dègget bezèkt (er op pist). Wat zou’t.’t Is niet waard je er druk over te maken. Wèssòt wèssòt zeej òòme Jaon, ge wènt ’r aon, ge wènt ’r aon.
wedden, wèdde, werkwoord, wedden. Markant is de uitdrukking as ’t gewèd is (nauwkeurig bekeken). As ’t gewèd is sto de spits van d’n Bikse toore ’n bietje schêêf.
weduwe, weuw, zelfstandig naamwoord, weduwe. Zie ook: hègweuw.
week, week, zelfstandig naamwoord, Iets in de week zètte. Een angeltje uitwerpen. Iets op een handige manier of voorzichtig voorbereiden.
weeks, sweeks, bijwoord, per week, wekelijks. Tweej keer sweeks kwam d’n Hùib aaw papier òphaole. Twee keer per week kwam de firma Huybregts oud papier ophalen.
weer, weer, zelfstandig naamwoord, weer. 1. ‘t Is ’t schònste weer van de wèèreld. ’t Is prachtweer. ’t Is gin sòrt van weer of: ‘t Is gin weer. ’t Is slecht weer. 2. Z’n weer hèbbe. Ergens van genieten, in zijn sas zijn.
weerborstel, wirborsel, zelfstandig naamwoord, weerborstel. Twee bosjes haar die tegen elkaar in groeien. ’t Woord doet denken aan “weerbarstig”, tegen de draad.
weerlicht, wirlicht, zelfstandig naamwoord, weerlicht, bliksem. ’t Wirlicht (’t bliksemt) zegt men als een onderjurk of onderbroekje zichtbaar wordt.
weerskanten, swirskante, bijwoord, van beide zijden, aan weerszijden. Ge moet alles van swirskante bekèèke. Je moet alles van twee kanten bekijken.
weetje, witte, werkwoord, weet je. Witte gè de wèg no Tilbörg? Ja. Dan zulde veul kalk nòòdig hèbbe. Woordspelletje. Witte heeft een dubbele betekenis: weet je, maar ook: witten, witmaken met kalk.
weg, ewèg, bijwoord, weg. Is ie nog hier? Nêê, hij is al ewèg. Zie ook: goddewèg.
weg, weeg, zelfstandig naamwoord, weg. Ge stot in de weeg. Je staat in de weg. Gò öt de weeg. Ga uit de weg, ga opzij.
weg, wèg, zelfstandig naamwoord, bijw. weg. 1. Hij haj hil de wèg nòòdig. Hij was poepzat. 2. Za’k jou es wèghèlpe mènneke!? Moet ik je wegjagen, ventje!? 3. Diej-n-aawe raoversbol kunde wel vort wègneujke. Die oude ragebol kun je ook wel weggooien.
wegen, weejge, werkwoord, wegen. In de betekenis: het recht hebben om van een bepaalde weg of doorgang gebruik te maken. We hèbbe zelf ginne aachteròm (zie aldaar), mar we meujge weejge oover de plots van d’n buurman. We hebben zelf geen achterdoorgang, maar we mogen gebruik maken van de achterplaats van de buren.
wender, wiender, zelfstandig naamwoord, woerd, mannelijke eend.
wereld, wèèreld, zelfstandig naamwoord, wereld. Hij is de wèèreld niej öt. Hij is niet ver weg.
werk, wèèrek, zelfstandig naamwoord, werk. 1. Dè’s gin wèèrek òm dè mèn allêên òp te laote knappe. ’t Is niet in de haak om dat mij alleen op te laten knappen. 2. ’ne Wèèrkmins is een eenvoudige arbeider. ’ne Wèèrkmins kòn gin duur bank paachte in de kèrk. 3. Dè’s gin laacheswèèrek. Dat is niet om te lachen. 4. Spreekwijze: Ge moet ’ne boer gin hallef wèèrek laote zien. Je moet een buitenstaander, een leek, niets laten zien dat niet af is. Dat werkt maar misverstanden in de hand.
werkdag, wèrkedag, zelfstandig naamwoord, werkdag. De Hòòge Lieve Vrouwedag (15 aug.) is teejgeswòrrig ’ne gewoone wèrkedag.
werken, wèèreke, werkwoord, werken. Wèèreke moete ooveral, zeej de meid, en ze ging meej d’re baos te bèd.
weten, weejt, weejte, zelfstandig naamwoord, we(e)t(en). 1. ’t Is vur jou ’n vraog, vur mèn ’n weejt. Ik weet ik weet wat jij niet weet. 2. Alles is ’ne weejt. Behalve vlòòje vange. Dè’s ’n gaawighèd (handigheid, snelheid). 3. Nèrges af geweejte hèbbe betekent: er niet onder geleden hebben. 4. Een algemene uitdrukking is: Dègge bedankt zèt, dè witte. Je weet dat ik je dankbaar ben, het spreekt vanzelf.
weten, wies, wiese, werkwoord, wist(en). Ze wiesse van niks. Ze deden of hun neus bloedde. Asse marres wiese wèsse wòn. Als ze maar eens wisten wat ze wilden.
wiegelen, wiegele, werkwoord, wiegelen. Piere wiegele. Een schop in de grond steken en door zachtjes heen en weer te gaan de pieren (wormen) naar boven drijven. Een speciale liefhebberij van hengelaars zoals de Gezellige Vissers.
wijd, wèèd, bijwoord, wijd, ver, erg. 1. Bult Vleute waar wèèd in de taggetig toen ie nog op ’t dak klòm òm de panne rèècht te lègge. Hij was ver in de tachtig. 2. Toch waar ie toen al wèèd versleejte. Hij was al erg versleten. 3. Ja, hij waar al wèèd heene. Hij was al ver weg. 4. Hij kwam niemer wijer. Hij kwam niet meer verder. 5. Van dichtenbè konde zien dèttie wèèdewèg waar. 6. Hij waar òk wèèdöt d’n oudste. Verreweg de oudste.
wijl, wèèl, zelfstandig naamwoord, tijd, poos. ‘t Zal ’n hil wèèl duure eer ’t zò vèr is. ’t Zal een hele tijd duren. Verkleinwoord: wèltje. Blèf nog ’n wèltje. Blijf nog een tijdje.
wijl, wèltje, zelfstandig naamwoord, poosje. Komt van: een wijltje. Blèf nog ’n wèltje. Blijf nog even. Ook: èfkes.
wildvarken, wild vèèreke, zelfstandig naamwoord, pissebed. De ovale, donkergrijze beestjes die in kelders en onder stenen leven (Porcellio scaber).
wind, wènd, zelfstandig naamwoord, wind. 1. Wèl thùis. En de wènd van aachtere! Goeie reis! 2. Ook in de zin van: en vlug wat! Zie dègge wègkòmt. Meej de wènd van aachtere! 3. ’n Vlieger waarvan het papier zeer slap gespannen is zodat ie ook bij weinig wind de lucht ingaat is ‘ne wèndschèpper.
windei, wèndaaj, zie aaj.
wipwap, wipwap, zelfstandig naamwoord, kinderwip. Zie ook: kwikkel.
wit, wit, bijwoord, Wè is ’t toch wit tussen-ullie. Wat is het dik aan tussen jullie.
woef, woef, zelfstandig naamwoord, kindertaal voor hond.
woest, wuust, bijvoeglijk naamwoord, woest.
woord, woord, zelfstandig naamwoord, woord. Wè hèttie wir ’n grôôt woord! Wat heeft ie weer veel praats, het hoogste woord.
worden, worde, werkwoord, werd. Een heel enkele keer hoort men in ’t Biks nog wel eens worde i.p.v. wier of werd. Onze buurman worde giestere fèftig (50).
wouhet, wògget, werkwoord, wou het, wilde het. Tienes wògget wèl doen, mar hij kòs nie. Tinus wilde het wel doen, maar hij kon niet.
wouwer, wouwer, zelfstandig naamwoord, waterloop. Voor er riolering werd aangelegd liepen er twee wouwers door Beek. Zij vormden de twee beekjes die afgebeeld stonden op het oude gemeentewapen. De ene bevond zich op de plaats van het huidige Hilvaria voetbalveld en had zijn uitloop door de Wouwerstraat - vandaar de naam. De andere liep evenwijdig aan de Koestraat aan de zuidzijde van de huizen. Omdat daar de boerderij stond van Hesselmans werd hij Hessels Wouwer genoemd. De wouwers waren rijk aan kikkers, salamanders, paling, kwabben, waterjuffers en andere waterdieren. Hele generaties hebben er schaatsen op geleerd. In de dertiger jaren werden de wouwers overkluisd en nog later gedempt. Van Hessels Wouwer is achter het pand Rog. van Leefdaelstraat 29 nog een klein deel over. Zie ook: Beek.
wrat, frat, zelfstandig naamwoord, wrat. ’n Frat kan weggehaald worden door er mee over ’ne dooje mins (man) of ’n dooj mins (vrouw) te wrijven. Je kunt ook ’ne jùin (ui) doorsnijden en er mee over de wrat wrijven.
wreed, frêêt, bijvoeglijk naamwoord, trots, wreed, deftig. êê klinkt als de ee in peer. 1. In ’t Gròòt Loo wònde vruuger de frêête boerin. Jaon d’n Os is frêêt op z’n streùpkènder. 2. ’t Is frêêt om te zien hoe ze de boel verschandeliezeert hèbbe. ’t Doet pijn om te zien ... 3. Frêêt praote is deftig spreken. Hooghollands dus. Zegswijze: Zo frêêt as ’nen hond meej zeujve lulle. Zo trots als ’n hond met zeven ... staarten.
wreken, vrèuke, werkwoord, wringen, hard werken. 1. Als iets te vast of klem zit moet men er niet aan vrèuke (met geweld aan trekken of wringen) want dan kan het breken. 2. Vroeger moesten de mensen vrèuke (dag en nacht hard werken) om een redelijk bestaan te hebben. We vrèuke meej hande èn voete òmdè we van èèremoej moete luidde een oud weverliedje. 3. ’ne Vrèuker zegt men niet alleen van ’n harde werker, maar ook van een sterke, wat lompe kerel.
wringer, vringer, zelfstandig naamwoord, ruziezoeker, kankeraar. ’ne Vringklòòt is altijd in de contramine. Nooit is iets goed genoeg of naar z’n zin.
wroet, fruut, zelfstandig naamwoord, snuit. 1. Hij heej ’n fruut as ’n vèèreke. 2. Ook: kusje van een klein kind. Krèèg ’k ’n fruutje van oe? 3. Fruute (ww) is wroeten. ‘t Vèèreke hè hil de kooj òmgefruut. 4. ’ne Fruuter is iemand die tot het uiterste iets probeert te achterhalen, bij voorbeeld zijn afstamming.
zaad, zaod, zelfstandig naamwoord, zaad. 1. Ze hè d’n èkker in ’t zaod staon zei men van een vrouw die in verwachting was. 2. Maar van een man die niet meer zo vitaal was zei men spottenderwijs dat hij z’n zaod öt’n pèkske moest haole. Zaad uit een pakje dus. 3. Viskuit wordt eveneens zaod genoemd.
zaaien, zaaje, werkwoord, zaaien. Als iemand een muntstuk laat vallen hoort men vaak de uitdrukking: Nie zaaje.‘t Kòmt toch niej öt.
zaan, zaon, zelfstandig naamwoord, zaan. De room van de melk.
zak, zak, zelfstandig naamwoord, zak. 1. Een tamelijk vulgaire zegswijze luidt: ’k Laot me niej in m’ne zak zeijke. Ik laat me niet bedonderen. 2. lemes kunne zakke en verkòòpe. Iemand volledig de baas zijn, hetzij geestelijk, hetzij lichamelijk. 3. Ge zult in oewe zak moete schiete. Je zult stevig moeten dokken.
zand, zand, zelfstandig naamwoord, zand. 1. als er nog wat zand in de spinazie of de andijvie zit en de eters beklagen zich daarover, dan zegt moeder de vrouw verontschuldigend en ook wel vergoelijkend: Zand schuurt de maog. 2. Zanten of zanden zie: hèrd. 3. Zandligt. Van zandleegte of -laagte. Plaats waar wit of geel zand uitgegraven is. Zie ook: ötlêêge. 4. ’t Wit zand werd ook gebruikt als schuurmiddel. Er waren speciale schuurplènkskes (schuurplankjes) met een opbergbakje voor het fijne zand.
zat, zat, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, genoeg, dronken. 1. D’n dieje, die hè gèld zat! Hij heeft geld genoeg. 2. Zatsel is de hoeveelheid bier die nodig is om dronken van te worden. Veel jongelui haalden bij het losschieten (zie aldaar) hun eerste zatsel.
zauwelen, saawele, werkwoord, sauwelen, beuzelpraat verkopen, kletsen. Er wordt heel wat afgesaaweld in Beek. ’t Krioelt er van de saawelèèrs en dat niet alleen op de aawmeutenaovend (zie aldaar). Men denke (volgens kwaoj tònge) maar eens aan de geminteraod. Maar het verschijnsel doet zich niet alleen hier voor. In verscheidene omliggende gemeenten (o.a. in het Pinnekleuversgat) worden rond Carnaval uitgebreide saawelaovende gehouden.
Zebedeus, zibbediske, zelfstandig naamwoord, dutseltje, halfzachte figuur. Komt van de bijbelse visser Zebedeus (Marcus 1:19-20). Hij bleef wat tobberig achter toen zijn zoon Jacobus Jezus als leerling volgde. ’ne Zibbedeüs is ook de benaming van ‘ne sukkelèèr, ’ne tobberd.
zeeg, zeejg, bijvoeglijk naamwoord, mak, tam.‘t Pèrdje is nog wel jòng, mar ’t is al zò zeejg as wè. ’t Is al zo mak als wat.
zeggen, zègge, werkwoord, zeggen. 1. Hij zègget en dan is ’t waor. Hij zegt het. 2. Dè’s nie gezeejd (dat is niet gezegd) betekent: het is niet helemaal zeker. Dè’s lang nie gezeejd dè-t-ie vandaog nog langs kòmt. Het staat absoluut niet vast dat ie vandaag nog langs komt. 3. On die rotjòng, daor is gin zègge aon. Over die rotjong heeft niemand iets te zeggen. 4. Ge kunt òm zòò te zègge beejter tien kaoi hònde hèbbe dan êêne rotvènt. Je kunt bij wijze van spreken beter tien kwaaie honden hebben dan één rotvent.
zeik, zeik, zelfstandig naamwoord, urine. 1. Zegswijze: Dè’s zeik òp ’ne riek. Het sop is de kool niet waard. 2. ‘t Reejgent dè ’t zèkt. Het regent pijpestelen. 3. D’n dieje, dè’s me toch ’ne zeikerd! Dat is me toch een flauwe vent! 4. Iemes in de zeik zètte. Iemand voor de gek houden. 5. Iemes over de zeik hèlpe. Iemand van zijn stuk brengen. 6. Hij zit altè oover ’t zèlfde te zeike. Hij zeurt altijd over hetzelfde. Zie ook: zak.
zeis, zèssie, zelfstandig naamwoord, zeis.
zeker, zeejker, bijwoord, zeker. ne Zeejkere is iemand die heel erg sekuur is. Ook wel iemand die erg saai, afgemeten overkomt.
zerf, zèèrf, zelfstandig naamwoord, opperhuid. Als iemand z’n been stoot aan een scherpe rand of als zijn arm onzacht in aanraking komt met een ruw oppervlak is er kans dat ie zegt: “‘t Deej verèkkes zeer. ’t Zèèrf is ’r af.”De opperhuid is dan duchtig geschaafd.
zeug, zòg, zelfstandig naamwoord, zeug, vrouwelijk varken. Een alom bekend spotversje luidt: ’nen Boer en ’nen zòg / hèbbe nòòt genòg. Maar de boer, ook niet van gisteren, antwoordt: Mar ’nen heer en ’nen beer / wille altè meer.
zever, zêêver, zelfstandig naamwoord, zever. 1. Dè’s ammel zêêver. Dat is allemaal kletspraat, lulkoek. 2. Dè’s me toch ’ne zêêverèèr. Het is een pietlut, ’n zanikerd. 4.’n Zêêverlèpke is een slabbetje.
zeveren, zêêvere, werkwoord, motregenen. ‘t Hè hil d’n dag al gezêêverd. ’t Heeft de hele dag al gemotregend.
ziek, ziek, bijvoeglijk naamwoord, Zegswijze: Hij is ziek van de luie piek. Hij is niet echt ziek.
zijg, zèèg, zelfstandig naamwoord, melkzeef. Een metalen kom waarvan de bodem vervangen is door een strak gespannen doek.
zijn, bènde, werkwoord, bent ge, ben je. Deze samentrekking is zeer karakteristiek voor de Midden- en Oostbrabantse dialekten. “Bent gij” wordt tot bènde, bènde gij of bènde gè. Bènde al te biechte gewist? Bènde gij er niej êêne van Naoie? Bènde gè naa himmel zot geworre? Hetzelfde verschijnsel doet zich voor bij zijt ge en hebt ge. Zèdde gè wèlles in ’t kenaol wiste zwèmme? Hèdd’oew broek wir oopestaon! Een bloemlezing van Brabantse dialekten kreeg dan ook de titel mee: “Hèdde gij, zèdde gij.
zingendemis, zingendemis, zelfstandig naamwoord, gezongen Mis. Dat is een gezongen Heilige Mis waarbij de vaste en wisselende Latijnse teksten werden gezongen door het koor en/of het kerkvolk. Wat iets anders is dan een Mis met zang, die werd opgeluisterd door liederen en teksten die niet het rituaal volgden. Het tegengestelde van een zingendemis is een lezendemis, waarbij de gebeden in stilte werden gelezen door de celebrant; de priester dus. Een snapmiske is een heel korte mis die nog geen half uur duurt. Zie ook: mis.
zingzolder, zingzulder, zelfstandig naamwoord, zangkoor. Schertsende benaming voor de plaats waarlangs d’n duvel de kerk binnenkomt.
zinken, zinke, werkwoord, zinken. Het kwam ooit voor dat een stoffelijk overschot moest begraven worden vóórdat de kerkelijke begrafenis plaats kon vinden. Bijvoorbeeld omdat in geval van besmettelijke ziekte het lijk niet in de kerk mocht komen. Het lichaam werd dan “gezonken”. Enige dagen later vond dan de uitvaartmis plaats, waarbij een symbolische lege kist het stoffelijk overschot verving.
zoet, zuut, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, zoet, zachtjes. Zuutjes aon betekent: zachtjes aan. Het is de naam van een befaamde Esbeekse muziekgroep. Zuuten òllie is olie die uit koolzaad geslagen werd. Woordspelletje: Zòt zòò zuut zat zèn zeej Zigenhorn.
zolder, zulder, zelfstandig naamwoord, zitvlak van een mannenbroek. Zegswijze: Hij hè ’ne gròòte zulder, mar ’n klèèn kuntje. Veel geschreeuw maar weinig wol.
zometeen, sommedêêne, bijwoord, zo meteen, aanstonds.
zometeen, zòmmedêêne, bijwoord, zo meteen, aanstonds.
zon, zòn, zelfstandig naamwoord, zon. Zegswijze: Vur niks go de zòn òp. Er moet betaald worden. Als het regent terwijl de zon schijnt zegt men tegen kinderen: ’t Is kèrmes in de hèl.
zonde, sund, zelfstandig naamwoord, zonde, jammer. Witte wè sund is? Booter on oew gat smèère en zèlf drèug bròòd eejte. Weet je wat zonde is? Boter aan je gat smeren en zelf droog brood eten.
zonk, zònk, zelfstandig naamwoord, inzinking. Een laagte in de grond, een verzakking.
zorg, zörg, zelfstandig naamwoord, grote stoel, leunstoel. Go mar rustig in de zörg zitte en perbeert oe zörge te vergeejte. Ga rustig in de grote stoel zitten en probeer je zorgen te vergeten.
zout, zout, bijwoord, Zegswijze: Zò zout hèkket nog nòòt gevreejte. Zo erg heb ik het nog nooit meegemaakt.
zuipschuit, zùipschùit, zelfstandig naamwoord, zuiplap.
zuiver, zùiver, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, schoon, zuiver. 1. Nò ’t waasse moete zuiver kleer òntrèkke. Na het wassen moet je schone kleren aantrekken. 2.’t Is zùiver niks meej ’m. ’t Is totaal niets met ’m. 3. De klèène is vòrt zùiver. De kleine is zindelijk.
zullie, zullie, persoonlijk voornaamwoord, zij (meerv.). Bè zullie is bij hen.
zus, zus, zie: broer.
zwaluw, zwolleme, zelfstandig naamwoord, zwaluwen. Zwaluwen zijn zeldzaam geworden, ondanks het feit dat de mens in dit geval niet de rechtstreekse belager is geweest. Het volksgeloof meende namelijk dat het verstoren van een zwaluwnest ongeluk bracht. Ze konden daarom ongestoord overal nestelen, tot in de stal toe. Als de zwaluwen laag vliegen gaat het binnenkort regenen. Als ze hoog vliegen komt er mooi weer. Zegt men ...
zwans, zwans, zelfstandig naamwoord, mannelijk geslachtsdeel. Hij is de zwans betekent dus hetzelfde als hij is de lul.
zwart, zwart, bijvoeglijk naamwoord, 1. Ook gebruikt in de zin van vuil. Wè zien die jòng toch wir zwart! Wat zijn ze toch weer vuil. Zegswijze: Hij zie zò zwart dègge spurrie in z’n oore kunt zaaje. 2.’n Zwarte Mis is een begrafenismis. 3.’ne Zwartmoor is genoemd naar de pikzwarte waterketel (de moor) die boven de open haard hing.
zweet, zwêêt, zelfstandig naamwoord, zweet. Zegswijze: Luij zwêêt is gaaw gerêêd.
zwiem, zwiemke, zelfstandig naamwoord, twijgje. Een jonge, veerkrachtige twijg waarmee je iemand behoorlijk kunt striemen. Meester Ievits, die aan de openbare school in de Paardenstraat verbonden was totdat die in 1926 werd opgeheven, had er altijd een bij de hand. Hij had kunnen zeggen: ’k Zal jou es op oe kont slaon meej ’ne zwiemke waor de nachtegaol zeujve jaor òp heej zitte zinge. Hij zei ’t niet. Maar hij deed ’t wel ...
zwiers, zwiers, zelfstandig naamwoord, ondermelk, taptemelk. Wat er overblijft als de room uit de volle melk verwijderd is. De zwiers werd als veevoer gebruikt.
Gelieve als bronverwijzing te gebruiken:
Sijs, Nicoline van der (samensteller) (2015-), eWND, op ewnd.ivdnt.org,
gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal