elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Sterenborg, W. en E. Schilders (2014), Woordenboek van de Tilburgse Taal (WTT), Tilburg: Stichting Cultureel Brabant

-aardig, aoreg, achtervoegsel, suffix; -aardig; kwaodaoreg; D. Boutkan: (blz.62) wènnen aorege meens
-achtig, -èèchteg, achtervoegsel, achtervoegsel; -achtig; waorèèchteg, waoterèèchteg, bèrgèèchteg, bistèèchteg, kènderèèchteg, gèèlèèchteg, gruunèèchteg; ...die lange kousen vond ik wel mèskesèèchtig. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Cees Robben:  treuzelèèchteg; dutselèèchteg; Cornelis Verhoeven:  -ACHTIG (-èètig) achterv., met grote frequentie en vrijheid gehanteerd; geplaatst achter ww-stammen, zelfst. en bijv.naamw, maar ook eigennamen om affiniteit, geneigdheid en gezindheid aan te geven; dansèètig, geneigd tot dansen, papèètig - belust op pap; Pietèètig - P. welgezind. Goem.-ACHTIG achtervoegsel (= suffix)- gelijkende op, eigenschappen hebbende van, geneigd voor. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  -ECHTIG - -achtig, achtervoegsel; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  -ACHTIG achter een zaaknaam betekent: 'houdende van': ik blijf thuis, want ik ben nie kermisachtig. Achter persoonsnamen drukt het de voorkeur, de toegenegenheid, de aanhankelijkheid uit: Ik ben nie börgemeesterachtig.
-dat, -dè, voornaamwoord, -dat: als tweede lid van voegwoorden: met een voorzetsel: vurdè, nòdè , durdè, zodè, umdè; met een voegwoord: asdè, irdè; met een bijwoord: toedè, meedè, swèlsdè
-hande, -teraande, achtervoegsel, Henk van Rijen - verschillende; -erhande, -erlei
-heid, -hei, -hèdje -heid, achtervoegsel, "-heid' in zeer uiteenlopende uitspraken en spellingen; vurzichteghei, wèrkelôoshei, völleghei; Cees Robben: verveelendeghei; gerèèchtegheid; kaojeghèd; ""Gij bent me 'n schoon stuk Veurzienighei, gij!” (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); ...asof er z'n ziel en zaolighei van afhong... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); In z'n onneuzelhei gaaf oome Teun 'm et buukske... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); Ik heb oe al in 'n euwighei nie mir gezien. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); ...en z'n luihei naam ok al toe mee de jaore; (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); ...dè kan ik mee geen meensemeugelijkhei goedkeure. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); Geen kans van 'n meugelijkhei mir. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); ...dan kossen de buitenlui [...] toch impersaant mee zien, dè-t-er grutsighei zaat in et plaotske. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); ...en naa was 't wel 'n bizunderhei detter in Baozel langen tijd geen stommigheden veurkwamen... mar daorover wier natuurlijk nie geriddeneerd. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; NTC 1-10-1938) ; ...et is enkeld en alleenig mar verlegenighei... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); ...en Kareltje verschoot ineens van z'nen overmoed, wier rood van verlegenighei... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); Meervoud; ...zukke dommighedes (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun naor zee’; NTC 18-11-1939); ...ze brengt ons nog in moeilijkhedes! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); ...hij hield erg van zuutighedes... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); - zuutigheeën... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Troostweeg’, 1932)"
-heid, -heedes, achtervoegsel, meervoudsvorm bij woorden op -heid; IJdelheid van d'ijdelhedes... (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘Architekt’, 1939)
-man, -man, suffix, -lieden, -lui, -man, Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) – 'orgelman/ orgelmeense'
-meuk, mèùk-, voorvoegsel, pruts-; Cees Robben - 'Nog aaltij mieke-muik-wèèrik' - nog steeds prutswerk; WNT MEUKEN, muiken -(Beide vormen hebben een overvloed aan betekenissen. )
-middel, middel-, voorvoegsel, midden- (in composities); WBD (III.3.3:23) middelschip of middenschip = middenschip; middelgang of breeje gang = middengang c.q. middenpad
-moe, -meu, achtervoegsel, (achter een voornaam gevoegd) - tante, die zuster is van de moeder; Cees Robben - zi toen ons Maajke-meu; WNT MEU zie MOEI; 1) Eerst is 'moei' een naam voor de tante die zuster is van de moeder, doch het is daarna ook toegepast op de zuster van de vader, ten slotte op de vrouw van den oom.
-oom, -ôom, zelfstandig naamwoord, achter een voornaam gevoegd: onzen Jaonôom; Cees Robben – Piet-oom ((19810508); Anneke van ònze Tiestôom... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Annekes kleeke....); Dè was et ordêel, tenaostenbij/ van onzeTirrus-ôom... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dan wòrret iets aanders); Onze Tirrus-ôom ploetert aaltij/ vur et daogleks körsje brôod. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: As vadder belond); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Kees-ôom, Peer-ôom, Sjèf-ôom = gebr. Van Boxtel (blz. 27); Piet van Beers – ‘Laandhonger’: M'n schôônvadder ha wè bos en wè laand van Kees-omke's ge-orve. (With Love; 1982-1987); Piet van Beers – ‘Unne mooien open dag’: Mar Jaonusoom die kent gin maot ..(With Love; 1982-1987); Jan Naaijkens, Dè's Biks: Janòòme, Pietòòme; Dirk Boutkan: (blz. 59) onze / jullie/ hullie ôom; Cornelis Verhoeven: -OOM, achter de naam gevoegd; Tuinstra ‘Enige opmerkingen over composita van het type Jan-oom’ (Nieuwe Taalgids 34:279); Antw. JAN-OOM znw. m. - schertsende benaming voor Lombaard, berg van Bermhertigheid, Fr. mont-de-pitié
-prutter, -prutter, achtervoegsel, 2e lid in een samenstelling; -liefhebber; Pierre van Beek – veugeltjesprutter, dèùveprutter; Cees Robben – Veugeltjes-prutters-praot (titel van de prent van 19600708); Stadsnieuws - Onze paa waar ene veugeltjesprutter, hij zaat aatij bij zen knòrries - Mijn vader was liefhebber van vogeltjes . . . (091108)
à bout portant, aboepartaon, aboepertaant, bijwoord, Uit het Frans: à bout portant: onverwacht, willekeurig; Frans Verbunt: plotsklaps (Fr. à bout portant); Stadsnieuws: Toen we siedereklaosliekes zaate te zinge, wier der aboepertaant gestrôojd. (130909); Van Rijen (1998): op stel en sprong
à la bonheur, allebeneur, alla bonneur          , bijwoord, Van Rijen (1998): mij goed, vooruit dan maar; Frans Verbunt: allebeneur - vooruit dan maar (Fr. à la bonheur); Stadsnieuws: Naa allebeneur, as ge dè naa zo gèère hèt, dan doek dè wèl (070207); Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 – ‘Diverse Meijerrijse woorden’ - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook van (...) alla beneur... ; alla bonneur; uit Franse ‘à la bonheur’, op goed geluk; Cees Robben – alla bonneur... (19600422); zie allebeneur
à propos, apprepoo, aprepoo, zelfstandig naamwoord, apropos, onderwerp, stuk; uit het Frans: à propos; meestal in de uitdrukking ‘van m’n à propos’ = van slag zijn, de kluts kwijt zijn; Cees Robben – Akkoe mar zie Sofie zèèk gelèek van munne apprepoo... (19641127); Cees Robben – Ik raokte gelèèk van munne aprepoo aaf toen onze Sooi van zunne sus ging... (19850906); Henk van Rijen: ak oe zie Sofie, zèèk gelèèk van menen aprepoo - ... van mijn stuk, de kluts kwijt; Zèèk van menen apprepoo geròkt... (Henriëtte Vunderink, Zonder èèrg, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)
aan, aon, òn, voorzetsel, bijwoord, "aan; Daor hèddem aon. - Daar komt hij aan .Ge meut nergeraand ònkôome; òn hèùs kôome .Cees Robben: ik trèk men miezezónneke mar is aon; wöróm kómde wir halfzat aon?; Cees Robben: ze zien mèn staon meej niks aon; as ge óp hèùs aon gaot; Pierre van Beek: Ik bèn er goed aon bekènd - ik ben er goed mee op de hoogte. (TT); Henk van Rijen: tis dik aon - het is nauwe vriendschap; Van Delft - Zij is er goed ""aan"" bekend zegt men in plaats van: zij is er goed mede bekend. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929); Dialectenquête 1879 Kernkamp – Ze waandelden tot oan de staad; Van Rijen (1998): 'On zo-n kèèr hè-k niks aon - met zo'n wagen kan ik niets doen.'; D. Boutkan: (blz.41) 'aon/ òn' als ww-deel; - En vurlichting waar der toen nòg nie bij, dus veul vraauwe waare-n-er èllek jaor steevaast bij. Dan waare ze wir aon de tèl, èn asse ’n mònd of zis op scheut waare, dan werd de luurkörf wir klaor gezèt. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); òn; aan; Dènkt eraon dègger on dènkt . - Vergeet niet eraan te denken. A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ik bèb et òn men hart; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij heej gezeej dèttie òn me zal dènke; Henk van Rijen - òn zon kèèr hèk niks aon; Henk van Rijen - òn höös koome; Henk van Rijen - òn kouse nuuw voete braaje; WBD III. 2. 2:83 'aan zijn' - verkering hebben"
aanaarden, ònèèrde, zwak werkwoord, aanaarden; WBD I:1453 aardappels aanaarden: 'aonèèrde', 'onéérde'
aanberen, ònbèère, zwak werkwoord, ònbeere - bèèrde aon - òngebèèrd, WBD (Hasselt) laten dekken v. e. varken), aldaar ook 'bèère' genoemd; - (geen stamvocaalkrimping); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanberen, (een zog) door de beer laten dekken
aanbesogneren, ònbezoelieje, zwak werkwoord, Henk van Rijen - aansukkelen
aanbetijen, ònbetije, ònpertije, zwak werkwoord, FVv zijn gang gaan; 'lot em mar ònbetije' - laat hem zijn gang maar gaan; Stadsnieuws - Lòt em mar en bietje ònbetije, dan gaoget wèl wir oover – Laat hem maar een beetje zijn gang gaan, dan . . . (070908); WNT - BETIJEN - in deze vorm alleen nog in den tegenw. tijd als onz. ww in gebruik. Reeds in het Mnl. kende men de uitdrukking 'enen laten betien - iemand laten begaan; de algemeene taal heeft dat later veranderd in 'iemand laten betijen’.; begaan; Toine Raaijmakers (informant) - aanmodderen, zo maar bezig zijn; lòt em mar ònpertije - laat hem maar begaan/ betijen, zijn gang maar gaan; De Wijs – Laot ‘um mar aonpartije, hij is nie gewôôn, maar kaaigek (23-10-1963); Toine Raaijmakers (informant) - Lòt en mar wè-d-ònpertije - Laat hem zijn gang maar gaan; – is eigenlijk een misvorming van ònbetije
aanbieden, ònbieje, sterk werkwoord, ònbieje - bôoj aon - òngebóje, aanbieden; Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aonbooi'
aanbinden, ònbèène, sterk werkwoord, ònbèène - bond aon - òngebonde, aanbinden; Dirk Boutkan (1996) - (41-42) ònbèène - bènd er dees mar aon; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANBIJNEN - aanbinden (Kempen)
aanbranden, ònbraande, zwak werkwoord, ònbraande – braande(n) aon - òngebraand, aanbranden, ook figuurlijk; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANBRANDEN - ombrane wkw (branden on, ongebrant): De pan is aangebrand; het riekt daar aangebrand (naar iets dat aanbebrand is)
aanbreien, ònbraaje, zwak werkwoord, ònbraaje - braajde aon - òngebraajd, aanbreien; òn kouse nuuw voete braaje - aan kousen nieuwe voeten breien; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanbreien, beginnen te breien, nl. op de plaats waar de vernieuwing een aanvang neemt. Z. a. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANBREIEN - wkw (bréj ón, ongebréje of onge9brè:) - gedurig breien; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANBREIEN - een versleten stuk v. eene kous vervangen (aangebreeën)
aanbrengen, ònbrènge, sterk werkwoord, ònbrènge - bròcht aon - òngebròcht, aanbrengen; werkwoord, sterk; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - Brengt me een beetje water aan. Ook: kenbaar maken bij het gerecht e. d.
aandacht, òndacht, zelfstandig naamwoord, aandacht; Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aondacht'; Henk van Rijen - 'òndaacht’
aandeel, òndêel, zelfstandig naamwoord, òndiltje, aandeel, aandeeltje; Henk van Rijen - aandeel, part
aandenken, òndènke, zelfstandig naamwoord, aandenken, voorwerp dat aan iets of iemand herinnert; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANDENKEN - znw. o. - voorwerp waardoor men aan afgestorvenen blijft denken.
aandoen, òndoen, sterk werkwoord, òndoen - di aon - òngedaon, aandoen (in div. bett. ); Henk van Rijen - doe es gaaw oew aaw aon; WBD (III. 2. 1:264) òndoen of ònsteeke (v. d. laamp) = aansteken; WBD (III. 1. 3:7) 'aandoen' = zich aankleden; Bont - aandoen 1) aantrekken, aankleden, 2) aanranden . . . (z. a.); Zegsw. 'met iemenden of iejt aandoewn' kan ook betekenen: zich behelpen met. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANDOEN, - een kleed, hoed, schoen, ring aandoen; slecht, poverkes aangedaan (gekleed). Z.a. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANDOEN - voor 't gerecht brengen; beslag op iemands goed leggen; aanvallen, aanranden; wdk: zich aankleden; enz. 'me(t) iemand aandoen - ongeoorloofde liefdesbetrekkingen hebben
aandraaien, òndraaje, zwak werkwoord, aandraaien; WBD 'aondraoje', 'òndraoje', ‘andrèèje' (II:1012) - aandraaien (van de kettingdraden); ook: 'aonknéúpe', 'anknéúpe' genoemd; WBD 'aondraojplank', 'òndraojplank' (II:1013) - aandraaiplank; WBD òndraajer (of: -draojer?); 'aondraojer' (of: òn-?) (II:1016) - aandraaier: aandraaiband; ook: type aandraaihaak; WBD III. 2. 1:264 'aandraaien' = het licht aansteken
aandraaier, òndraaier, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen - ònknêûper, man die de kettings aan het kettingraam knoopt
aanduwen, òndouwe, òndaawe, sterk werkwoord, òndouwe - douwden aon - òngedouwd, aanduwen; ene waogen òndouwe - aanduwen, op gang brengen; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANDOUWEN - aanduwen; ondaawe : Henk van Rijen - aanduwen
aangaan, òngaon, zelfstandig naamwoord, onderneming; eemigreere dès en hil òngaon; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - AANGAAN, voor 'beginnen' verouderd. Z. a. C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) – ONGAON: 'n hil ongaon - een omvangrijk karwei; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'ongaon' zn - onderneming
aangaan, òngaon, sterk werkwoord, aangaan; Cees Robben – Wè kiendjes kôope òngao . . . ; WBD (III. 2. 1:478) 'aangaan' = blaffen (v. e. hond); C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) – AANGAAN (ongaon) ov. ww. , meestal als zelfstandig naamwoord gebezigd; een begin maken dat meteen het halve werk is: 't is mèt 'n ongaon (De Bont). Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANGAAN, ongon, wkw. - aangaan, betreffen; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANGAAN - heengaan, weggaan; beginnen (b. v. de mis); kwalijk, barsch toespreken; toebehoren; iemand aangaan - dringend verzoeken; aan iemand aangaan- hem aansporen, aanzetten; gevoelig berispen of afranselen; aan iet aangaan - er aan beginnen
aangebonden, òngebonde, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, "Van Delft - ""Hij is kort aangebonden"", hij kan niet veel verdragen, hij wordt spoedig driftig of kwaad. (Een geit, die op een grasveldje staat en ook maar aan een kort touwtje gebonden staat, rukt en trekt er ook veel aan.) (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)"
aangebrand, òngebraand, bijvoeglijk naamwoord, "aangebrand; (figuurlijk.) zwanger vóór het huwelijk; N. Daamen - Handschrift 1916 - ""oangebraand - Ze is oangebraand (buiten echt zwanger)""; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - deelw. bnw. aangebrand: 'Z'is aangebrand' gezegd als een meisje dat verkering heeft zwanger wordt. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANGEBRAND - heel mager, zoodat de huid aan de beenderen kleeft. Ze is aangebrand - bedrogen, verleid (.van eene jongedochter); Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'ongebrand’ deelw - aangebrand"
aangehaald, òngehaold, bijvoeglijk naamwoord, "aangehaald, aangedaan door; Van Delft - ""Wè is dè keind toch aongehaold mej bukpènt"" beteekent dat een kind telkens aan buikpijn onderhevig is. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)"
aangeladen, òngelaoje, bijwoord, blijkbaar uit 'aanladen', maar als werkwoord niet bekend; dronken; Dè uurke wier enen halve naacht/ ik was goed òngelaoje (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dur de maand gevalle...); Piet van Beers – ‘Grèèze cèlle’: Toen ik zèlf nao nog wè slokke/ Òngelaoie zèè vertrokke... (Spoeje doemmeniemer; 2009)
aangelegd, òngeleet, bijvoeglijk naamwoord, voltooid deelwoord, van 'lègge'; behept; Èrgeraand meej ongeleet zèèn = Ergens mee behept zijn. Cees Robben – Ik ben nie bang vur ’n ongeleet aai... (1987016)
aangemaakt, òngemókt, bijvoeglijk naamwoord, volt. dw. aangemaakt- onderhevig; Pierre van Beek - òngemòkt zèèn meej en kwaol - aan een kwaal lijden (Tilburgse Taaklplastiek 171); Frans Verbunt - òngemokt meej bökpènt - geplaagd door buikpijn; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - deelw. / bnw. aangemaakt, onderhevig: 'Hij is vuil (veul) mee de bökpent aangemakt' - hij heeft veel last van buikpijn.
aangemonteerd, òngemetoerd, bijvoeglijk naamwoord, opgedirkt; gez. Pierre van Beek - ongemetoerd is knap (Tilburgse Taaklplastiek 172); Henk van Rijen - 'ògemontôêrd' - mooi aangekleed, opvallend opgemaakt, naar eigen smaak
aangenaam, òngenaom, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, aangenaam
aangetrouwd, òngetrouwd, bijvoeglijk naamwoord, aangetrouwd; MP gez.  Òngetrouwd is òngescheete. Frans Verbunt - òngetrouwd is òngedouwd - je hoort niet echt bij de familie; WBD III. 2. 2:79 'aangetrouwde dochter' = schoondochter; WBD III. 2. 2:79 'aangetrouwde zoon' = schoonzoon; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - bnw. aangetrouwd, aangehuwd: 'Aangetröwd is aangescheite' de band met aangetrouwde familie is niet innig, waaruit zich dan sekundair de bet. ontwikkelt van: aangetrouwde familie is bij de bloedverwanten niet in tel.
aangetrouwde, aongetrouwde, bijvoeglijk naamwoord, aangetrouwde; namelijk leden van de schoonfamilie; in het Tilburgs meestal ‘kaawe kaant’ genoemd; Cees Robben – Over d’n aongetrouwde kaant (titel van de prent van 19641106)
aangeven, òngeeve, sterk werkwoord, òngeeve - gaaf aon - òngegeeve, aangeven; WBD III. 3. 3:293 òngeeve = zich laten inschrijven voor het huwelijk; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANGEVEN wkw - aangeven, ook bij de burgerlijke stand
aangewaaid, òngewaajd, bijvoeglijk naamwoord, Henk van Rijen - niet getrouwde schoonfamilie
aanhalen, ònhaole, zwak werkwoord, ònhaole – hòlde(n)aon - òngehòld, aanhalen; WBD (III. 2. 1:487) ònhaole = een hond vleien; ook: fluren; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHALEN, - aanbrengen, ontvangen, aanlokken; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANHALEN - vriendelijk ontvangen, minzaam bejegenen; aanbrengen, bijhalen (hout voor het vuur). Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - ‘onhaole’ ww - aanslepen
aanhang, ònhang, zelfstandig naamwoord, aanhang; Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aonhang'; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHANG, znw. m. - Betrekkingen, gezelschap, met een misprijzende beteekenis: ze moet altijd - hebben.
aanhangen, ònhange, sterk werkwoord, ± de dupe zijn; Ge hangt eraon! - je bent erbij!; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANHANGEN: . . . er aan hangen - verliezen in het spel
aanhouden, ònhaawe, sterk werkwoord, aanhouden (div. betekenissen); Cees Robben – agge rèèchs ònhaawt; haawe we naaw links òf rèèchs aon?; Henk van Rijen - Haawt oewe jas mar aon. WBD III. 3. 1:353 'aanhouden' = arresteren; 258 'aanhouden' = zaniken, zeuren; WBD III. 1. 4:50 'aanhouden' = aandringen; WBD III. 2. 2:110 'aanhouden'= ongehuwd samenleven; GD07 die hò zen sòkken òngehaawe; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANHOUDEN - omgang hebben, verkeren; blijven houden; brandende houden; aanlokken, aantrekken. – ònhaawe - hiel aon - òngehaawe (geen vocaalkrimping); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - st. ww. 1) intr. (het) aanhouden (met iemand), het met hem houden, één lijn trekken met, op iemands zijde staan. 2) tr. aanlokken, aanhalen. Z. a. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHOUDEN, wkw - aan het branden houden, aanbranden, liefdesbetrekkingen hebben. Z.a.
aanhouder, ònhaawer, ònhaaw, zelfstandig naamwoord, aanhouder; gez.  Den ònhaawer wint; WBD III. 2. 2:111 'aanhouder' = minnaar; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANHOU(D)ER - die met dieven aanspant, verheler en opkooper van gestolen goederen; die ongeoorloofde liefdesbetrekkingen met eene vrouw heeft, bijslaper (concubinus). Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHOUDER - znw. m. - vrijer, in ongunstige beteekenis: 'hoeveel aanhouders heeft ze al wel niet gehad?'; Frans Verbunt - buitenechtelijke partner; WBD III. 2. 2:111 'aanhouder' = minnaar; Cees Robben – 'ze hee wir unne nuuwe aonhauwer'
aanjagen, ònjaoge, sterk werkwoord, ònjaoge - joeg aon - òngejaoge, aanjagen; schrik ònjaoge - bang maken; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANJAGEN, wkw - schrik, vrees, het vuur het wild –-
aankijken, ònkèèke, sterk werkwoord, ònkèèke - keek aon – òngekeeke, aankijken; Cees Robben – ik zal oe er nie op ònkèèke; Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - iemand meej zene rug nòg nie ònkèèke (RL '48) - links laten liggen; – in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kèkt aon
aankleden, ònkleeje, zwak werkwoord, ònkleeje - kleede(n) aon - òngekleed, aankleden
aankloten, ònklôote, ònklôoje, zwak werkwoord, ònklôote - klotte aon - ongeklót, aantobben, aansukkelen; Cees Robben – We klôoten hier zó mar aon; Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - mar ònklôote meej sint Thoomas' hunneke (Si'67) - Maar wat aanrommelen met het hondje van Sint Thomas; WBD III. 1. 4:54 'aankloten' = aarzelen; 371 'wat aankloten' = stuntelen; – ònklôote - klotte aon - ongeklót (met vocaalkrimping); – ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij klot aon; Stadsnieuws - et schiet nie op, hij leej mar en biet je òn te klôoje (041006); Buuk = aanrommelen, ongeïnspireerd werken (ook: ònmèùkeïe); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. intr. aankleuten, aankloten; Ge moet mar wa met em aankleute'; langzaam met iets verder gaan. Z.a. C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) – AANKLOTEN (onkloo:te) onov. ww, werken zonder zich al te veel illusies te maken omtrent het resultaat, zijn best doen in het besef van eigen beperkingen en afhankelijkheid. Z. a. Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'onklòòte' ww - zie klòòte
aanknopen, ònknêûpe, zwak werkwoord, aanknopen; WBD 'aonknêûpe', 'anknéúpe' (II:1012) - aanknopen van kettingdraden; ook: 'aondraoje', 'andraoje' of 'andrèèje' genoemd
aanknoper, ònknêûper, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen - draadmaker (op textielfabriek); …onze Co werkte op un wollenstoffefebriek, hij waar daor ònknèûper… (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); WBD 'anknöpster' (II:1012) - aanknoopster: vrouw die 'aandraait'; Henk van Rijen - = òndraajer, man die de 'kettings' aan het kettingraam knoopt.
aankomen, ònkoome, sterk werkwoord, ònkoome - kwaam aon - òngekoome, aankomen; Ge meut er nie ònkoome. Hoeveul is ze òngekoome?; Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - aonkwaarapen; Cees Robben – ge komt er niemer aon; wörom komde wir halfzat aon?; èn aster op ònkomt; ak zat ònkoom; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ik moes òssebloed drinke óm òn te koome; WBD III. 3. 1:267 'niet nakomen' = idem; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANKOMEN - aankomen, arriveren, groeien, bloeien; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANKOMEN - beginnen (twist, brand); groot worden (kind, gewas); voegen, passen; iemand hooren aankomen - iemands inzicht raden.
aankwakken, ònkwakke, zwak werkwoord, Frans Verbunt - koome ònkwakke - waggelend komen aanlopen; Stadsnieuws - Daor komt ie eindelek ok es ònkwakke. (300909)
aanlanden, ònlaande, zwak werkwoord, aanlanden, ergens arriveren; dan zèmme tòch goed òngelaand... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Van veurenaaf aon)
aanlaten, ònlaote, sterk werkwoord, ònlaote - liet aon - òngelaote, aanlaten, niet uitmaken; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLATEN - Laten aanhouden (v. e. kleedingstuk); door laten branden (vuur, licht); Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANLATEN - laten branden
aanleg, ònlèg, zelfstandig naamwoord, aanleg, talent, geschiktheid; Hij heeter ginnen ènlèg veur. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLEG znw. m. : Hij heeft geenen - voor . . . (muziek, studeren…)
aanleggen, ònlègge, sterk werkwoord, ònlègge - li aon - òngeleej, praes.: hij leej aon; de arbeid aanvangen; een tocht onderbreken; een café bezoeken; – Bij mene vurregen baos moes ik om aacht uur ònlègge. – Zumme bij 't Dòrsteg Hèrt ònlègge?; Interview Hermans - 1978 - “…ge had nie veul sènte, ge kost nie veul ònlègge… èn mènne kastelein, assie oe kènde dan pofte ie wèl… (transcriptie Hans Hessels, 2013); Interview met de heer De Kok (1978) –  Jè, bij Jan van Aorendonk hèbbe we ene tèèd gewist dè we om vèèf òf zès uur òn moese lègge, war. Èn dan smòndags môoge we om half zeuven ònlègge; WBD (II:667) ònlègge - beginnen met het werk (niet vermeld); WBD III. 3. 1:383 'aanleggen' = mikken (om te schieten); Buuk = een café bezoeken; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. . . . 5) inchoatieve waarde heeft het ww. in ' ene meet aanlegge' het eerste begin maken met de bouw van een mijt. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLEGGEN, onlè:, wkw. Het goed - ; doelmatig handelen
aanleggen, likkisaon, samentrekking, leg ik eens aan; aanleggen in een cafeetje. Cees Robben – En onderweege likkisaon... (19550716)
aanleggen, aonlègge, zwak werkwoord, "aanleggen; 1. in het bijzonder een cafeetje bezoeken; In 't geensgaons hebben we 'ne keer aongeleed, en toen we terugkwame nóg 'ne keer. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 6; NTC 5-11-1938); Cees Robben – En onderweege likkisaon... (19550716); Cees Robben – Ik legde is aon (19590801); 2. werk krijgen; Anoniem – 1959 – ; Jaans zaag de kaoi rikkemedaosie; naauw kossie nieveraans aonlegge .(Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie); 3. het werk in de textielfabriek hervatten na de middagpauze; 1941 - De jongeren hebben er geen denkbeeld van hoe het vijftig jaren geleden met de arbeiderstoestanden en ook met die van de kleine burgerij was gesteld. Er waren ontzettend lange arbeidsdagen en er werd zeer karig loon verdiend. De fabrieken ratelden van des morgens zes tot des avonds zes, zeven uur en niet zelden tot acht, negen, en als het voor de werkgevers druk was soms tot middernacht. Geschaft werd er om acht uur één kwartier voor de boterham; de drijfriemen bleven echter op de losse poelie voortloopen, zoodat terstond als het kwartier om was de arbeid weer voort kon gaan. Om twaalf uur was de grootte rusttijd om te gaan eten tot half twee; maar ouderen herinneren zich den tijd nog wel dat op veel fabrieken om een uur weer moest worden “aangelegd”, zooals het heette. (Anoniem; in Nieuwe Tilburgsche Courant 30-01-1941, ‘Hoe was het “in onze streken?""’)"
aanleren, ònleere, werkwoord, ònleere - leerde(n) aon - òngeleerd, aanleren; dè hèdde gaa òngeleerd; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLEEREN - Ge zult uwen stiel gauw – .
aanlopen, ònlôope, sterk werkwoord, ònlôope - liep aon - òngelôope, aanlopen; duren; Komt nog mar is ònlôope. WBD III. 4. 4:120 'aanlopen' = duren; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLOOPEN – uitblijven: het zal nog een jaar – eer dat het werk gedaan is.
aanmaken, ònmaoke, zwak werkwoord, ònmaoke - mòkte(n)aon - òngemòkt, aanmaken; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANMAKEN - gereed maken (stoof, kachel); bijleggen: hij alleen kan het opnieuw – .
aanmeukelen, ònmèùkele, zwak werkwoord, Frans Verbunt - aanrommelen; Buuk ongeïnspireerd werken (ook: ònklôoje, ònklôote)
aannaaien, ònnaoje, zwak werkwoord, ònnaoje - naojde(n)aon - òngenaojd, aannaaien; MP gez. Zich gin ooren òlaote naoje. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANNAAIEN -  ge zult hem geen ooren – (niets wijsmaken, d. i. : hij is geen ezel); Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANNAAIEN - spr. iemand ooren aannaaien
aannemen, ònneeme, sterk werkwoord, ònneeme - naam aon - òngenoome, aannemen; Cees Robben – dan zèède òngenoome; gez.  goed van ònneeme - goedgelovig; — in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij nimt aon; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANNEMEN: een boodschap aannen , als lid opnemen; hij is goed/slecht van aannemen (leert gemakkelijk / moeilijk) Z. a. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANNEMEN: goed, gemakkelijk, slecht, moeilijk van aannemen zijn - . . leren
aannuveren, ònuuvere, zwak werkwoord, ònuuvere - uuverde aon - òngeuuverd, Pierre van Beek - aansporen, aanmoedigen; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'ònuuvere' ww - stimuleren; C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) – AANUVEREN (onnúvere) ov. ww - enthousiast maken, opstoken, aansporen; uit hypercorrectie wel eens uitgesproken als 'aanoefenen'. Vgl. 'uver'. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanuveren, de ijver aanwakkeren. Z. a.
aanpassen, ònpaase, zwak werkwoord, ònpaase - paaste(n)aon - òngepaase, aanpassen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANPASSEN - Een kleedingstuk, schoenen - -. Men bezigt meer 'passen'.
aanpeuteren, ònpeutere, zwak werkwoord, Pierre van Beek - hard werken, flink doorwerken
aanpiepen, ònpiepe, zwak werkwoord, ònpiepe - piepten aon - òngepiept, ònschiete' in kindertaal; kleding aantrekken; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANPIEPEN - in de kindertaal 'aanschieten': me zullen oe' fraksken is aanpiepen.
aanploegen, ònploege, zwak werkwoord, aanaarden met de ploeg (van aardappelplanten); WBD I:1454 (Hasselt) ònploege
aanpresenteren, aonprissenteere, aonprizzenteere, zwak werkwoord, iets of zichzelf aanbieden dan wel aanbevelen; contaminatie van presenteren en aanbieden; Ons Lia presenteerde der èège aon om de soep op te scheppe. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)
aanraden, aonraoje, ònraoje, zwak werkwoord, aanraden; Cees Robben – Mar afraoje is aonraoje (19641106) [met een negatief advies bereik je vaak het tegendeel]; ònraoje; Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aonraojde'
aanraken, ònraoke, zwak werkwoord, ònraoke - ròkte(n) aon - òngeròkt, aanraken
aanranden, ònraande, zwak werkwoord, ònraande - raande(n)aon - òngeraand, aanranden; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANRANDEN - aanvallen om te berooven; aanklampen: de kleermaker randde hem op straat aan voor zijn schuld.
aanrecht, nòrrècht, aonrecht, naarècht, naorècht, nòrrèècht, òrècht, ò, zelfstandig naamwoord, aanrecht; Meej den handdoek dieter bij de nòrregt aaltij hong, zonne blauwgerèùte, moes ik men èège mar afdrêûge. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); De radio stond dan op de nòrregt want in de kaomer zitte waar der dur de week nie bij. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Op de nòrregt laag de moter van et wasmesjien, die digget niemer. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Stadsnieuws: Der stao me tòch enen hôop omwaas op de nòrrèècht. (140207); Frans Verbunt: aanrecht; Cees Robben – Waor leej m’n schaors, troeleke..? .. Op d’n naoricht.... menneke... (19580118); zie nòrrècht; Zet et mar op den òrècht. Ze stond òn den òrecht. - Ze stond bij het aanrecht. Mandos - Brabantse spreekwoorden: zie mar is dègge de schootels onder den òrecht krèègt (vB (Tilburgse Taalplastiek 1970) - aansporing om met het werk voort te maken; Henk van Rijen: ze stin òn den òrecht; Henk van Rijen: der stòn kaojkes in den òrecht; Van Rijen: 'ónrèècht, òrecht'; – aonrecht ? ònrècht ? òrècht ? òrecht ? òrcht; Jan Naaijkens, Dè's Biks: 'orricht’ zn - aanrecht; aonrècht; het aanrecht; Zèt alles mar óp den aonrècht. - Zet alles maar op het aanrecht .WBD aonrècht, naarècht, gutstêen - aanrecht, gootsteen (zonder duidelijk onderscheid); Cees Robben: ast óp den aonrècht in en kumke leej; Fonologische varianten: aonrècht, ònrècht, òrècht, òrecht, òrcht, naarècht, nòrècht; zie nòrèècht, nòrcht; naarècht; dus niet onzijdig , aanrecht; WBD naarècht, aonrècht - aanrecht; uit 'den aanrècht': proclisis fonologische varianten: nòrècht, nòrcht
aanrecommanderen, aonrikkemendeere, ònrikkemendeere, zwak werkwoord, ònrikkemendeere – rikkemendeerde (n) aon - òngerikkemendeerd, contaminatie van ‘aanbevelen’ en het Franse ‘recommander’ = aanbevelen; Cees Robben – [onderwijzer tegen een moeder die haar zoon aan een baan wil helpen:] Ik kan nie over ‘m stuite, mar omdè gèt-zèèd zal ik opnoteere dek van de week moet optillefeneere en ’m aon rikkemendeere.. En dan moet ie mar solliciteere.. (19720128); ònrikkemendeere; aanprijzen, aanbevelen, recommanderen; Cees Robben – ik zal em ònrikkemendeere; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanrekonmanderen, aanbevelen. Reelick e.a. - Bosch' woordenboek (1993 & 2002) - aonrikkemedere
aanschaffen, ònschaffe, zwak werkwoord, ònschaffe - schafte (n) aon - òngeschaft, aanschaffen; Cees Robben – we han toch veul beeter ene goejen bok kunnen ònschaffe; Cees Robben – Ik hèb mar en nuu klok òngeschaft; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSCHAFFEN wkw. zeldz . , 'aankoopen',
aanscherpen, aonschèèrepe, zwak werkwoord, aanscherpen, scherp maken; De Wijs – (Gehoord van ’n rasechte Tilburger, vertellende van z’n operatie) Den dokter most 2 keer z’n mis aonscherpe veur dettie deur munne pens kos koome    (17-10-1966); zie aonwitte
aanschieten, ònschiete, sterk werkwoord, ònschiete - schôot aon - òngeschoote, aantrekken (van kleren); Ge schiet tòch wèl ne jas aon meej zon kaaw. Cees Robben – dan kundem sebiet wir ònschiete; Cees Robben – ‘'t is den liste keer dè ge menne jas aonschiet’; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - st. ww. tr. + intr. aanschieten 1) tr. garven en schoven met zekere snelheid werpen naar de persoon die ze optast; 2) (een of ander kledingstuk) snel aantrekken. J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - AANSCHIETEN, een hemd of rok, of ander kleedingstuk, voor 'aantrekken' . Z. a. K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - AANSCHIETEN - aandoen (bij Hoogstraten aangetekend); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSCHIETEN: kleedingstuk haastig aantrekken; Van Dale aanschieten - haastig aantrekken (van kleren)
aanslaan, ònslaon, sterk werkwoord, ònslaon - sloeg aon – òngeslaon, geen vocaalkrimping; ik slao - gij slaot - hij slao; aanslaan; Henk van Rijen - aanspreken, aanbreken, beginnen te gebruiken; Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'nooit hoog aongeslaon'; WBD 'aonslaon (of: òn- ?) (II:1039( - aanslaan; Henk van Rijen - 'Dè seklaade aaj zu me onderaand us ònslaon'; WBD III. 3. 1:379 'aanslaan' = salueren; kreunen, jammeren van pijn; WBD III. 1. 4:255 'aanslaan' = luid schreien; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - st. ww. intr. aanslaan 1) met overdreven ophef gewagen van; 2) heftig kreunen of jammeren van pijn. Audio-opname 1978 – Dhr. Bertens – “Toen hadde nòg die tuuberkuulooze koeje, hoen völleghèd dè was, dè hèbbe ze op et momènt, dè hèbbe ze gòddank nie mir. Mar ôot dèsse dervan ònsloege man dègge der niks mir meej kost doen!” (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels)
aanslag, ònslag, zelfstandig naamwoord, aanslag (i. a. b.); Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aonslag'; WBD (II:738J ònslag - aanslag, het verlengstuk aan de zool dat onder de hak komt te zitten (niet vermeld); WBD III. 3. 1:340 'aanslag = belastingbrief
aanslepen, ònslèèpe, zwak werkwoord, aanslepen; Cees Robben – ik krèèg dees jaor de honde mar nie òngesleepe; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSLEEPEN - met moeite aanbrengen; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANSLEIPEN - lang duren, langdurig zijn, aanslepen
aanslijpen, ònslèèpe, zwak werkwoord, ònslèèpe – slipte aon - òngesleepe, aanslijpen; AANSLIJPEN  Ne punt aanslijpen (fijner slijpen); Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) -
aansluiten, ònslèùte, sterk werkwoord, ònslèùte - slôot aon - òngesloote, aansluiten; WBD III. 4. 4:201 'aansluiten' = grenzen; ook 'raken', 'aanliggen'; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSLUITEN - aan een ander voorwerp sluiten of passen.
aansmoren, ònsmoore, zwak werkwoord, WBD III. 2. 3:281 'aansmoren' = roken
aanspannen, ònspanne, zwak werkwoord, ònspanne - spande(n) aon - òngespanne, aanspannen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPANNEN - dicht op een spannen
aanspeten, ònspeete, zwak werkwoord, aanhechten, vasthechten; Pierre van Beek - met een speld dichtmaken (van een luier); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPETEN - aanspelden: zij heeft den kraag van het kleed maar aangespeet. WNT - - AANSPETEN bedr. zw. ww. Uit 'speten' aan een spit doen, en 'aan' (bw), in de zin van ‘aanhechten; eigenlijk het braadspit of een zilveren of houten speetje door het voorwerp steken en het zoodoende vasthechten.’; Joos SPETEN ww, overg. = spelden (affigere acicula; hij speette het kruis op mijn borst. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanspeten, aanspelden: enen doek, ene nuizek (neusdoek) aanspeite. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANSPETEN - aanspelden
aanspraak, ònspraok, zelfstandig naamwoord, aanspraak, gelegenheid om mensen te spreken, voordracht; De kènder moesen en ònspraok doen - De kinderen moesten een voordracht houden/ versje opzeggen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPRAAK - znw. vr. ; zonder mv. Alleen van meisjes gezegd en meestal in de uitdr. : aanspraak hebben, d. i. aangesproken worden. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANSPRAAK - aanspraak hebben - verkeeren, sprek, van eene jongedochter, gevrijd worden.
aanspreken, aonspreeke, ònspreeke, sterk werkwoord, "aanspreken; Van Delft - - Iemand uit het volk, die een autoriteit wil raadplegen wijl hij meent verongelijkt te zijn, zegt, dat hij ""andere mannen zal aonspreken"" ofwel dat hij ""hoogerop zal gaon"". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); ònspreeke; aanspreken; Pierre van Beek - aandere manne ònspreeke - hogere instanties om hulp aanklampen; — in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij sprikt aon; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPREKEN – wkw - Tot iemand het woord richten."
aanstaan, ònstaon, sterk werkwoord, ònstaon - ston(d) aon - òngestaon, aanstaan; Cees Robben – jouwen meens stao mèn nie aon; dè stond mèn wèl aon; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTAAN - wkw - bevallen
aanstaande, ònstònde, bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord, aanstaande; WBD III. 2. 2:84 'aanstaande' = jongen met wie een meisje verkering heeft; idem = meisje met wie een jongen verkering heeft
aansteken, aonsteeke, ònsteeke, sterk werkwoord, aansteken; het electrisch licht aandoen; Piet van Beers – ‘’t Jaor is wir om’: ...èn steeke we de laamp wè laoter aon. (Brabants Bont 1; z.j., ca. 2005); ònsteeke; aansteken, aan het branden brengen, besmetten; WBD (III. 2. 1:264) ònsteeke = aansteken, ook aandoen (v. d. lamp); WBD III. 2. 3:161 'aangestoken' = wormstekig; - ònsteeke- staak aon - òngestooke; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTEKEN – wkw - het vuur, het licht, eene pijp – ; meer: in brand doen. contact zoeken met een meisje; Audioregistratie 1978 - Meej vrije?… Vrije, dè, huhu, dè was toen meej, dè was en moejlekheid! Dan ginge ze ze ònsteeke, zin ze vruuger! Ik gao ze ònsteeke, ik gao ze onsteeke zin ze dan! Èn as dè mèske vuur gaaf, dè was, dè was dè dè goed kwaam!  (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
aanstellen, ònstèlle, zwak werkwoord, ònstèlle – stèlde(n) aon - òngestèld, aanstellen, benoemen; zich abnormaal gedragen; Stèlt oewèège nie zo aon!; WBD III. 1. 4:96 'aansteller' = hansworst; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTELLEN - in dienst stellen
aansterken, ònstèèreke, zwak werkwoord, aansterken, consolideren; Cees Robben – om der kas òn te stèèreke;
aanstiefelen, ònstiefele, zwak werkwoord, Frans Verbunt - parmantig aan komen stappen; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'onstiefele' ww - met vaste tred naderbij komen
aanstoten, ònstôote, sterk werkwoord, ònstôote - stotte(n) aon - òngestôote, aanstoten; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTOOTEN - Meest in wederkeerige of lijdende vormen met de bet. v. slecht, zonder smaak gekleed gaan. Z. a.
aantamboeren, òntamboere, zwak werkwoord, Pierre van Beek - z'n gang gaan; Pierre van Beek - lòt em mar òntamboere - laat hem zijn gang maar gaan; De Wijs – Ze is nie katholiek ôk nog nie mar ze motte mar aon tamboere (04-07-1969); Frans Verbunt - òntamboereere, ontamboere - zijn gang gaan; WNT - - TAMBOEREN 1) op de tamboer slaan; 2) Oneig. door kloppen, slaan o.i.d groot rumoer maken; 3.) Oneig.: (gemeenz. ) op iets aandringen, tamboereeren. NIET in de bet. 'zijn gang gaan’.
Aante, Aante, eigennaam, Aant (met de e van de tweede naamval); van Antonia?; Cees Robben – (19740329)
aantekenen, òntêekene, zwak werkwoord, òntêekene - têekende(n) aon - ongetêekend, aantekenen, in ondertrouw gaan; Goern. AANTEEKENEN - opschrijven; goed, slecht aangeteekend staan
aantreden, òntreeje, sterk werkwoord, Henk van Rijen - aantreden
aantrekken, òntrèkke, sterk werkwoord, òntrèkke - trok aon - òngetrokke, aantrekken; Cees Robben – ik trek men miezezonneke mar is aon; WBD 'antrèkke' (II:1041) - aantrekken = opdeunen; ook: óphaole; WBD III. 1. 3:7 'aantrekken' » zich aankleden, ook: 'aandoen’; WBD III. 1. 4:435 'aantrekkelijk' = begeerlijk; Goem AANTREKKEN - wkw - Ne jas – , zijn stoute schoenen – Z. a. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANTREKKEN  - vriendelijk ontvangen, aanhalen, minzaam bejegenen
aantuigen, aontèùge, zwak werkwoord, ònteuge - tèùgde aon - ongetèùgd, aantuigen, optuigen, zich aankleden; - ’s Mergens om vèf uure begos ik me aon te tuige… (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); òntèùge; aantuigen; De Wijs – Gè zit ôk goed in oew vléés. - Jè, jè en ’t is ammaol ècht, nie aongetuigd, gelèk van m’n ège (23-02-1972); “Ik heb dees jaor nie veul wèèrk mee den kerstbôom oprèùme èn over en jaor wir òntèùge”, zi smoeder vurrege week nog tege mèn. (Jos Naaijkens; ‘De kèrsbôom in de dôos’;  CuBra, ca 2005); Bij ons vruuger tege kerst/ kwaam er veul bij kèèke./  Den kerstbôom wier toen aongetèùgd /waor alles vur moes wèèke. (Jos Naaijkens; ‘Et Kèrstklêed’;  CuBra, ca 2005); WBD optuigen (v. e. paard); WBD III. 1. 3:9 'aantuigen' = zich verkleden; WBD III. 1. 4:166 'aantuigen' = uitdossen; – ònteuge - tèùgde aon - ongetèùgd (geen vocaalkrimping); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aantuigen 1) optuigen, het (ge)tuig aandoen; 2) hetz. als betö.ge(n): We mossen dätte nog aantöge, d. i. aanschaffen. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANTUIGEN - het getuig aandoen; fig. aankleeden
aanuieren, ònèùre, zwak werkwoord, ònèùre - eurde aon - ongeèùrd, WBD (van een koe) een zwellende uier krijgen in de draagtijd; ook 'èùre' of 'öjere' genoemd; - geen vocaalkrimping; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. intr. aanuieren, een mooie volle uier beginnen te krijgen: Ze (de koe) ört schoon aan.
aanvangen, ònvange, sterk werkwoord, aanvangen; Cees Robben – wè moet ik daor naa meej ònvange?
aanvatten, ònvatte, sterk werkwoord, ònvatte - viet aon - òngevat; aanpakken (ook fig.); Cees Robben – Ze waare wel van vat-aon; Cees Robben – Nou oopaa, gij vat nogal aon!; Reelick e.a. - Bosch' woordenboek (1993 & 2002) - aonvatte - aanpakken, werken; aannemen; begrijpen
aanvoelen, ònvuule, zwak werkwoord, ònvuule - vuulde aon - ongevuuld, aanvoelen; Cees Robben – dè vuulde ommers aon; – ònvuule - vuulde aon - ongevuuld – korte uu (geen vocaalkrimping)
aanvollen, ònvolle, zwak werkwoord, aanvollen; WBD ònvólle (of aonvólle ?) (WBD II:1056) - aanvollen (op de volkom?)
aanvragen, ònvraoge, sterk werkwoord, ònvraoge - vroeg aon - òngevraoge, aanvragen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANVRAGEN - officieel mondeling of schriftelijk om iets verzoeken.
aanwerk, onwèèrk, zelfstandig naamwoord, begin, aanvang; Pierre van Beek - onwèèrk maoke - iets beginnen, aan de draai brengen; C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) – AANWERK (onwèèrek) o. , het aanwerk maken: voorbereiding treffen, b. v. voor een flinke ruzie, uitlokken. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - znw. o. aanwerk, begin 'Wie heiget aanwaerk gemakt? - Wie is er met de twist begonnen? Et aanwaerk is gemakt - Het begin ie gemaakt (van een of ander werk gezegd).
aanwetten, aonwitte, zwak werkwoord, wetten, scherp maken van een mes, contaminatie met aanscherpen; Cees Robben – Den dokter [chirurg] moes twee keer z’n mis aonwitte.. (19670317)
aanweven, ònwèève, zwak werkwoord, aanweven; WBD ònwèève, aonwèève (II:1013) aanweven
aanwijzen, ònwèèze, sterk werkwoord, ònwèèze - wees aon - òngeweeze, aanwijzen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANWIJZEN - wkw, ook 'om. . . '
aanzeggen, ònzegge, sterk werkwoord, ònzègge - zi aon - òngezeed, aanzeggen, verwittigen, aankondigen; WBD III. 3. 1:358 'aanzeggen' = dagvaarden; WBD III. 3. 3:319 'het aanzeggen' (rouw); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. - aanzeggen, (mondeling) bekend maken, aankondigen; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'onzègge' ww - aanzeggen
aanzet, ònzèt, zelfstandig naamwoord, WBD (Hasselt) - eerste voor (bij het ploegen); WBD ònzèt maoke (Hasselt) - de eerste voor ploegen
aanzetten, ònzette, zwak werkwoord, ònzètte - zètte(n) aon - òngezèt, aanzetten; WBD grijpen (beginnen te gisten: de eerste verschijnselen v. d. gisting, in een brouwerij); Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - de voor ònzètte ('87) - een begin maken; Henk van Rijen - witte waortie meej kwaam òngezet? - weet je wat hij meebracht?; Henk van Rijen - wòr komde naa wir meej ònzètte? - wat/wie breng je nu weer mee?; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANZETTEN - aanwakkeren; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANZETTEN - beginnen, aanvangen van een werk; òngezet; volt. dw. Henk van Rijen - òngezèt koome - aankomen (langs komen); Henk van Rijen - 'Wit te waor-t-ie meej kwaam òngezèt? - Weet je wat hij meebracht?
aanzien, ònzien, sterk werkwoord, ònzien - zaag aon - òngezien, aanzien, bekijken; Cees Robben – agge jou ònziet; Cees Robben – zien wij mekaar mar èfkes aon; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANZIEN - In de bet. van 'houden voor', 'achten' is het ww onscheidbaar; in de werkelijke zin van 'bekijken' wordt meer 'bezien' gebruikt. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANZIEN - Fr. regarder (.zowel scheidb. als onscheidbaar): Ik aanzien hem voor geene' goeie. / Ik zien hem veur geene' goeien aan; wachten, geduld nemen. ‘ Aanzien’  wordt verbonden met 'veur', niet met 'als'.
aap, aop, zelfstandig naamwoord, òpke, aap; snotneus; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'aop wè hedde schoon jong'; Gez. Aop, wè hèdde schôon jong!- Aap, wat heb je mooie jongen!; Henk van Rijen: naa zudde nen aop zien neuke - nu zul je wat beleven; R 'Aop wè hèdde schôon jong' speule = vleien; gez. Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Hij is zó blij as nen aop meej zeuve lulle .gez. Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Ge hoeft nen aawen aop nie te leere hoe dèttie snèùte moet trèkke .Cees Robben: Ge hoeft enen aawen aop gin bakkese te leere trèkke; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nen aop zien neuken op glad èès - Iets geks zien .Enquête over ‘Je favoriete Tilburgse woord’ op website ‘Je bent een echte Tilburger...’ maart 2013 -; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Der zit nen aop op zulder (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1969) - reactie die twijfel uitdrukt over wat iemand meedeelt; WBD III.1.4:36 'aop' =ezel; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AAP - fig. kleine snuiter, snotneus! 'Nen aap van 'ne jongen. Ezel, dommerik; Frans Verbunt: der zit nen aop óp zòlder (opm. in bijzijn v. iem. die leugens vertelt); Frans Verbunt: zich et aopelaazerus schrikke - heel erg schrikken; WvM 'De ao is van aopen'; Frans Verbunt: al wè ene vent schonder is as enen aop, is meegenoome; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de gouwen aop = E. van Spaendonck (blz.73.); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den aop = frater Embertus (blz.101); WBD III.1.4:106 'aap', 'snotaap' - snotneus; 36 'aap' = ezelachtig persoon; Stadsnieuws: der zit nen aop op zulder (300406); òpke; verkleinwoord van 'aop', met vocaalkrimping; aapje; Cees Robben – ’t lèèkend precies op ’n öpke... (19600408); Witte wè dè is, enen Bimbo-box? Dès zonne sort djoeboks. Mar dan nie meej 45-toere-plòtjes der in, mar meej òpkes. Die òpkes hèbbe kleeren aon èn huudjes op èn ze speulen ammel en instruumènt. En òpkes-òrkèst, dè isset. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); WBD III. 3. 2:351 òpke = aapje
aar, aor, zelfstandig naamwoord, aar, halm; R De tiende maaj schiet de rog in d'aor; WBD I:1466 halm: 'aor'
aard, aord, zelfstandig naamwoord, aard; WBD goejen aord - goede afstamming (gezegd v.e. koe), ook 'goeje(n) tuk; 'goejen komaaf'genoemd; R.J. dèttie pròt nòr zenen aord; Cees Robben – ‘k Heb ginne aord meej deeze maantel.. (19680119); Pierre van Beek: ot den aord geslaon zèèn - niet aarden naar zijn vader (Tilburgse Taaklplastiek 178); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): en vèèreke meej nen baord is zèlde van goejen aord; Henk van Rijen: den aord vant bisje - zijn eigen aard; Henk van Rijen: den aord nòr gin vrèmde - aardje naar zijn vaartje; Henk van Rijen: heet ie den aord? - aardt hij?; Henk van Rijen: ot den aord geslaon - vervreemd; op het verkeerde pad; Frans Verbunt: hij heej den aord nor ginne vrèmde; Van Rijen (1998): 'aord hèn - zich thuisvoelen'; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “En asse naa in de kèrk komme preeke èn ze preeken oover de tèèd van vruuger jaore van Adam èn Eva èn hil diejen aord van dinge èn van reize èn hil diejen aord van dinge, stòn ze te preeke in de kèrk èn hier gòdverdomme de pestoor drie weeke geleeje zeetie zèllef dèttie et ok nie gelêûft!” (transcriptie Hans Hessels 2014); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord  m. aord, aard... 2) afkomst, geslacht, soort; 3) natuur, inborst, karakter, geaardheid. Z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AARD zelfstandig naamwoord m, Fr. nature; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AORD - aard z.a .WBD III.4.3:25 den aard hebben (zeldz. in het midden v. Tilburg), daarnaast: wassen, uitstoelen, gedijen, tieren, wild groeien en hard groeien voor het begrip 'groeien, wassen'; III.1.4:274 'de aard krijgen' = aarden; ook 'aard krijgen'; 274 'goede aard krijgen' = aarden
aardappel, èèrepel, zelfstandig naamwoord, "ook in het meervoud vaak zonder s; aardappel(s); • Gewas uit de familie der nachtschades - solanum tuberosum; • Weijnen, Dialectatlas: Uitgangsloos meervoud in Tilburg: 'èrpel' (blz.118); • Dirk Boutkan: plur.: èèrpel, maar 'èèrpels' na een specifiek aantal (55); • Jan Jaansen - ...z'n stiefmoeder gaaf 'm alle daogen meer slaog dan erpels... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Boere-Profeet’; feuilleton in 5 afl. in de NTC 1-7-1939 –29-7-1939); • Cees Robben – En èrrepel... de biste... (19550716); • Cees Robben – Den lompsten boer hee aaltij de grôôtste èèrepel... (19811218); • Cees Robben – Vleje-week-vrom waren oew (...) èèrepel glaozig... (19680209); • Cees Robben – En vandaog wil ik slaoi mee juin meejaai meejèèrepel... (19810902); • Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – èèrepel - aardappel; • WBD I:1436 aardappels: 'èèrpels'; • WBD III.2.3:111 'aardappel' = idem; ook 'pieper'; Spelling met '-appel'; • Toen kwamen er èrappels mee gebraojen worst... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30); • Cees Robben:  daor zèn d'èèrdappel, diep omgeploegd; • Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  èèrdappel (uitspr. èèrappel, èèrpel) zelfstandig naamwoord m. aardappel; Uitdrukkingen; • Pierre van Beek - de èèrepel afgiete - een plasje doen; • WBD III.1.1. lemma urineren  - frequent: vooral noordelijk Tilburg – de aardappels afgieten; • Pierre van Beek: zolang èrpels zetten as ge mist hèt - zolang moglijk doorgaan; • Frans Verbunt: èèrlep of loof - komt er nog wat van? kiezen of delen; • Mandos, Brabantse Spreekwoorden: Sopt hier oewen èèrpel mar in (Pierre van Beek:, Tilburgse Taalplastiek 1969) kaartterm, gezegd door een rikker die acht slagen speelt. • Cees Robben - 't Is me wè lekkers...' zei Kupke met de spot in zijn ogen..., hoe grôôter de èèrpel... hoe lomper den boer...! (Cees Robben – De Prent van de week in het Zilver; 1981); • Verbunt - De lompsten boer tilt de grotste èèrpel. (Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996); • Verbunt - Zo lang èèrpel zette agge mist hèt. (Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996); • Verbunt - Meej den dieje bènde ok nòg nie òn de nuuw èèrpel. Met hem kun je nog heel wat meemaken. (Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996); • Verbunt - Zo lillek as ene mòttegen èèrpel. (Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996); • Verbunt - Zo schèènhèlleg as enen duuvel die zen èèrpel in wijwaoter kokt. (Zo scheinheilig als een duivel die zijn aardappelen in wijwater kookt.) (Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996); Werkzaamheden; • Lodewijk van den Bredevoort - In et naojaor moese we meej èèrpel gaon steke, dè wil zeggen, onze vadder staak ze meej zunne riek èùt en wij moese ze in et zaand zuuke, opraope en in de maand gooien. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); • Nel Timmermans - Verder kwaam er ene èèrpelboer meej en èrdkèèr meej en pèèrd erveur, die belde nie on de deur mar had zelf en bel bij em èn hij riep hil de tèèd èèrepul, èèrepul, Pauke Verhaage was dè. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?); • Mandos, Brabantse Spreekwoorden: meej Peeter èn Paulus gòmme èèrpel prutte (Kn'50) = 29 juni gaan we aardappels uit de grond halen; Oude aardappelsoorten; • Dialectenquête 1876 - klaaièrrepels (è = lang); • WBD I:1446 blauwputjes: 'blouputjes'; • WBD I:1446 rode witbloem: 'rooj witbloem'; • WBD I:1446 bleke rode: 'blaeke rooj'; • WBD I:1448 putjesaardappels: 'putjesèèrepel'; • WBD I:1448 zandjannen: 'zaantjanne'; • WBD I:1448 kralen: 'kraole'; • WBD III.2.3:113 'ongepelde erpel' = aardappel in de schil; Bijnamen; • Karel de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - èèrpel-Merie = bep. aardappelverkoopster (blz.88); • Karel de Beer - Zo is het bekend dat Èèrpel of Lôonse Merie heel wat jaren regelmatig vanöt de Klaaj (dit is het rivierengebied boven Wòllek ofwel Waalwijk) naar Tilburg trok om in het noordelijk stadsdeel aardappelen te verkopen. Zij overnachtte dan in café Bert van Dal omdat de weg terug te lang was. Dit deden méér kooplieden van buiten de stad, ook bijvoorbeeld in et Wit Pèrdje, en je kon er vergif op innemen dat zij een deel van de opbrengst daar achterlieten. (2002, Bijnamenboek Tilburg, website; Bijnaam van de maand mei 2002); • Verbunt - Kaawèèrpelbuurt - villapark, oude bijnaam voor Zorgvlied. (Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996); • Lodewijk van de Bredevoort - Vetarm zô zo’n dieet in deze tèèd hiete, geleuf ik, ofwel kaauw èèrpelbuurtvrete. (ps. van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Jeugdherinneringen van een gewone volksjongen; Tilburg 2006.); Gereedschap; • WBD I:1451 (Hasselt) poothout: 'éérepelpin'; (183) érrepelpin; • WBD I:1456 aanaardploeg; 'éérepelploeg'; • WBD I:1461 drietandige aardappelhaak: 'errepelhaok'; Hasselt: drietaant; • Cees Robben:  dès gemak om èèrepels te zètte [namelijk een knecht met een houten poot]; Overdrachtelijk gebruikt; • WBD III.1.1:114 'aardappel' = adamsappel; Samenstellingen; zie De samenstellingen met 'èèrepel' in het eerste lid staan hieronder; Samenstellingen met 'èèrepel' in het tweede lid; • kuusèèrepel - voor varkens gekookte aardappelschillen; • putjesèèrepel - mottige aardappelen; WBD I:1448 'putjesèèr?p?l' - putjesaardappels (bep. soort); • vèèrekesèèrpel - varkensaardappelen; Van Delft - - ""As we dan goed misten, dan haolen we een vat van de roei, de zetters en verrekeseirepul nie meegerekend, nee alleen een vat eeters"", zoo keuvelde een Hasseltsche huiswever(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Frans Verbunt (1996) - slechte aardappelen, goed genoeg als varkensvoer: kuusèèrpel; • zètèèrepel - pootaardappelen; Frans Verbunt (1996) - pootaardappelen; Stadsnieuws -  Tis èèrmoej agge oe zètèèrepel moet opeete - Het betekent armoede als je gedwongen bent je pootaardappelen op te eten (080209)"
aardappelben, èèrepelbènneke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, aardappelmandje; • WBD (III.2.1:205) 'aarpelbenneke', ook 'aardappelmand'
aardappelbocht, èèrepelbocht, zelfstandig naamwoord, aardappelloof. • Verbunt, Tilburgs voor Tonpraters 7e, 1996 - ‘Bocht’ wil hier zeggen dat het ‘afval’ was.
aardappelfooi, èèrepelfôoj, zelfstandig naamwoord, Gorisse - Bij het oogsten hielp men elkaar over en weer, wat beloond werd met de èèrpelfooi (aardappeloogst) en de boekent (boekweit dorsen). (Tilburg; Gorisse e.a. Tilburg 2001); Goedgetòld -  extra betaling of feestelijke maaltijd voor boerenknechten en -meiden wanneer de oogst binnen was. • WTT 2013 - Het woord ‘fooi’ betekent oorspronkelijk ‘afscheidsmaal of afscheidsdronk’. Het gaat terug op het Franse ‘voie’, ‘weg’. Dus een feestelijkheid aan het einde van de aardappeloogst, en wel op het moment waarop de betrokken land- dan wel seizoensarbeiders weer ‘weg’ gingen. • Ter Laan - Fooi, in Brabant, Zeeland,Vlaanderen en Antwerpen de naam van een (oogst)feest. (K. Ter Laan, Folklore en volkswijsheden; Utrecht 2005, 3e.)
aardappelkelder, èèrepelkèlder, zelfstandig naamwoord, aardappelkelder; waar de aardappels bewaard worden; • WBD èèrpelkèlder - aardappelkelder; • Dorrus Misters - In het najaar, wanneer de aardappelen moesten gestoken (gerooid) worden, hielpen de buurvrouwen elkaar totdat bij ieder van haar de aardappelen in de kelder lagen. (Nieuwe Tilburgse Courant - woensdag 8 november 1950, Onze Tilburgse folklore, Wijkbuurten in vroeger dagen); • Dorrus Misters - Verder vonden we gewoonlijk in de woonruimte nog een deur naar op- of zijkamer en de bedstee van het ouderpaar. Onder de opkamer was de kelder, waarin de aardappelen en in de slachttijd ook de kuip met de pekel, waarin de hammen en zijden spek en de kleinigheidjes als de pootjes, rugstrang, enz. een plaats vonden. (Nieuwe Tilburgse Courant - vrijdag 27 juni 1952, Uit onze Tilburgse folklore 16. Rond de boerenhaard 1); • Jan Naaijkens - Elk huis had een kelder. Die was onmisbaar in een tijd dat ijskasten onbekend waren. Er hing een geur van vochtige, beschimmelde aarde in onze kelder. Er stonden grote, stenen potten die gevuld waren met snijbonen en zuurkool, ze stonken een uur in de wind. In een hoek lag een hoop aardappelen waar lange, ziekelijk bleke scheuten aan ontsproten. Het stikte er van de muizen en ongedierte waar een vette, walgelijke pad zich ongans aan kon vreten. (Het dorp van onze jeugd; 1999)
aardappelkermis, èèrepelkèrmis, zelfstandig naamwoord, "aardappelkermis; • A.J.A.C. van Delft - 's Zondags na 2 Juli, zeven weken vóór Tilburgsche kermis, in den tijd van ’t aardappels steken, was het Hasseltsche kermis. Deze werd gehouden in de omgeving van de Hasseltsche kapel en duurde slechts één Zondagmiddag en –avond (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 3 augustus 1929, Van vroeger dagen 126: Hup! Rollebol!); • A.J.A.C. van Delft - Rond vijftig jaar geleden [ca. 1880] was het een algemeen gebruik dat men alvorens kermis te gaan vieren, eerst de aardappelen gerooid had en tweedens de put geveegd. Dat aardappelen rooien geschiedde door het geheele gezin, vader en moeder staken de patatten uit den grond en al de kinderen moesten rapen; de groote ""piepers"" werden ""opgezakt"" en de kleine kwamen in den sopketel van de varkens terecht, dat waren de zg. kuus-errepeltjes. Het put vegen bestond uit het schoonmaken van de regenput of de regenton, waar in den loop van het jaar stof en blaren uit de dakgoot zich verzameld hadden. Eerst als beide werkzaamheden verricht waren, paste het een rechtgeaard Tilburger kermis te vieren. (Nieuwe Tilburgsche Courant - vrijdag 10 januari 1930, Van vroeger dagen 148: Brokkelingen 1)"
aardappelkoek, èèrepelkoek, zelfstandig naamwoord, pannenkoek bereid met aardappels; • MTW pannekoek, bereid met aardappels; zie zie Dossier Pannenkoek
aardappelkuil, èèrepelkèùl, zelfstandig naamwoord, aardappelkuil; • door Robben gebruikt in een gezegde dat tevredenheid uitdrukt: prinsheerlijk; Cees Robben – Zôô lekker as unne prins in unne èèrepel-kuil... (19680216)
aardappelland, èèrepellaand, zelfstandig naamwoord, "aardappelland, -akker; • A.J.A.C. van Delft - Benevens den landbouw, zegt hij, maakt de fabrieksarbeid het bestaan uit van Tilburgs inwoners. Men schat het getal menschen, hetwelk door dien arbeid ""tegen niet hooge dagloonen"", om der goedkoope levenswijs wille, onderhoud vinden, op ruim 6000; de meeste huisgezinnen hebben een reepje land of tuin achter hunne woning, tot het teelen van warmoezerijen, en hebben daarbij een zekere uitgestrektheid gronds, om aardappelen voor het gezin te winnen; zij houden daarbij veelal een geit en mesten een varken, welke hun melk, spek en mestspecie voor hun aardappelland verschaffen. (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 12 april 1924, Van vroeger dagen 34: Factoren voor groei); • Anoniem - Daarbij kwam, dat zeker aan de buitenkant van Tilburg vrijwel iedereen er een flinke lap grond bij zijn huiske had liggen, waarop de aardappelen en groenten geteeld werden, een geit werd gehouden en de nodige konijnen verzorging vroegen. (Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 9 april 1955; Toen Tilburg nog dorps was); • Van Delft - - ""We hebben dan tegelijk veul mis voor ons eirepullaand, want huskemis deugt nie daorveur."" ""Dè witte, war?""(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); • Dorrus Misters - Behalve voedsel was er ook nodig strooisel (strouwsel), want die beestjes moesten mest maken voor de tuin en het te pachten aardappelland. (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 29 maart 1951, Onze Tilburgse folklore 6. Paaseieren, namen en verdwenen gebruiken); • Van Beers - stuk grond waarop de aardappelen gepoot worden; bijvoorbeeld in de volkstuin. Ik hèb er êene [een mol] op munne tèùn. Mar... ik hèm nie in de haand. Ik ziege't smèèrges ònt gazon; èn òn m'n èèrpellaand. (Piet van Beers ‘Mòlle zèn krèùse’ – CuBra); "
aardappelloof, èèrepellôof, zelfstandig naamwoord, aardappelloof; • WBD I:1471 loof v.d. groeiende aardappelplant; 1 'èèrepel-lôof'
aardappelschil, èèrepelschèlle, zelfstandig naamwoord, meervoud, aardappelschillen
aardappelschillen, èèrepelschèlle, zwak werkwoord, "aardappels schillen; • Kees en Bart: 'errepuls gescheld'; • Lodewijk van den Bredevoort - Daor zitte drie van die knaape tusse, die bèùte et èèrpelschelle, ginne pôot in et höshaawe ötsteeken. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); • Lodewijk van den Bredevoort - Eèrpel hoefde ons Thea nie te schelle, dè deeje de manne, die dè al jaore deeje, ’s aoves nao den bottram. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); • Piet van Beers - ‘Unne lange wènter’; (…); De blaojkes die zèn allang van de bôome. / Dè blèèft zeeker zôo, nòg 'n mònd òf tweej, drie. / Hoe dieje lange wènter goed dur te koome. / Dè weet ik zôo krèk op 't momènt nòg nie. / Mar meej dè ik dè dènk, heur ik ons Keej al roepe: ""Zèg Peer, de èèrpel moete geschèld. Èn ge zot tòch stòffe èn de köpkes omwaase. / Èn hoe ist meej de gruunte gestèld?""; (CuBra - 23 februari 2004); Jodocus - ‘Japanse kers-idylle’ (in het dialect van Moergestel): Hij stao daor zo freet as un himmels boeket /; Op mun graasveld te geuren en kleuren. / Ik hè munne stoel in zun schaoduw gezet: / 't is vekaansie! Wè kan me gebeure! / Zwaorlèvige hommels en vliegskes van goud / Zèn druk in de weer rond de blommen; / Ut gromt en ut gonst en ut vliegt en ut dauwt / Om ut uurst bè de honing te kommen. / Van nieje en wepse hèk naauw nog gin laast / Die kunne de kaauw nog nie lèje; / Aachter munne rug in de heg en de maast / Zèn de musse al volop aont vrèje. /; Mun boek laot ik dicht en mun oge gaon toe. / Un zaolig gevuul zo te drome! / Soms denk ik: ik leef pas volop a'k niks doe / A'k mar alles laot gaon en laot kome. / Unnen droom duurt nie lang en den bloesem vergaot; / Daor zun we 't wel meej moete stelle. / Ons To lapt de raome en roept innis kwaod: / 'Ik docht dè gè èrpel zôt schelle!' (Jodocus, pseudoniem van Jacques Stroucken, in: Toemet-hooi); • Lechim - ‘'t Schelle van d'èrpels’; D'r hong 'n plaotje op de deur : / ""Aachterom - zonder belle"" / Daor zaat de Kriest 'nen èèmer vol / Mee èrappel [sic] te schelle. / Ik vroeg: ""Mar meens wè doede naauw? / Dès wérk vur vrouwehaande / Of ligde gij bij jullie Jaans / Ok vort zó strak aon baande?"" / ""Och nèè, dè valt wel mee — zee Kriest — / Mar ze wil gaon kampeere / Daor wordt èrpel-schelle mèn taok / Ik wô't mar is prebeere"" / ""Want d'aander week 'n zaoterdag / Dan gao'me daor al heene / En 'k wil nie vur Jan Klaosse staon / Dörom zè'k vast aon ’t treene."" (De Tilburgse Koerier – ongedateerd knipsel, ca. 1970); • Lechim; Ze snaauwde: ""Schelt de èrpel vast / En gao de raome waasse / Dan kund' ak' naor de mèrt toe zè / Strak op de kiendjes paasse"" (De Tilburgse Koerier – ongedateerd knipsel, ca. 1970)"
aardappelsteektijd, èèrepel-steekes-tèèd, zelfstandig naamwoord, de tijd van de aardappeloogst; • Cees Robben – Zukkes weer is baomis-weer... / Des ’t aaltij/ Teege èèrepel-steeks-tèèd... (19701009) [het weer is altijd slecht tegen de tijd dat de aardappelen in het najaar geoogst moeten worden]
aardappelstruik, èèrepelstrèùk, zelfstandig naamwoord, aardappelstruik; • WBD I:1475 aardappelstruik: 'bos'; Hasselt: 'strèùk'
aardappelziekte, èèrepelziekte, zelfstandig naamwoord, aardappelziekte; • WBD I:1479 aardappelziekte: èèrepelziekte, éérepelziekte
aardbei, èèrbeezie, aarbei, arrebee, aorbeezie, aorbei, èèrbeezem, zelfstandig naamwoord, aardbei, 'aarbei', 'aarbeezie'; Cees Robben – opschrift in de pent van 19641120; Henk van Rijen: èèrbeezeme krêemer zat - aardbeien kregen we er genoeg; Stadsnieuws: Vruuger kòchteme de èèrbeezeme in en spaone mèndje bij den boer (120709); WBD III.2.3:181 'aardbezie', 'aardbezem' = aardbei; A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord vr. e(e)rdbezem' - aardbei; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  EERDBEES (uitspr. erbees, jerbees, jarbees) aardbezie, Fr.fraise; soms ook als meervoud i.p.v. aarbeije; Die vrouwe schôote metèèn bij ons de moestèùn in waor aarbei en bôone groeide die ze metêen begonne te plukke. (Nel Timmermans; De zigeuners kwaame op de Reeshofdèèk; CuBra; 200?); door Robben gebruikt in de uitspraak van een marktkoopman; de normale uitspraak is ‘aarbei’; Cees Robben – Arrebéé koop koop-koop... (19650709); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – èrbeejzie - aardbei; 'aarbei', 'èèrbeezie; 'èèrbeezem'; WNT AARDBEZIE - Deftige en wetenschappelijke naam der bekende vrucht van de aardbezieplant, waarvan 'aardbei' de meer gewone en dagelijksche benaming is.
aarde, èèrde, zelfstandig naamwoord, aarde, grond, zand; Kees en Bart: 'omdè-t-er 'ne mol onder 't erd aon 't fruuten was'; Kees en Bart: 'onder 'nen hoop erd'; Hier gaopt et graf,/ dieën open mond/ van moeder eerde (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘Gestörve kiendje’, 1939); Dialectenquête 1876 - himmel en êrde (voor ê vgl. gête - geiten); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  èèrd, èèr, jèèrd, jèèr, JAEAERD, JAEAE zelfstandig naamwoord v. - aarde; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – èèrd - aarde; èèrd on de kniejes hèbbe
aarden, èèrde, bijvoeglijk naamwoord, aarden; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – èèrde pòtte zèn nie veul wèrd
aarden, aore, zwak werkwoord, aore - aorde - geaord, aarden; - aore - aorde - geaord (geen vocaalkrimping); De 'd' van 'aord' is gesyncopeerd.(in A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): geen verklaring); Cees Robben – ’t Zèn goei die naor d’aauw aore... (19851108); Ut zen goei jong die nor de aauw aorde. (Hein Quinten , Tilburgse spreuken; ca. 1985); WBD III.4.3:27 'niet aarden' c.q. niet tieren of verèèrmoejen voor het begrip 'niet gedijen'; 277 'niet aarden' = heimwee hebben; CiT (43) ''t Zen goei die nor d'aaw oare'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.intr. aarden, ergens de aard hebben of krijgen .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AARDEN - zich ergens schikken
aardig, aoreg, aorig, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): AARDIG (aorig) bn, eigenaardig vreemd, niet aangepast, 'n beetje ziek; heeft nooit de betekenis 'sympathiek'; deze is wel aanwezig in het abstractum 'aorighèt', plezier, genot .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AORIG - bn/bijwoord - aardig, eigenaardig; heeft meerdere bett .Haor AORIG - vreemd, raar, eigenaardig; I aardig, lief; Frans Verbunt: zij is wèl aoreg, mar hij is mar enen aorege; En Anneke is ok 'n heel aorig meiske... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); Cees Robben – ’n aorig menneke dè wel... mar wè jengelèèchtig..! (19620810); Ge zult nie gaa iemand heure zègge dèttie onze nuuwen burgemister ginnen aorege meens vènt. Mar hij pròt wèl en bietje aoreg. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 1997); II eigenaardig, vreemd, raar; Cees Robben: et waar zón aoreg ding; dè stadsgespèùs is aoreg sórt; Brabantius (1884) - Aordig, aorig, vreemd, raar, in ongunstige beteekenis. (Onze Volkstaal, 1882, nr.4; Woordenlijst der Noord-Brabantsche Volkstaal) ....want onder ons gezeed en gezwege, 't is 'n aorige, die taante Sophie. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); Cees Robben – Hij keek me efkes aorig aon (19661021); Cees Robben –’t klinkt wel aorig al meej al/ Mar ’t is toch waor gebeurd... (19611020); Henk van Rijen: nen aorige tèèd - een rare tijd; Ik weet ’t wèl meense. Ok bij de Tilburgers hèdder netuurlek zat aorige bij, mar de miste Tilburgers vèèn ik tòch hêel aorig. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); WBD III.1.4:59 'aardig' = vreemd; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): arig - vreemd, raar I:25; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AARDIG (Kemp. aorag) vreemd, zonderling (Fr. étrange, singulier); onpasselijk, misselijk, kwalijk. ARIG - aardig; III onwel, vreemd; R Ik wier der aoreg van. - ik werd er beroerd/ onwel van .Cees Robben – Ik ben hil den dag toch zô aorig, war... Dè komt van de muugte... (19790302); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AARDIG (Kemp. aorag) vreemd, zonderling (Fr. étrange, singulier); onpasselijk, misselijk, kwalijk. ARIG - aardig; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): are bnw en bijw. 'arrig' - aardig 1) eigenaardig, zonderling, vreemd. 2) onwel, onpasselijk, duizelig, raar. Z.a .IV behoorlijk; Toen zaat et aoreg in de frut. - Toen zat het behoorlijk in de war .V Een combinatie van I en II bij Robben: Cees Robben – Ik vèèn heur wel ’n aorig medje... hum vèèn ik mar unne aorige... (19860328)
aardigheid, aoreghei, zelfstandig naamwoord, aoreghèdje, attentie, aangename verrassing, aardigheid; Daor is gin aoreghei aon! - Dat is helemaal niet leuk!; V Ik hèb mar en aoreghèkke vur oe meegebròcht; Frans Verbunt: tis mar en aoreghèdje - klein cadeautje; Van Rijen (1998): 'aoreghèt/hèj - aardigheid, aangename verrassing' mv. aoregheeje; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AARDIGHEID zelfstandig naamwoord v. - verzet, genoegen, vermaak (Fr. divertissement, plaisir .zeldzaamheid (Fr. rareté); veur de aardigheid - voor de grap. Ook: lastigheid, onbeleefdheid .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): aorighèd: d'r is gin aorighèd aon - er is niks aan; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): aorigheid - plezier, genot
aardkar, èrdkèèr, èrtkèèr, zelfstandig naamwoord, "zandkar, grondkar; WTT 2012 - elke kar met twee hoge wielen die achter het trekdier gespannen werd; Verder kwaam er ene èèrpel boer meej en èrdkèèr meej en pèèrd erveur, die belde nie on de deur mar had zelf en bel bij em èn hij riep hil de tèèd èèrepul, èèrepul, Pauke Verhaage was dè. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?); K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - Aardkar, Erdker: Eene stortkar, mistkar om aarde en diergelijke mede te halen. Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; èrdkèèr - aardekar z.a. zie zie ook èrtkèèr; èrtkèèr; kar waarop grond (aarde) vervoerd wordt; Van Delft - - Hij rijdt bij voorkeur met de ""ertkeir"", want die kan ""ie te heui stooten"". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); zie zie ook èrdkèèr"
aardrijs, èèrdrèès, èrdrèès, èrtrèès, zelfstandig naamwoord, bonenstaak, de staak waarop de peulen rijzen, d.w.z. opklimmen tijdens de groei; - plur. èèrdrèsse; WNT lemma RIJS I,A,1,C 3: als staak voor erwten, snijbonen enz. bij de samenstelling geen 'aardrijs' o.i.d.
aarzelen, èèrzele, zwak werkwoord, èèrzele - èèrzelde - geèèrzeld, M aarzelen; geen vocaalkrimping
aas, aos, zelfstandig naamwoord, òske, aas; gez.Pierre van Beek: Meej aoze kunde nie maoze, zei een rijmende kaartspeler toen een ploegmakker die 'mezjère' deed, erin speelde .Henk van Rijen: ek hò nen aos - ik had een aas; òske; verkleinwoord; Van Rijen: aasje
abajoue, labbezoet, zelfstandig naamwoord, "wang, oren, klap; Uit het Franse 'l'abajoue' of 'La bajoue'; in beide gevallen samentrekking van 'bas' en 'joue', letterlijk lage wang, hangwang, wangzak. WTT 2012 - In het Tilburgs niet in die betekenis aangetroffen maar als 'grote oren'. Daarnaast veelal voor een 'klap', waarschijnlijk dus een klap om de oren; ook het werkwoord 'labbezoete' komt in die betekenis voor. ""Geen oore,"" riep den örgeltrapper, ""hij hee me aanders nog al 'n paor labezoeten aachter z'n kaoke hange!"" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; NTC 1-10-1938); zie Dossier Labbezoe; Daamen, Handschrift 1916 ""ik gaf hem een labbezoet (een klets)""; WBD III.1.2:31 'een labbezoet geven' = slaan; WBD III.1.2:34 'labbezoet' = slag; WNT LABBEZOET bijvoeglijk naamwoord  flauwzoet (verouderd); Als zelfstandig naamwoord  gebezigd was labzoet(e) een naam voor een flauwe, niet degelijke vrouw."
abattoir, abbetwaar, zelfstandig naamwoord, abattoir; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'abetwaar'; Van Fr. 'abattre' = neerslaan, dus 'abattoir', de plaats waar men vee slacht.
abondance, abbendaans, avvendaans, zelfstandig naamwoord, overvloed; Frans Verbunt: bij het rikken: alle dertien slagen; via fr. 'abondance' uit lat. Abundantia; avvendaans, Frans Verbunt: bij het rikken: dertien slagen; - via Fr. ‘abondance’ uit Latijn abundantia
Abram, Abraam, eigennaam, "Abraham; Abraham zien = 50 jaar worden; Naarus - Och wè zakkoe daor op antwoorde? Ge wit dè’k thuis as ""den elfde"" aongezet kwaamp bij ons Moederke, die echteluk den kraomtèd al jaore vurbij was. 'k Was nog ""’n plat jong"" toense Abraam zaag... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)"
abrikoos, abrikoos, zelfstandig naamwoord, abrikoos; figuurlijk: vrouwelijk geslachtsdeel; WBD III.1.1. lemma  vrouwelijk geslachtsdeel – abrikoos, Tilburg
abuis, abuus, zelfstandig naamwoord, korte uu; abuis, vergissing; – Ge hèt abuus - je vergist je; – abuus hebben of abuus zijn - mis zijn; abuus gaan - de verkeerde weg nemen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ABUUS zelfstandig naamwoord o. - abuis, misslag, misgreep (Fr. erreur, méprise)Ach ge dè denkt zède abuus. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Henk van Rijen: ge hègget abuus - u vergist u; Cees Robben – Ge het abuus, meens... (19690328); Cees Robben – Ge het wirris abuus bruur.. (19870410); WBD III.l.4:15 'abuis' = idem 'abuis hebben = zich vergissen; WBD III.1.4:09 'per abuis' = zonder opzet; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): abuis; Ik heb abüs - ik vergis me
Academie, Akkedémie [Akkedeemie], naam, Tilburgse Kunstacademie; Cees Robben (19590321)
accorderen, akkerdeere, akkedeere, zwak werkwoord, akkerdeere - akkerdeerde - geakkerdeerd, kunnen opschieten met iemand, overweg kunnen, accorderen; Str. akkerdeere (2:5l); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): akkerdeere (II:18); S.G. blz. 84, III,326,330 (aant. Witters); van fr. accorder = tot overeenstemming brengen, tred houden of s'accorder = het eens zijn; Ze kósse goed akkerdeere. Ze konden goed met elkaar overweg .R As gullie naa mar akkerdeert. - Als jullie nou maar geen ruzie maken .- ‘k geleuf dè die nie mee bekaore kunne akkerdeere. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Ak meej ons Sjaan nie akkerdeer/ (èn dè komt wèl es veur)/ Trèk ik altij òn et kòrtste èènd./ Ik moet er onderdeur. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Pretèst); Cees Robben – As ge mekaar mar begrept../ En saom kunt akkerdeeren... (19580705); Cees Robben – Om meej d’n dieje te kunne akkerderen (...) moette schaopebloed hebbe... (19641106); Cees Robben – ’t Akkerdeert goed... (19620928); Cees Robben -  Ik kan meej onze vadder nie akkerdeere.. (19791214); Cees Robben – Mee jou viel (...) heel goed te akkerderen (19820813) [Prent bij het koperen jubileum van A. van den Wildenberg als burgemeester van Goirle]; zie fokkedeert; Piet van Beers – ‘Paradèès’: Waor meense meej mekaor goed akkedeere. / Daor is et saomewoone en genot. (Het zeventiende boekje, 2010); Meschient doetie [Pirke Donders] dan nòg êene keer en wonder èn krèègeme strak ene nuuwe geminteraod meej allêeneg mar pronte meense, die goed akkerdeere meej mekaare.  (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2009); Vruuger zeeje ze dè Tilburgers ‘nie ont mar pront’ zèn. Òf ok wèl: ‘Nie lammenteere mar akkedeere.’  (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); Enquête over ‘Je favoriete Tilburgse woord’ op website ‘Je bent een echte Tilburger...’ maart 2013 -; WNT ACCORDEEREN is geene afleiding van 'accoord', maar rechtstreeks aan fr.'accorder' ontleend .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ACCORDEEREN - akordéren wkw - overeenkomen: ze - goed samen .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACCORDEEREN (uitspr. akkerdéren)- in goede overeenkomst met elkander leven (Fr. s'accorder); ook onpers.: 't accordeert daar niet.
acht, aacht, telwoord, acht; Zèède göllie meej aachte? - Zijn jullie met z'n achten?; Cees Robben – aacht vorse bukkeme (19680405); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zeuven èn meej de maaj aacht (Pierre van Beek: TT '72) - je kunt me nog meer vertellen!; Frans Verbunt: as aawhoere troef is, kunde gij gerust aacht slaoge bieje; Dialectenquête 1887 Willems – aacht; Al pekaantekes aacht-en-taagentig ben ik! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun op collecte’; feuilleton in 3 afl. in de NTC 12-8-1939 –26-8-1939)
achter, aachter, aachtere, voorzetsel, bijwoord, achter; Dialectenquête 1879 Kernkamp – aachter; 1. voorzetsel; – Himmòl aachter zaat de vurzitter aachter de tòffel. Helemaal achteraan zat de voorzitter achter de tafel .Cees Robben – ...aachter ’t scheurmikske... (19580118); Stadsnieuws: Ik gao vanaovend es vruug aachter de gebraajde broek van ons Kee (290608); 2. bijwoord; – ok de vurzitter stond eraachter. - Ook de voorzitter stond erachter .3. bijvoeglijk gebruikt; WBD aachterstal, potstal - achterstal (deel v.d. koestal dat ligt achter de koeienstand, achter de mestgoot of achter de koedrempel); WBD aachterse ketier links - linker achterkwartier v.d. koeie-uier; WBD aachterste ketier rèèchs - rechter achterkwartier v.d. koeie-uier; WBD III.4.4:132 'achter'= eerstvolgend; aachtere: WBD III.1.1. lemma Naar de WC gaan – naar achteren moeten - Tilburg
achteraan, aachteraon, bijwoord, achteraan; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Aachteraon koomen as de klôote van d'èèrmelui (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): Spreekwoordelijke vergelijking. Varianten: ...kloten van Klabbeek (Breda 1892); Een arme mens en de kloten van een hond liggen achteraan (Deurne '87)
achteraf, aachteraaf, bijwoord, "achteraf; 1. bepaling van tijd; Pierre van Beek – Tilburgse Taalplastiek 164: ""Aachteraaf kaokelen de kiepen"", zei de wat geïrriteerde kaartspeler, die zich na het spel door zijn ""maat"" voorgerekend zag hoe hij eigenlijk had behoren te spelen. Hij bedoelde dat het gemakkelijk praten is, wanneer men de gang van zaken kent .P. Heerkens S.V.D. – in: De Zaaier, een ontspanningsbijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941: Anneke wies ok nie goed wè ze zeggen zou; ze begreep aachteraaf ok nie waorom ze hum dieën brief te lezen ha gegeven en kreeg er een kleur van - wè heur mar zelden overkwaam en wè ze bizunder goed stond...; Lodewijk van den Bredevoort - Kosset den brèùne eigeluk wel trekken?; 2006: Hij schènt aachteraaf toch nog geld zat te hebben gehad. Dè kwamen zen kender nao zenne dôod pas te weten .Lechim – Gedicht van de week; de Tilburgsche Koerier (datum onbekend): We zulle mee de opruiming / 'n Nuuw pak vur jou kôôpe / En mee de kènder aachteraaf / Over de kermis lôôpe .Piet van Beers – Verzamelde gedichten #450: A'k't aachteraaf bekèèke moet / dan vierden wij de Kèrsmis goed .Van Rijen (1998): 'Aachteraaf kun de dè makkelek zègge, want hè wont nogal aachteraaf.'; 2. bepaling van plaats; Lodewijk van den Bredevoort - Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? (2); 2007: Deez, dè zo mar aachteraaf gaon ligge vrije, hasse toch hillemaol nie aachter die twee gezocht .Cees Robben – Wè aachteraaf... (19590912); Van Rijen (1998): '...hè wont nogal aachteraaf.'"
achterdeur, aachterdeur, zelfstandig naamwoord, achterdeur; Henk van Rijen: lap èn leur komt aachter deur, dur de aachterdeur - het gewone volk komt achterom
achterdoor, aachterdeur, bijwoord, binnendoor, binnenweggetjes nemen; Interview Jolen - 1978 - [smokkelen van tabak in de oorlogsjaren] “Jè, toen waaren er wèl siegaare (…in den ollòg) mar dè is allemòl aachterdeur, hè… inlandse siegaare ok jè, van inlandse tebak mar dè was niks…” (transcriptie Hans Hessels, 2013); Interview Jolen - 1978 - “As we gèère nòr et vliege ginge kèèke, ginge we nòr Giels…aachterdeur waarder zôo”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
achtereind, aachterènd, zelfstandig naamwoord, achtereind; WBD achterènd, aachterènd (II:l000) (achter)einde v.d. ketting
achterelkaar, aachtermekaare, aachterbekaare, bijwoord, ook: aachterbekaare; direct, meteen, op stel en sprong; achter elkaar; Zègt dèttie aachtermekaare komt. - Zeg hem dat hij meteen moet komen .Cees Robben – En doeget mar aachtermekaar dan heddet zôô vurmekaare.. (19691219); Henk van Rijen: wènne kaojen hond; hij bèt aachterbekaare; Frans Verbunt: aachterbekaare, aachtermekaare - meteen, onmiddellijk; Ik staak aachtermekaar menne vinger op. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): achtermekaore (Swanenberg: aachtermekare); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): Aachtermekaare, bijw. achter elkaar, meteen; Goedgetòld (2004) – nor bèd zèkkoe, èn aachterbekaaren ôok
achterhand, aachterhaand, zelfstandig naamwoord, gez. óp de aachterhaand zitte - de laatste speelbeurt hebben (b.v. bij kaartspel.); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): op d'aachterhand zitte - de laatste speelbeurt hebben; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHTERHAND zelfstandig naamwoord v. - Op de achterhand zitten - bij kaartspelers: de laatste [kaart] moeten spelen.
achterheen, aachterheene, bijwoord, achterna, achteraan; Stadsnieuws: Ik ging der sebiet aachterheene, mar hij pèèrde dertussenèùt (261008)
achterhuis, aachterhèùs, zelfstandig naamwoord, WBD bijkeuken (op de boerderij), ook 'moos', 'goot' of 'washèùs' genoemd .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHTERHUIS zelfstandig naamwoordw, o. - huis dat niet tegen de straat gebouwd is, maar achter de huizen der straat.
achterkant, aachterkaant, zelfstandig naamwoord, achterkant, achterzijde; WBD achterste deel van het paard, ook genoemd 'krös' of 'broek'; Vêêrrufde alleen dun aagterkaant of pak'tut gelêêk ? (Hein Quinten , Tilburgse spreuken; ca. 1990)
achterlijk, aachterlek, bijvoeglijk naamwoord, achterlijk, ouderwets; Et ha ammòl hil aanders kunne lôope as we nie van die aachterleke aawelui han gehad. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)
achtermiddag, aachtermiddag, saatemiddag, taatemiddag, zelfstandig naamwoord, namiddag, achtermiddag, het einde van de middag; - Op 'nen aachtermiddag zaag Kareltje vanuit den tuin 'n paor lange beenen langs de heg stappe... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); saatemiddag; na de middag; De Wijs – Komde daor nog wellis? - Jaowel, ’s Zaoterdags saate-middags (11-02-1965); taatemiddag; in de namiddag; Gòmme taatemiddag nòr de stad?; Cees Robben – As dè ons taante Tonia testag-taate-middag komt... (19710604) [Of dat tante Tonia dinsdag na de middag langskomt..]; Cees Robben – Hoeneer komde wir... Beschient ’n testag-taatemiddeg.. (19760423); Stadsnieuws - Taatemiddag zèèk nie tèùs, mar taovend kunde wèl koome. (160809); WBD III.4.4:124 'te achtermiddag', 'middag', 'te middag' = namiddag ; uit: te - achter - middag?; Haor TATEMIDDEG - na de middag; Jan Naaijkens - Dès Biks – (1992) - taatemiddag bijwoord - vanmiddag; C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal - 1978 - ATEMIDDIG - achtermiddag, 'nen atemiddig' is een bepaalde werktijd, een schof tussen middageten en vier uur (frure); ontstaan uit 'aftermiddag': 's atemiddigs - in de namiddag! t'atemiddig - op deze namiddag. A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - geeft 'taatermiddeg' voor Casteren, Riel en Goirle; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - TACHTE(R)NOEN - dezen namiddag
achternaam, aachternaom, zelfstandig naamwoord, achternaam, familienaam; – Hoe hiet ie meej zenen aachternaom?; WTT (2011): de vraag naar de achternaam van ene persoon wordt meestal gesteld als: 'van aachtere', bijvoorbeeld: 'hoe hiet ie van aachtere?'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHTERNAAM zelfstandig naamwoord m. - familienaam, geslachtsnaam
achterom, aachterom, zelfstandig naamwoord, achterom, door de achterdeur; Achteringang; ook: aachterum; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): achterom (VIII:21); WNT Als zelfstandig naamwoord : Dat gedeelte aan de achterzijde v.e. boerenstolp, waar des winters het jonge vee gestald wordt; soms als straatnaam.
achterom, aachterom, bijwoord, "achterom, door de achterdeur; – as we jou tóch nie han, èn de vurste deur nie, dan moesse we aaltij aachterom; – Aachterom ist kèr(e)mes - laat de bewoners niet onnodig naar de voordeur komen; ga gerust achterom .Van Beek - ""Achterom is kermis"", de buren lopen immers achterom en gaan niet door de voordeur binnen.  (Nwe. Tilb. Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): 'Aachterom' bijw.zelfstandig naamwoord: Aachterom is 't kèrmis"
achterover, aachteroover, zelfstandig naamwoord, achterover; Van Rijen (1998): 'stommen aachteroover' - dom iemand
achterover, aachteroover, bijwoord, achterover; Van Rijen (1998): 'stommen aachteroover' - dom iemand
achterste, aachterste, zelfstandig naamwoord, "achterste; -zelfstandig naamwoord; achterwerk, billen; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): aachterste - ik sloeg em vur z'nen aachterste; Pierre van Beek – ""Zô kwaod (kwaad) as 't aachterste end van den duvel"" is een ietwat lange superlatief voor ""kwaad""… (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950); WBD III.1.1. lemma  achterwerk - achterste, verspreid in  Tilburg; WBD III.1.1. lemma  bil c.q. dij – achterste, Tilburg; WNT ACHTERSTE zelfstandig naamwoord onz., het mv. weinig in gebruik. Is het bnw. als zelfstandig naamwoord  gebruikt. De achterste deelen v.h. lichaam in de nabijheid van den aars. Alleen in gemeenzamen stijl .WNT Achterste: bij menschen en dieren: de achterste deelen v.h. lichaam, in de nabijheid van den aars."
achterste, aachterste, bijvoeglijk naamwoord, achterste; -bijvoeglijk naamwoord; - de aachterste deur - de achterdeur; WBD (Hasselt) achterste wendakker (de het verst van de ingang af gelegen keerstrook voor de ploeg); WBD aachterste/ achterste dwarsbalk (II:952) (v.e. handweefgetouw); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ACHTERSTE bn en zelfstandig naamwoord: Hij stond den achterste/ het achterste; het paard stond op zijn achterste pooten
achterstel, aachterstèl, zelfstandig naamwoord, achterstel; WBD koej meej goej aachterstèl - koe met mooie billen, ook genoemd: 'vierkaante', 'schoon gedraajde', 'meej goej / mooje bille'; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ACHTERSTEL, zelfstandig naamwoord m. - achterstallige schuld
achterstevoren, aachtersteveure, bijwoord, achterstevoren; WBD et kalf zit aachtersteveure, resp. 'gedraajd' - het kalf zit met de kop naar achter, dus verkeerd (vóór de geboorte.); Van Rijen (1998): 'aachtersteveure - vekeerd om, bijwoord - achterstevoren'; WBD III.4.4:309 'ten achterstevoren' = averechts, verkeerd
achteruit, aachterèùt, bijwoord, achteruit; Henk van Rijen: alleej vurt, aachterööt - toe, ga achteruit; De Wijs – Ge zèt ’n aachteruit gezet menneke, ik zal jou wellus goed bestruive (verwennen) (20-03-1968)
achteruitboeren, aachterötboere, zwak werkwoord, aachterötboere - boerde(n) aachterèùt - aachterötgeboerd, achteruitboeren, (langzaam) achteruitgaan (in zaken); Stadsnieuws: Vanaf dè hullieje paa öt de zaok is gegaon, heetie alleen mar aachterötgeboerd. (080807); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHTERUITBOEREN - achteruitgaan in stoffelijken zin; WNT Achteruitboeren! Eigenlijk: Als boer slechte zaken doen; bij uitbreiding:in 't algemeen achteruitgaan in stoffelijke welvaart.
achteruitlopen, aachterötlôope, sterk werkwoord, achteruitlopen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - aachterèùtlôopen as en pèrd dè trèkt (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1968) zienderogen achteruitgaan; WBD III.1.2:159 'achteruitlopen' = achteruitgaan
achterwerk, aachterwèèrk, zelfstandig naamwoord, dubbelzinnigheid: achterwerk van de mens, maar ook achter zijn met het werk dat verricht moet worden; meestal gebruikt met ‘zitten’; 1. achterstand in werkzaamheden; In oew aachterwèèrk zèèn = Achter zijn met werk; De Wijs – Eigenluk hekkut vuls te druk, ik zit flink in m’n aachterwerk (09-07-1967); Cees Robben – Ze zitte daor mee d’r allemolle flink in d’r aachterweèrek... (19671117); Cees Robben – Ge zit wir in oe aachterwèèrik... (19870911); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - te wèèd in zen aachterwèèrik zèèn - Te ver achter zijn met het werk .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHTERWERK zelfstandig naamwoord  o. - In zijn achterwerk zijn - met iets ten achtere zijn; 2. kont, achterste; WBD III.1.1. lemma  achterwerk -  achterwerk, verspreid in  Tilburg; WBD III.1.1. lemma  bil c.q. dij – achterwerk, ook Tilburg; WNT ACHTERWERK: figuurlijke opvatting: Schertsende benaming voor het lichaamsdeel dat veelal het 'achterste' genoemd wordt.
achting, aachting, zelfstandig naamwoord, achting
achtkantig, aachtkaanteg, bijvoeglijk naamwoord, achtkantig, in de zin van onbeholpen, grof, lomp; Van Rijen (1998): aachtkaantege zelfstandig naamwoord - grof en onbehouwen iemand; Frans Verbunt: aachtkaanteg - onbeholpen, onbehouwen, lomp; Stadsnieuws: Dès naa ècht enen aachkaantegen boer. (200909); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ACHTKANTIG - achtvlakkig. Ook in de uitdrukking -  'Nen achtkantigen boer' - lompe, onbeschofte persoon.(Ned. achtkante boer); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): VIERKANTIGE zelfstandig naamwoord m. - iemand met plompe manieren: 'ne vierkantigen boer'. ACHTKANTIG bvw .fig. lomp, plomp van manieren, dom van voorkomen.
achtste, aachste, achste, telwoord, achtste; Dialectenquête Willems (1887): aachste; D. Boutkan: aacht+st = aachste (blz.28); aachste/ achste; D. Boutkan: achste naast aachste (blz.43); achtste: D. Boutkan: (blz. 28) uit cluster chtst wordt de t verzwegen
achttien, aachtien, telwoord, achttien, Dialectenquête 1887 Willems – aachtien
achturenmoeder, achtuuremoejer, zelfstandig naamwoord, Br.Sp. Et is en achtuuremoejer - het is een acht-uren-moeder; (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) Zo heet in de streek tussen Tilburg en Turnhout maar ook elders in de Kempen de avondschrik; het is een kinderschrik, waarmee men kinderen die 's avonds niet vroeg naar bed willen of, als het donker is nog op straat lopen, bang maakt.
achtuurmis, aachtuuremis, aachtuursemis, zelfstandig naamwoord, H. Mis van acht uur 's morgens; Op dieje zondag, den irste februari 1953, waar ik meej ons Thea nòr de aachtuurse mis gewist. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHTUREMIS zelfstandig naamwoord v. - Mis die ten 8 uren begint
adam, Aadam, eigennaam, de oudtestamentaire figuur Adam; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Witte wè Aadam dòcht, toen ie vur et irst zaat te poepe? (Hij dacht dat hij een staart kreeg) Reactie als iemand zegt - 'ik dacht ...'; WBD III.1.4:345 'adammen' = zwoegen
adel, aadel, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: meense van aadel hèbbe gin voor in der kont
adem, òssem, aosem, zelfstandig naamwoord, "asem, adem; Hij hò ginnen òssem mir. Ze gaaf ginnen òssem = Ze reageerde niet. ; N. Daamen, woordenlijst 1916: ""z'nen ossem waas te kort (hij had geen centen genoeg om te doen wat hij voorhad”; N. Daamen - handschrift 1916 - ""(adem) Ik zò er wel over gesproken hebben as ie er mar iet of wè ossem van gegeven ha (als hij er maar iets over losgelaten had)""; Cees Robben – En as ge drie keer het gesnakt/ Zèèd’oewen ossum kwèèt... (19600219); Cees Robben – kort van ossum (19700925); PVb aachter zenen òssem zèèn - buiten adem zijn; Mar vurtie halverweege kwaam/ wassie al bèùte òssem (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Aanders...); Frans Verbunt: ik hèb mar êenen òssem èn twee haande - ik kan niet alles tegelijk; Frans Verbunt: ak ernòr kèèk, zèèk al tèènen òssem; Mijn ogen jeuken allemol, ik hoest ak ossum haol... (Tony Ansems,Za’k moete niese akkum aai?; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009); Stadsnieuws: Ik heb mar êenen òssem èn twee haande - Ik kan niet alles tegelijk. (081210); WBD III. 1. 2:235: 'kort van asem' = kortademig; WBD III. 1. 2:236: 'nie achter zijn asem komen' = stikken; Jan Naaijkens, Dè's Biks: 'ossem' zn - adem; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Blijkens krt.44 ligt T. op de grens van de gebieden met s resp. j. Goem. ADEM, ASEM - znw. m. : Den - inhouden; kort van - ; enz. Antw. ASEM - adem: Kört van asem - kortborstig; WBD III. 2. 2:54 'naar aden happen', 'asem tekort komen' = reutelen; aosem; adem; ...lang en breed van aosem... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); Zie ook òssem"
adem, aojem, ojem, òssem, zelfstandig naamwoord, adem; Daorveur moete ne langen aojem hèbbe. - Daarvoor moet je een lange adem hebben .Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): deren lèsten aojem; in êenen aojem noeme; Cees Robben –Teine aojem.... (19560428); zie òssum; Frans Verbunt: ik hèb mar êenen aojem èn tweej haande (ook Stadsnieuws: 120506); WBD III.1.2:232 'naar adem snakken' = hijgen; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Blijkens krt. 44 ligt T. op de grens van vormen met resp. j en s .WNT ADEM... ASEM is een andere vorm v. hetzelfde woord, doch meer alledaags; ojem: Henk van Rijen - adem
ademen, òsseme, zwak werkwoord, òsseme - òssemde - geòssemd, ademen; R. J. 'daor ossemt m'n ziel dan deurheen'; WBD III. 1. 2:233 'zwaar ademhalen', 'moeilijk esetnen' = hijgen; WBD III. 1. 1:182 'asemen' = ademen; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Blijkens krt. 44 ligt T op de grens v. d. gebieden met s resp. j . Goem. ADEMEN, ASEMEN – wkw. Daar hebben ze niet meer over geasemd = over gezwegen. Antw. ASEMEN - ademen
ademen, aojeme, òjeme, zwak werkwoord, aojeme - aojemde - geaojemd, ademen; We dörfden hòst nie te aojeme .Van Rijen (1998): 'Ge kost um nie heure aojeme - Je kon hem niet horen ademen.'; Van Rijen (1998): 'K-kos hòst niemir aojeme want k-krêeg gin òssem mir.'; - aojeme - aojemde - geaojemd; Dialectenquête 1887 Willems – geen vocaalkrimping, dus niet de vorm 'òjeme'; WBD III.1.2:233 'zwaar ademhalen','moeilijk asemen' = hijgen; WBD III.1.1:182 'ademen' = ademen; WBJ III.2.2:54 'zwaar ademen' = reutelen; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Blijkens krt. 44 ligt T. op de grens van het j/s-gebied.; Ge kóst em heure òjeme. Dialectenquête Willems (1887) - geen vocaalkrimping; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Blijkens krt. 44 ligt T. op de grens van gebieden met j resp. s. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - znw. m. adem: 'ene kooien ooiem hebbe'
ader, aojer, zelfstandig naamwoord, ader; WBD III.3.1:335 'ader' = brandslang, ook genoemd 'darm'; WBD III.l.l:l80 - aders = aderen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): o.jer, resp. o'jer, zelfstandig naamwoord vr.+m. 'ooier' - ader
adverteren, avveteere, werkwoord, Van Rijen (1998): adverteren, te koop lopen met; Van Rijen (1998): 'Avvetêere doe verkoope - De gelegenheid maakt de dief'
advocaat, avvekaot, zelfstandig naamwoord, "advocaat (beroep); ook de drank maar in dat geval meestal in de verkleinde vorm zie avvekòtje; – Regressieve assimilatie: d > v; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): avvekaot; ...dè valt dur ginneneene avekaot weg te redeneeren. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘'t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929); Cees Robben – Die schiet er in as unne avvekaot in de hel [iets gaat heel makkelijk] (19640529)[advocaten komen uiterst gemakkelijk in de hel]; Van Beek - De timmerman zei: ""Die spijker schiet in de plank als 'n advokaat in de hel"". (Nwe. Tilb. Courant; Dialect en spreekwijzen; 10 januari 1959); Noord en Zuid, jrg. 2, 1879, p.312 – AVVEKAAT. znw. m. I redeneert as 'n avvekaat in een kakstoel. Zijne redeneeringen beteekenen niet veel .Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 – ‘Diverse Meijerrijse woorden’ - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook van (...) avverkaat...; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord m. 'avvekoo't', advokaat; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ADVOCAAT - aveku:t zelfstandig naamwoord m. - de gekende likeur; dimin. 'aveköke'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): A(D)VOCAAT zelfstandig naamwoord m. Fr. avocat; fig. iemand die goed ter taal is: 't Is 'nen avocaat (hij kan goed spreken). Verg. klappen gelijk 'nen avocaat. Ook: AVEKAAT (korte a in eerste lettergreep)"
advocaatje, avvekòtje, zelfstandig naamwoord, verkleinvorm, glaasje advokaat; …et vrouwvolk deej der èège te goed òn de boerejongens of lepelden un advocaotje nòr binnen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Van Rijen (1998): 'avvekòtje, advekòtje zelfstandig naamwoord - glaasje advocaat'
af, aaf, af, bijwoord, voorzetsel, "af / van; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Op krt.77 (van/ af) valt T juist in het 'af/aaf'-gebied; even zuidelijk heeft 'van' de overhand .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): AAF - (thans geheel verouderde bijvorm van) af .WNT (suppl.) AAF (I) Deze vorm komt voor bij Marin (1717) en wordt opgegeven voor N.-Brab .1. af; Dialectenquête 1887 Willems – aafkèèke - afkijken; Van Rijen (1998): 'den grotsten hits is ur naa wèl aaf - hij is nu wel bekoeld.'; 2. van; - Wa zodde daoraaf zeggen ? (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Vurreej’ , 1932); -Dè bericht sloeg in as 'nen bom! Baozel wier d'r stil aaf! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’;  feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); ""Daor zeg ik niks aaf.”  (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12; NTC 17-12-1938); Hij wier d'r wit aaf!  (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); 3. eraf, vanaf, er vanaf; D. Boutkan: (blz.41) 'aaf/af' als ww-deel; D. Boutkan: (blz. 41-42) afblèève - blèèft er aaf!; Gij wit er niks aaf = Jij weet er niets van .Blèèfder aaf? - Blijf je eraf?; Blèèfter aaf! - Blijf eraf!; Van Rijen (1998): 'ge wit ur niks aaf - je weet er niets van'; af: in de betekenis 'van'; ""Ik zal et wel slachten""; zee Jan, de slachter; ""en worst er af maoken!"" (Piet Heerkens; uit ‘Vertesselkes, ‘De mol van Baokel’, 1944)"
af en toe, aaventoe, avventoe, bijwoord, af en toe; Ik zè ginne Vondel , ik rommel mar raok,/ Mar aaventoe heur ik : Et valt in de smaok... ...strak zèèdet ammol meej mèn êens/ dè wèèn verrèkkes fèèn is. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Haawt ze vaast); Et lèkt gewôonweèg aaventoe/ of we in de Lèntetèèd zèn... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gedaon meej et goej lèève); Ik koom zo mar is aaventoe/ ene keer in de stad... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Hêel hard nôodeg.); Avventoe gaot ie nòg nòr et Park. - Nu en dan gaat hij nog naar het Wilhelminapark.
afbieden, afbieje, sterk werkwoord, afbieje - bój aaf -afgebóje, afdingen (b.v. bij het kaartspel); WBD III.3.1:57 'afbiejen', 'afkorten' = afdingen; WBD III.3.1:58 'afbiejen', 'zemelen' = trekken en talmen; WBD III.3.1:59 'afbiejen','afpingelen, afpekelen' = afbieden; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFBIEDEN. afdingen, b.v. op de markt; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFBIE(D)EN, AFBEE(D)EN - afdingen; iemand afb. - boven zijn bod komen.
afbinden, afbèène, sterk werkwoord, afbèène - bond aaf - afgebónde, WBD castreren, ook 'lubbe', 'snije' of 'afknèèpe' genoemd; Frans Verbunt: laatste hand leggen aan een gebonden saus of soep; Van Rijen (1998): afbinden; – met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bènt aaf; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFWIJNEN - afbinden
afblijven, afblèève, sterk werkwoord, afblijven; Henk van Rijen: blèèft eraaf! - blijf eraf: Henk van Rijen: blèèfde raaf ?/! - Blijf je eraf ?/!
afboenen, afbuune, zwak werkwoord, afbuune - buunde(n) aaf - afgebuund, afboenen; WBD (m.b.t. een paard) - roskammen (ook genoemd: 'ròskamme' of 'ròsse'); – korte uu
afboesteren, afboestere, zwak werkwoord, Frans Verbunt: wassen
afbomen, afbeume, zwak werkwoord, afbomen; WBD afbeume, aafbeume (II:l005) - afbome: de ketting v.d. kettingboom afwinden; ook wel 'lòsse' genoemd
afbranden, afbraande, zwak werkwoord, afbraande - braandde aaf - afgebraand, afbranden, door brand verloren gaan; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): die is afgebraand (gezegd v.e. persoon); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): óns aaw hèùs is afgebraand; Als onderwerp wordt vaak de eigenaar van het pand gebruikt .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFBRANDEN - avbrane wkw (branden af, afcheabrant) .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFBRANDEN (met 'zijn') - Door 't verbranden v. zijn huis zijn goed verliezen; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): AFGEBRAND noemt men hier en omstreeks iemand, die, door het verbranden v. zijn huis, zijn goed verloren heeft.
afbrengen, afbrènge, sterk werkwoord, slagen; Ge hègget er goed afgebròcht - Je bent behoorlijk geslaagd; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFBRENGEN - ontwennen, afleeren: Wacht manneken, ik zal oe die leelijke manieren wel afbrengen.
afdoen, afdoen, sterk werkwoord, schoonmaken , plukken; oe neus afdoen; Van Rijen (1998): 'K-mot de pèère nog aafdoen - Ik moet de peren nog plukken.'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFDOEN - afmaaien, -pikken, -snijden, -plukken, -scheren
afdraaien, afdraaje, zwak werkwoord, afdraaje - draajde aaf - afgedraajd, afdraaien; WBD een kalf met hulpmiddelen doen geboren worden, ook 'afhaole' genoemd; (geen vocaalkrimping); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFDRAAIEN - avdrue, wkw (dröden af, afchedröt). Buiten de woordelijke beteekenis: iemand zijnen of den teen - (erg vervelen)
afdragen, afdraoge, sterk werkwoord, afdraoge - droeg aaf - afgedraoge, afdragen, dragen tot het versleten is (een kledingstuk); WBD III.1.3:l6 'afgedragen' = versleten; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFDRAGEN, avdru:ge wkw (drug af, afchedru:ge) - iemand/iets naar beneden dragen; van kleederen: kleeren tot het laatste -
afdrogen, afdrêûge, werkwoord, afdrêûge - drêûgde(n) aaf - afgedrêûgd, geld afhandig maken; lett.: afdrogen; (geen vocaalkrimping); Van Rijen (1998): afstraffing geven; WBD III.3.1:67 'afdrogerij' , 'woekerij, woekerwinst' = woeker; WBD III.3.1:195 'afdrogen','affoefelen, aftruitelen, ontfutselen, aftroggen, aftroggelen' = aftroggelen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFDROOGEN - afdrogen; fig. aframmelen, afranselen; geheel verslaan in 't spel; bedriegen
afdruipen, afdrèène, zwak werkwoord, aflopen, er langs lopen; Ik vein dè ge sommigte dingen in ons toltje toch zô lekker smeujig zeggen kunt; net of ge in 'nen spekstruif bèt en 't vet langs oe mondhoeken afdrent. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit 't klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929)
afdunnen, afdunne, zwak werkwoord, WBD III.1.1:24 'afdunnen' = mager worden
affronteren, affronteere, zwak werkwoord, beledigen; uit Franse ‘affronter’; Cees Robben – Ik wil oe niet affronteere meneer... (19640124); De Wijs  – Ik wil oe nie affronteere mar hij zaat gewôôn zat te zèn. (23-10-1963); zie affrontig, geaffronteerd, veraffronteere; geaffronteerd; van ‘affronteere’ – uit Franse ‘affronter’, beledigen; beledigd; Cees Robben - ... zeej [zei hij] geaffronteerd. (19601230)
affrontig, affrontig, bijvoeglijk naamwoord, beledigend; uit Frans ‘affronter’= beledigen; Cees Robben – Zô’n affrontig ding [namelijk een kunstgebit in een kerkbank achtergelaten] (19641231); zie affronteere, geaffronteerd, veraffronteere
afgaan, afgaon, sterk werkwoord, afgaan; aflopen; ontlasting hebben; hil de buurt afgaon; van oewèègen afgaon - het bewustzijn verliezen; Frans Verbunt: et hèùs is nie afgegaon - niet verkocht (bij openbare veiling); Frans Verbunt: afgaon as ene gieter - een flater slaan; Cees Robben: 9 (blz. 11) ‘ge zult gin zaand mir afgaon’; WBD III.3.1:106 'afgaan', ''gegund worden' = gegund worden (v.e. koop); WBD III.1.1. lemma ontlasting hebben – frequent Tilburg; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFGAAN - verlaten, verzaken, verloochenen; ook afloopen; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFGAON - afgaan, ontlasting hebben; niet doorgaan v.e. verkoping; z.a .WNT 1:941 AFGAAN A I 1,b ) absoluut gesteld, in bijzondere toepassing. Stoelgang hebben, zich ontlasten. De oorspr. opvatting was 'zich verwijderen en afzonderen, t.w. om aan de natuurlijke behoefte te voldoen (hd. abtritt).
afgang, afgang, zelfstandig naamwoord, stoelgang; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as ge òn den afgang zèèt, kèkte nie óp ene keutel (Si '66)- kaartterm: Als je aan het verliezen bent, blijf je maar betalen .Stadsnieuws: Dès goed vur den afgang, zi de pestoor, èn hij dronk et liste öt de wèènflès. - Dat is goed voor de stoelgang, zei de pastoor, en hij dronk het laatste .. (2006l0); WBD III.1.1. lemma uitwerpselen - Tilburg; WNT I:951 AFGANG - 2) stoelgang, ontlasting; concreet: de stof die men bij stoelgang loost; uitwerpsel, ontlasting
afgeladen, afgelaoje, bijvoeglijk naamwoord, volgeladen - in het bijzonder: vol van drank; Pierre van Beek: afgelaoje zèèn - te diep in het glaasje gekeken hebben (Tilburgse Taaklplastiek 170); Frans Verbunt: stomdronken; Stadsnieuws: hij ha zoveul ingenoome dettie afgelaoje töskwaam (271006)
afgespannen, afgespanne, bijvoeglijk naamwoord, "ontriefd, gedallaast, 'opgezadeld'; Ak menen bril nie bij/hèb, zèèk afgespanne.- Als ik mijn bril niet bij me heb, ben ik ontriefd .Heeft iemand een nuttig voorwerp, dat hij niet missen kan, verloren, dan is hij ""er lelijk mee afgespannen"". Dat wil zeggen ""ontriefd"". Dit ""afgespannen"" is de tegenhanger van ""goed ingespannen"". Men is ""goed ingespannen"" als men van het nodige voorzien is, dus zijn ""gerief"" heeft. (Pierre van Beek – Tilburgse Taalplastiek 53); Frans Verbunt: Meej den dieje, daor bènde meej afgespanne - ...mee opgezadeld"
afgetrokken, afgetrokke, bijvoeglijk naamwoord, WBD door veelvuldig zogen vermagerde zeug heet in de Hasselt zo; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFGETROKKEN bvw. - bij landb.: afgemolken, geene melk meer gevende; ook gezeid van brood dat tusschen korst en kruim afgebersten is.
afgeven, afgeeve, sterk werkwoord, afgeeve - gaaf aaf - afgegeeve, Pierre van Beek: smakelijk vertellen; afstaan, kwijtraken; Pierre van Beek: Hij kan et goed afgeeve -; – in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij gift aaf; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): AFGEVEN - afstaan, meestal in 'moeten afgeven' - kwijtraken, vooral gezegd van gestorven kinderen: 'Ik heb er twee af moeten geven' .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFGEVEN - afchéve of afjéve: Nen brief - ; iets goed - = op handige wijze doen.
afhakken, afhakke, zwak werkwoord, afhakken, het geslachte varken in stukken hakken voor conservering van het vlees; Audioregistratie 1978 - Èn assem af ginge hakke, dè din ze dan vierentwinteg uur nòdderaand assie koud was, moesie ingezoute wòrre in zon grôote kèùp, hè.  (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
afhalen, afhaole, zwak werkwoord, afhaole - hòlde aaf - afgehòld, afhalen; – ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij hòlt aaf; WBD een kalf met hulpmiddelen doen geboren worden, ook 'afdraaje' genoemd; WBD afhaoler - degene die het leer van de droogstokken haalt als het; voldoende gedroogd is (II 641); WBD III.2.3:44 'afhalen' = de tafel afruimen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFHALEN - avu:le wkw (ölden af, afchölt) - van boven naar beneden halen; een pak op de post gaan - ; De dokter heeft het kind moeten afhalen.
afheffen, afhèffe, zwak werkwoord, afhèffe - hèfte aaf - afgehèft, afheffen (b.v. van kaarten); het er afbrengen; –hij heeget er goed afgehèft - hij heeft het er goed afgebracht (Tilburgse Taaklplastiek 171); WBD (III.3.2:171) afhèffe of hèffe = couperen (van kaarten); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFHÈFFE het er afbrengen; z.a .vdWater: 't er goed, slècht afhèfte - iets goed of slecht volbrengen .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr. en intr. zegsw. et er goewd / slaecht afheffe. - het er goed / slecht afbrengen .- In de Betuwe en de Bommelerwaard wordt 'het er af heffen' gebezigd voor 'het er af brengen, verrichten'. Zie ook v.d. Water (Bommelerwaard); WNT AFHEFFEN ... De kaarten afheffen: voor het rondgeven eenige kaarten van het spel aflichten om die onderaan te leggen. (couperen)
afheinen, afhèène, zwak werkwoord, afhèène - hènde aaf - afgehènd, WBD afrasteren (Hasselts, evenals 'afmaoke'); – ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij hènt aaf
afijn, affèèn, tussenwerpsel, afein - uit Frans 'en fin'; Affèèn, hier zit ik dan…. Allêeneg, op menèège, aachter men buuroowke meej mene kompjoeter. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012)
afkeien, afkaaje, zwak werkwoord, Frans Verbunt: afbreken
afkijken, afkèèke, sterk werkwoord, afkijken, aanzien, geduld hebben; Van Rijen (1998): 'We zun de zaok nog mar as èfkes afkèèke - 'We zullen de zaak nog maar even aanzien .WBD III.1.1:236 'afkijken'= afloeren, bespieden; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): afkèèke - afwachten, nader bekijken
afknijpen, afknèèpe, sterk werkwoord, afknèèpe - knêep aaf - afgekneepe, WBD III.3.1:253 'afkleppen', 'uitroepen' = bekendmaken; WBD castreren, ook 'lubbe', 'afbèène' of 'snije' genoemd; in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij knèpt aaf
afkrabben, afkrabbe, zwak werkwoord, afkrabbe - krabde(n) aaf - afgebrabd, afkrabben; WBD de geweekte haren van een geslacht varken verwijderen, met een krabber of andere hulpmiddelen;
aflaat, aflaot, zelfstandig naamwoord, aflaat (r.-k.); – 'nen vollen aflaot; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFLAAT zelfstandig naamwoord  m. - fig. Nen aflaat aan iet verdienen - afmattende arbeid aan iets moeten besteden.
afleggen, aflègge, sterk werkwoord, aflègge - li/leej aaf - afgelègd/afgeleej, afleggen; 1. afleggen van een overledene; Dorrus Misters: Het afleggen van het lijk geschiedde meestal door de vrouw van de aanspreker [zie ‘bidde’]. (Zo sneed het mes aan twee kanten.) Maar er waren ook wel andere vrouwen die dit werk als bijverdienste waarnamen. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 2 ‘Doden-cultus van eertijds’; NTC – 16-11-1950); Audioregistratie 1978 - … èn asser ene beebie dôod was dan stond ie vur de raom schôon versierd…èn dan ginge buurmèskes ginge dè saoves aflègge, ònkleeje, meej blumkes, en schôon jurkske aon! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); WBD III.2.2:94 'afleggen' = idem (een dode); 2. afzetten, oplichten; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'dè de meensen weer afgelee zijn' (= afgezet); 3. afleggen - diverse betekenissen; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFLEggEN - aflè, wkw (lag af, afchelè:): iets van de tafel - (afnemen); ook: een bezoek, zijn kaarten, nen eed - ; zijn schuld - (= met kortingen aflossen); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFLEggEN - afzoomen, afboorden, den zoom met eenig sieraad beleggen; afgeven, teruggeven
afleggensgereed, aflèggesgerêed, bijwoord, gezegde: bekaant aflèggesgerêed - op het punt te sterven; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): aflegges klaor (VI:22)
afleiden, aflaaje, zwak werkwoord, aflaaje - laajde(n) aaf - afgelaajd, afleiden (deducere); (geen vocaalkrimping); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): aflaaje; Cees Robben: hij wies de gaans wè af te laaje; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFLAAJE afleiden, uitlaten van dieren
aflikken, aflèkke, zwak werkwoord, aflèkke - lèkten aaf - afgelèkt, aflikken; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de schipper lèkte zen lippen aaf
afloeken, afloekieje, zwak werkwoord, bespieden; Henk van Rijen: iemand afloekieje - iemand bespieden
afmaken, afmaoke, zwak werkwoord, afmaoke - mòkte(n) aaf - afgemòkt, "afmaken (in div. bett.); afrasteren; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij mòkt aaf; WBD afrasteren (evenals 'afhèène', Hasselts); WBD afmaoke (II:l390) - afmaken, afwerken (in pettenindustrie); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr. afsluiten, afschutten ....; de laatse hand aan iets leggen .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFMAKEN - afmu:ke, wkw (mokten af, afchemaokt): zijn werk, een paard, iemand - ; eene straat - (= afsluiten); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFMAKEN - afsluiten, 't zij met eenen muur, eene haag, een schutsel.; onder narcose brengen; Van Delft - Maar de buurvrouw vergoelijkt haar houding, want ""ze heej in 't gaasthuis gelegen waor ze geopereerd is en nie afgemaokt"", hetgeen wil zeggen, dat zij niet onder narcose gebracht werd.(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Frans Verbunt: nie afgemòkt - zonder narcose (geopereerd)"
afnemen, afneeme, sterk werkwoord, afnemen, verminderen; WBD III.4.4:4 'afnemende maan' = laatste kwartier; WBD III.4.4:27 'afnemen' = krimpen
afperen, afpèère, zwak werkwoord, afpèère - pèèrde(n) aaf - afgepèèrd, afranselen, een pak slaag geven; Die zumme wèl is afpèère .WBD III.1.2:56 'afperen' = een pak slaag geven; ook: 'bijperen e.d.'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): afpe.re(n) zw.ww.tr. afperen, een pak slaag geven .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFPEREN - kletsen, lappen, oorvegen geven .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFPÈÈRE - een pak slaag geven
afpikken, afpikke, zwak werkwoord, het tegen iets of iemand afleggen; Mar dè's ok gin wonder want dieë Piet [Pijnenburg]  is 'ne zisdaogen-renner in de wol geverfd, daor mot iedereen 't van afpikken. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)
afploegen, afploege, zwak werkwoord, WBD (Hasselt) uiteenploegen (tegengestelde werkwijze aan de vorige keer); - afploege - ploegde(n) aaf - afgeploegd; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): afpluge(n), zie: afplu.uge(n), zw.ww.tr. afploegen; van een grotere akker een veld afploegen zodat het door een flinke voor ervan gescheiden is.
afpoten, afpòtte, zwak werkwoord, Frans Verbunt: aftellen, bij een spelletje
afraden, afraoje, zwak werkwoord, afraoje - raojde(n) aaf - afgeraoje, afraden; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ik hèb et em afgeraoje; Cees Robben – Mar afraoje is aonraoje (19641106) [een wijs advies om iets niet te doen wordt vaak niet opgevolgd]; Henk van Rijen: afraojen is ònraoje
afraffelen, afrèffele, zwak werkwoord, afrèffele - rèffelde(n) aaf - afgerèffeld, Pierre van Beek: afraffelen; Koen. haastig en slordig opzeggen of afmaken; Frans Verbunt: de roozekraans afrèffele - afratelen; Frans Verbunt: garen (van de klos af laten lopen); WBD (III.3.3:195) 'afraffelen' = afraffelen; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): afroefele - haastig en slordig werken
afrakken, afrakke, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): iemand of iets in de vernieling jagen; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFRAKKE - rondzwerven
afrossen, afrösse, zwak werkwoord, afrösse - röste(n) aaf - afgeröst, aframmelen, afranselen, een pak slaag geven, 'afslaon'; De Wijs – (Gehoord van de hertrouwde weduwe tegen haar man (de hertrouwde weduwnaar:) Mèn kender en jouw kender zèn ons kender aon’t afrosse (27-12-1968); WBD III.1.2:56 'afrossen' = een pak slaag geven; ook: 'afslaan'
afscheiden, afschaaje, zwak werkwoord, afschaaje - schaajde(n) aaf - afgeschaaje, uitscheiden, ophouden; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.intr. - afscheiden, uitscheiden, ophouden (met iets); WBD III.1.4:312 'afscheiden' = ophouden met het werk; gez. Hij schaajt eraaf as enen hond van zene stront, -levert slordig werk; Zegsw. 'Hij schaeit ouveral van af lak enen boer (of hond) va z'ne stront.' d.w.z. hij werkt zijn zaken niet netjes af .Van Rijen (1998): 'Dur afschaaje as unnen boer van zunne stront' - stoppen met iets zonder de boel op te ruimen; Stadsnieuws: erven afschaajen as enen hond; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFSCHEE(D)EN - afscheiden; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFSCHAAJE - ermee ophouden, uitscheiden; Naa schaai ik er af hurre... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929)
afscheiding, afschaajing, zelfstandig naamwoord, WBD akkerscheiding (grens tussen twee stukken grond), ook 'scheiing' en (Hasselts) 'schaaj' genoemd; Frans Verbunt: schutting, hek; WBD III.4.4:202 'afscheiding' = scheiding, ook'schei'
afschieten, afschiete, sterk werkwoord, afschiete - schôot aaf - afgeschoote;, betalen, over de brug komen, over de brug komen met geld; Et wier tèèd dèttie afschoot. - Het werd tijd dat hij over de brug kwam .Cees Robben – En dek nie gemak afschiet... (19591107); Cees Robben – En assie is afschiet.. Nou dan kan ’t (...) op unne wetsteen... (19650416) [... dan is het heel magertjes]; ? Als het werkwoord gesplitst wordt, wordt ‘af’ verlengd: Cees Robben – Alleej dan meensen... schiet is aaf... [bijdrage leveren aan inzamelingsactie] (19650326); Frans Verbunt: de Carnavalsstichting kent als donateurs: De scheutege afschieters; WBD III.5.1:115: 'afschieten','over de brug komen' = betalen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): st.ww.tr. afschieten l) geld geven bij wijze van douceur, 2) betalen: ik zoo mar is afschiejte .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFSCHIETEN, een geweer e.d. - ; het zeel is afgeschoten (= losgeraakt); hij kwam den trap afgeschoten (in hollende vaart) .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFSCHIETEN - betalen; bij landb.: den stal afschieten = afdoen
afschijten, afschèète, sterk werkwoord, Van Rijen (1998): aan komen slenteren; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFSCHÈÈTE - aan komen sukkelen
afsjouwen, afsjouwe, zwak werkwoord, uitputten; En daansen as ze kan! Ze wit van gin uitschaaien en ze sjouwt oe aaf as 'nen hond in 'nen botermeulen. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)
afslaan, afslaon, sterk werkwoord, afslaon - sloeg aaf - afgeslaon, afslaan ; een pak slaag geven; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Ik slao niks aaf as vliegen èn blèndaoze = Ik sla niets af .WBD 'afslaon (Hasselt.), of 'spinne' (v.e. merrie) - afscheiding geven uit de schede, teken van hengstigheid; WBD III.3.1:62 'afslaan','afzetten' = verlagen (v.d. prijs); WBD III.1.2:16 'afslaan' = keren} ook: omkeren, omdraaien, wenden, zwenken; WBD. III.1.2:55 'afslaan' = een pak slaag geven; WBD III.2.3:185 'afslaan' = idem van noten; — geen vocaalkrimping in tegenwoordige tijd; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): afslon st.ww.tr.- afslaan 1)een pak slaag geven... Zegsw. Ik slóoi niks af a's vliejge .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFSLAAN - het stof v.d. kleeren, een stuk van iets - ; iemand - (= afranselen); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFSLAON - afslaan, een pak slaag geven; zen klòk is afgeslaon (t.w. v.d. duivenmelker;
afslager, afslaoger, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): veilingmeester
afsnollen, afsnòlle, afsnölle, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): (Textiel) garen van pijpen stropen of het schiet er spontaan af; afsnölle; afschieten, afkalven; WBD afsnölle (II:939) - als 't garen van de pijp afschiet
afspannen, afspanne, zwak werkwoord, afspanne - spande(n)aaf - afgespanne, WBD uitspannen (v.e. paard), (Hasselts) ook 'ötspanne' genoemd; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): afspane(n) st.ww.tr. afspannen, ontspannen: de zaog afspanne .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFSPANNEN - afsluiten met ijzerdraad, koorden enz .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFSPANNE - losmaken; in de knoei raken
afspelden, afspèlle, zwak werkwoord, afspelden; WBD afspèlle (II:1189) - afspelden (van een zoom in kleding)
afstand, afstaand, zelfstandig naamwoord, afstand; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): afstaand; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFSTAND, afstant zelfstandig naamwoord m.: afstand doen; iemand op afstand houden; DISTANTIE - distanse, zelfstandig naamwoord vr. Wordt meer gebruikt dan 'afstant'
afsteken, afsteeke, sterk werkwoord, afsteeke - staak aaf - afgestooke, "afsteken; verminderen; Van Delft - Ze zijn 't loon aan 't ""afsteken"" wil zeggen verminderen. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929); WBD het deeg op de werkbank verdelen; afsteeke - staak aaf - afgestooke; in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij stikt aaf"
afstoken, afstooke, zwak werkwoord, Frans Verbunt: in brand steken; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFSTOOKE - in brand steken
afstrijden, afstrije, sterk werkwoord, afstrije - streej aaf - afgestreeje, betwisten, loochenen, ontkennen; tegenwerpen, met argumenten bestrijden; Henk van Rijen: dè zak nie afstrije - dat zal ik niet aanvechten; WBD III.3.1:236 'afstrijden', 'bekvechten, strijden, muilvechten, smoelvechten, ruzie maken, haarenkelen' = bekvechten; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFSTRIJ(D)EN - betwisten, loochenen (Fr. contester, nier); iemand iet afstrij(d)en - in eenen woordenstrijd hem iets uit het hoofd trachten te praten, van het tegendeel overtuigen.
afstropen, afstrêûpe, werkwoord, Frans Verbunt: winkels aflopen voor koopjes; En as ik zôo de school afstrêûp kom ik hil wè tege. (Jos Naaijkens; ‘Mèn voljèère’; CuBra); Stadsnieuws: 'Ons moeder moes sewèèle afstrêûpe om der jong ònt eete te haawe - Mijn moeder moest soms op koopjes jagen om haar kinderen de kost te geven' (240308)
aftands, aftaands, bijvoeglijk naamwoord, aftands; N. Daamen - handschrift 1916 - 'aaftaands' - iemand van zekeren leeftijd
aftrappen, aaftrappe, aftrappe, zwak werkwoord, aftrappen, weg- of verder gaan; Cees Robben – Ze trappen ’t aaf/ Ze kennen de weg... (19570921); Cees Robben – Gao toch gaa.. en trappet aaf... (19600116); aftrappe: vertrokken, ertussenuit gaan; Van Rijen (1998): 'aaftrappe ww - vertrekken'
aftreden, aftreeje, sterk werkwoord, aftreeje - aaf - afgetreeje, WBD land aftreden (om een perceel te meten); WBD III.4.4:292 'aftreden = afpassen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): st.ww.tr aftreden, met passen afmeten b.v. een veld .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFTRE(D)EN meten hoeveel treden iets lang is.
aftrekken, aaftrekke, aftrèkke, sterk werkwoord, aaftrèkke; weggaan, verder gaan; Cees Robben – En dan trekt ie [Sinterklaas] aaf... (19571207); aftrèkke: van het getouw halen; WBD aftrèkke (II:1052) - van het getouw halen (v.h. weefsel); WBD III.2.2:107 'zijn eigen aftrekken' = masturberen
aftuigen, aftèùge, werkwoord, aftèùge - tèùgde aaf - afgetèùgd, WBD aftuigen (v.e. paard); Van Rijen (1998): afranselen, aftuigen; WBD III.1.2:57 'aftuigen' = een pak slaag geven; aftèùge - tèùgde aaf - afgetèùgd (geen vocaalkrimping); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AFTUIGEN - het getuig afdoen: E pèèrd aftuigen
afval, afval, zelfstandig naamwoord, afval; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): longen en hart van een varken, om zult (hoofdkaas) van te maken; • kinderen, nageslacht; Cees Robben – Ge het ’n schôôn vrouw opgezet/ Kees.. En d’r is zôô nogal wè afval aon ôôk ziek... (19640221)
afvallen, afvalle, sterk werkwoord, afvalle - viel aaf - afgevalle, flink tegenvallen; gewicht verliezen; V 'van oewèège afvalle' - in onmacht vallen, flauwvallen; R Et zal oe wèl afvalle daor. - Het zal je daar wel tegenvallen .R Et wèèrke viel wèl aaf .V Hij valt gereegeld van zenèègen(aaf); WBD III.1.1:24 'afvallen' = mager worden; wBD III.1.4:277 'afvallen' = heimwee hebben; Door progressieve assimilatie van stem wordt de v geabsorbeerd .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFVALLEN, Het fruit is met den wind afgevallen; hij viel van de leer af; lichamelijk vervallen; Hij is de laatste jaren fel afgevallen.
afvatten, afvatte, sterk werkwoord, afvatte - viet aaf - afgevat, afnemen, ontnemen; Van Rijen (1998): 'aaffatte, affatte ww - afnemen, ontnemen'; (de v assimileert aan de f); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): afate(n) st. en zw. ww. tr. - afvatten, (iemand iets) afnemen; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFVATTE - afnemen
afwachten, afwòchte, zwak werkwoord, afwòchte - wòchtte(n) aaf - afgewòcht, afwachten; Cees Robben: niks as de bui afwòchte; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - mar afwòchte, as Ónze Lieven Heer ònt krèùs (Pierre van Beek:-TT '7l) - Zijn ziel in lijdzaamheid bezitten .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AFWACHTEN, wkw; wacht mij aan de statie af; zijnen tijd, zijnen toer (beurt) - ; met vijandelijke gevoelens opwachten
afwas, afwaas, zelfstandig naamwoord, afwas, vaat; WBD III.2.1:286) afwaas, opwaas, omwaas = vaat
afwassen, afwaase, zwak werkwoord, afwaase - waaste(n) aaf - afgewaase, wassen (van personen); zenèègen afwaase - zich wassen; R.J. 'toen hebben wij ons afgewasen'; - afwaase - waaste(n) aaf - afgewaase; Geen vocaalkrimping
afwinnen, afwinne, sterk werkwoord, van iemand winnen; Van Rijen (1998): 'aafwinne ww - iemand voor zijn'; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFWINNE - afwinnen (ergens mee vóór zijn)
afzeggen, afzègge, sterk werkwoord, afzeggen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij gao de liste mis afzègge (Pierre van Beek: TT '70) - gezegd van iemand wiens broek te laag hangt
afzeiken, afzèèke, sterk werkwoord, afzèèke, zeek aaf, afgezeeke, Van Rijen (1998): iemand voor de gek houden of belachelijk maken; WTT 2013 - Een bijzonder deftige dan wel spottend bedoelde variant op het dialectische 'afzèèke' vinden we in de weergave van een Tilburgse bestuurder die in 1638 in Den Haag bij de Staten-Generaal ging pleiten voor de Tilburgse textielindustrie. Dr. Cock Gorisse, schrijft daarover: 'Vele malen zijn Tilburgse bestuurders naar 's-Gravenhage gereisd om het vrije verkeer van grondstoffen, halffabrikaten en eindproducten te bepleiten. Daarbij werden ze niet altijd correct behandeld. Zo klaagde de Tilburgse schepen en lakenkoopman Willem Gerits Geritsen de Roy er in 1638 over dat hij op een avond onversien, van pampieren ontbloot voor de Staten-Generaal moest verschijnen om de zaak van de Tilburgse lakennijverheid te bepleiten. Verschillende leden van dat college - duidelijk afkomstig van de concurrerende Hollandse nijverheid - hadden hem toen ‘proberen te uurineren met woorden.' Bronnen: Gorisse (Red): Tilburg, stad met een levend verleden - 'De geschiedenis van Tilburg vanaf de steentijd tot en met de twintigste eeuw'; gebaseerd op: De Bruijn: 'De opkomst en de oriëntatie van de Tilburgse lakennijverheid in de 16de en 17de eeuw', Bijdragen tot de Geschiedenis 73 (1990) 165-178.; afgezet: van 'afzètte'; Van Rijen (1998): afgezèt koome - komen afzetten, overkomen, aankomen
afzetten, afzètte, zwak werkwoord, Frans Verbunt: urineren; financieel oplichten; WBD III.3.1:62 'afzetten', 'afslaan' = verlagen v.d. prijs; WBD III.3.1:195 'afzetten', 'aftroggelen, aftroggen, ontfutselen, aftruitelen, afdrogen, affoefelen' = aftroggelen; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AFZETTE - uit laten stappen; wateren
ah nee, anee, tussenwerpsel, PM nee hoor (nadrukkelijke ontkenning van een bewering); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): ANEE (ahnee) ontk., nee hoor, (diende om tegenover een bevestiging iets te ontkennen) zie.blz.77
ajasses, ajasses, tussenwerpsel, bastaardvloek; WNT lemma AJASZES - Uitroep van tegenzin, afkeer of walging, in de platte volksspraak. Verbastering van Ah! Jezus!; Cees Robben – Ossetong (...) Ajasses nèè... (19701211)
aju, ajuu, tussenwerpsel, interjectie (tussenwerpsel); Van Rijen (1998): gegroet
ajuin, jèùn, zelfstandig naamwoord, jöntje, "Dirk Boutkan (1996) - (blz.55) homonieme enk. - en mv. vorm: jèùn-jèùn; 1. het gewas: ui, ajuin; onderaards bolvormig stengeldeel; ajuin met apocope: juin = 'jèùn'; Kernkamp, Dialectenquete 1879 – uie - uien; Lambert de Wijs – Om een karper te stoven op de Hoogduitsche manier. Neemt een karper wel schoon ghemaekt en dat bloedt wel bewaert, gespouwen en aen stucken gesneden, doet dan 't bloet in een pot rinse wijn, een weinigh azijn en water, ronde schijven van ajuin, smijt se op de boter, doet daerbij de karper, met nagelen, foelie, notemuskaet, saffraen en een goet stuck boter, laet et samen stoven. ; (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 30 juli 1927 – ‘De dagelijksche behoeften omstreeks 1650’); Cees Robben – D’n zaoligen smaok van d’n juin en ’t vet (19570921); Cees Robben – En vandaog wil ik slaoi mee juin meejaai meejèèrepel... (19810902); Lechim – ""Nou kroote fietse der wèl in/ liefst meej gebakke jèùn,/ mar die maag mar hêel èfkes op/ aanders wort ie te brèùn..."" (ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vur et vurdêel); Lechim – ...en kroote meej gebakke jèùn... (ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: DE GROTSTE VRAOG); Elie van Schilt – Vandaag 13 Mei 2001, stralend weer, en ut is moederdag. Ik docht Maria is tenslotte ok meder, dus ik heb ut kapelleke mar wir bezocht, ok de zuurbollenkraom en de visboer, maar of ut nou dur munne bril kwaam of dur iets aanders, als ik naor de prijzen keek, ut was net juin, dan schoten de traonen in men ogen. (CuBra); Lodewijk van den Bredevoort – Dieje gruunteboer ging ôk zenne jèùn en èèrpel ötventen. (ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Piet van Beers – ‘De stinpöst’: Vier ons vèrse worst èn peeje../  doet er mar wè jèùne bij./ 'n Bèkske zult 'n half pond kaoje/ èn tweej schèève balkenbrei. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Piet van Beers – ‘Men Buukskes’: Men irste buukske ging oover peeje èn jèun èn oover de meense op de tèùn. (Het zeventiende boekje, 2010); Piet van Beers – ‘Wie tuinbonen wil eten moet Februari niet vergeten’: Die maokt ze [de tuinbonen] klaor mee champignons/ en paprika en juin./ Alleen de dobbelsteentjes spek/ die zen nie van de tuin. (With Love; 1982-1987); Tony Ansems – As ie lopt, dan stao zijn pet wet schuin/ Assie it dan it ie spek meej juin... (As unnen boer op ’t laand lopt;  van de cd Gatvermiedenhoet; 2010); Jan Naaijkens – Er waren huismiddeltjes bij de vleet: het vlies van een ei of een spinnenweb op een wondje; een grauw papiertje met kaarsvet op de borst tegen verkoudheid; met de voeten in een emmer met verse paardenmoppen tegen wintertenen; een juin onder het kinderbed tegen de stuipen; het sap van de stinkende gouwe tegen wratten. (Het dorp van onze jeugd – Hilvarenbeek 1999); WBD III.4.3:210: jèùn - bloembol; ook genoemd: ajèùn, knòl, (bloem)bòl; WBD III.2.5:105 'juin' - ui; 'juintje' = sjalot; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - juin - ui (div. dial.) Door procope uit 'ajuin'; S.G. ajuin, blz. 82, 185, 186, 222, 225, 276, 284/286, 297, 299 (aant. Witters); Bont jö.n, zelfstandig naamwoord, mannelijk. 'juin' - ajuin; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - 'juin' (blz.184); 2. een zot persoon; Cees Robben – ’t Is aatij al unne juin.. Mar meej karneval is ie hillemol hodeldebodel... (19770114); De Wijs – (gehoord over 2 niet zo snuggeren die bij elkaar stonden: ) Nao motte dè daor zien staon, den eenen juin bè d’n aandere (23-02-1972); vB zó zòt as tien kòp jèùn (Tilburgse Taaklplastiek 176); Stadsnieuws -  Dès me tòch ene jèùn: ge laagt oewèège kepòt assie et op zen heupe heej - Dat is me toch een grappenmaker: je lacht je een ongeluk als hij op dreef is. (230610); WBD III.3.1:250 'juin' = grap; Goem. AJUIN, zelfstandig naamwoord, mannelijk. -.... ook Snul: 't is nen - . Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – 'jùin' zelfstandig naamwoord - ui"
ajuinensaus, jèùnsaus, zelfstandig naamwoord, saus van boter en ajuin; zeer goedkope saus; Gebakken èèrpel kwaam ôk wel ens veur [op vrijdag], asse pas nuuw waren of soms allèèn mar èèrpel meej jèùnsaus... (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Un aai meej botersaus, of allêen èèrpel meej jèùnsaus. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)
ajuinenschil, jèùneschèlle, zelfstandig naamwoord, meervoud, de schil van een ui; ...van rauwe jèùneschèlle. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Aander matteriaol‘)
ajuinenstamp, jèùnstamp, zelfstandig naamwoord, stamppot van uien; Cees Robben – (19611221)
ajuinig, jèùneg, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, grappig, lollig
ajuintje, jöntje, zelfstandig naamwoord, verkleind, uitje, ajuintje, sjalot(je); Frans Verbunt –  hij stooft zene stront op meej en jöntje (gezegd v.e. gierig persoon); – 'jèùn' met vocaalkrimping: jöntje
akelig, aokelek, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, akelig; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'aokelijker'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bnw. akelig
akkefietje, akkefietje, hakkefietje, zelfstandig naamwoord, "kleinigheid; Van Beek - Akkefietje - En toch zijn 't vaak maar kleine ""akkefietjes"". Daar heb je weer zo'n woord. Waar komt 't vandaan? Hoe is 't ontstaan? U moogt ook schrijven: ""akkevietje"" en het beste zou zijn als u ""akevietje"" schreef. De oorsprong is: aqua vitae; eau de vie, levenswater oftewel brandewijn. Wees nou eerlijk: Had ge dit gedacht? En 't wordt nog interessanter, als we er bij vertellen, dat in Denemarken akvavit de naam is voor een soort jenever. Een akkefietje is dus een borreltje. Maar wij verstaan er onder: een koopje, een vervelend karweitje, een tegenvaller. Niet dat het drinken van 'n ouwe klare door velen als een lastig werkje beschouwd wordt, maar de betekenisovergang wordt duidelijk als men de uitdrukking: ""dat is me ook een hapje"" er naast plaatst.  (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. ?; 22 jan. 1958); hakkefietje; akkevietje; N. Daamen (handschrift 1916) –  ""hakkevietje - -n' kleinigheid""; WNT AKEFIETJE - In de algemeene taal wordt het stellig niet met een f maar met een v uitgesproken, en met een open d (gewoonlijk ook geaspireerd tot ha). Onaangenaam werkje; karweitje in het algemeen."
akker, èkker, zelfstandig naamwoord, "akker, bouwland (ook volgens WBD); Flaneur (pseudoniem van Antoon Arts) - “Ja, die jongens van Flaneur waren rakkers, maar wat ze zeker nooit aan “hullië pa"" hebben durven vertellen is, dat ze gingen “vuurke stooke"" in den “Ekker aachter moeder van Lierup"" waar de koeien in de „waai"" stonden (nu de Mariastraat) en dat ze dat “vuurke"" stookten met “solfter""... (Uit: Zonder opschrift; Nieuwe Tilburgsche Courant zaterdag 16 april 1904); Cees Robben – ...de geur/ van ekker en bos (19551119); Cees Robben – D’ekkers en de waai (19570119); Cees Robben – de ekkers in de Vloed (19570704); Cees Robben – D’n ekker-gods die leej zô schôôn vol blommen... (19571102); De ròg was nòg nie van den èkker/ of menne vlieger stond al klaor. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vliegertèèd); WBD III.4.4:137 'akker' = veld; Weijnen, Dialectaltlas: met umlaut (kaart 51, blz.92)"
akkerland, èkkerlaand, zelfstandig naamwoord, akkerland; Cees Robben:  èkkerlaand
akkermannetje, èkkermènneke, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: witte kwikstaart (Motacilla alba); Eigenhuis Akkermannetje. Volksnaam voor Witte Kwikstaart en Gele Kwikstaart
al, al, bijwoord, Dialectenquête 1879 Kernkamp – Ze waandelden aal proatende tot oan de staad; telwoord; Henk van Rijen: ek gelêûf et al zen daoge - ik geloof het ongetwijfeld
al zijn leven, alzelèève, bijwoord, zijn hele leven; vast en zeker; Die heej alzelèèven óp Körvel gewond .Ik gelêûf et alzelèève. variant: Ik gelêûf et al zen daoge; Ik gelêûf alzelèève dè ze laoter nog ‘s gaon hokke ôok (Jos Naaijkens; ‘Mèn voljèère’; CuBra); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): alzeleve (VII:22); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): ALZELEVEN (alzelééve), bijwoord heel zijn leven; ook: altijd, in alle omstandigheden, zeer zeker, in elk geval .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – al ze lieve - altijd; ook wellicht, vermoedelijk; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): alzeleeve - zijn hele leven, altijd, zeker, nadrukkelijk; lieve hemel!
Aldegonda, Gonneke, eigennaam, verkleind, uit Gon, van Aldegonda (heiligenkalender: 30 januari); Cees Robben – Gonneke (19671110); Cees Robben – [Moeder roept kind:] Gonneke.. Gon.. Gonda... heurde-me-nie dôôve kwartel... (19680621)  - Robben heeft bewust de naam Gonda gebruikt: de heilige Aldegonda van Maubeuge gold voornamelijk als geneesheilige tegen kanker maar zij werd ook aangeroepen ter genezing of voorkoming van doofheid. (Jo Claes e.a., Geneesheiligen in de Lage landen; 2005.)
algedurig, allegeduureg, bijwoord, "voortdurend, doorlopend, steeds; contaminatie van ‘al’ en ‘gedurig’; komt ook in het Fries voor: ‘algeduerich’; Hij moes allegeduureg drinke; Hij vorderde weinig en zuchtte allegedurig... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun als opvoeder’; feuilleton in 6 afl. in NTC 2-3-1940 – 6-4-1940); ""En is et te verwondere, dè ge allegedurig in de kraant leest van ophangen en veur de kop schieten in de stad!?"" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun en de dames’; NTC 20-1-1940); De kapelaons keken allegedurig naor de klok... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 6; NTC 5-11-1938) ; ...allegedurig zaat ie er mee z'n vingers aon te plukken... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); ...en allegedurig dronk ie 'n glas waoter. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); Cees Robben – Hij is allegedurige ziek en blèèft vur elk hondsgezèèk thuis (19870320); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bijw. gedurig, aanhoudend! Et wa's allegeduurigen te doewn; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ALLE GEDURIGEN - gedurig aan, alle oogenblikken: 't Is alle gedurigen zoo"
algemeen, algemêen, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord; algemeen; D. Boutkan: blz. 16
alkoof, alkoof, zelfstandig naamwoord, alkoof; WBD alkoof, alkoowf - alkoof, klein vertrekje zonder ramen, waarin bedden of bedsteden zijn geplaatst .WNT ALKOOF .... via fr. en sp. van Arabischen oorsprong, uit het lidw. al + kobba, een verwulfd of koepelvormig gebouw of vertrek .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ALKOOF, alko:f, zelfstandig naamwoord vr. soms in den zin van bed
alla, alla, tussenwerpsel, berusting uitdrukkend; het zij zo, nou ja; uit het Frans: à la; Cees Robben – alla dan mar... en zwijgen (19570706); Cees Robben – Mar witte wet is... zeej Lewieke kwansuis.. Dè vissen alla... Mar ge zèèt is van huis.. (19590801)
allebei, allebaaj, telwoord, beide, allebei(de), alle twee; Die zèn allebaaj èffe zot. - Die zijn alle twee even gek
alledag, alledaoge, uitdrukking, elke dag, alle dagen; Goedgetòld (2004) – dè is ene meens van alle daog - die zal het niet lang meer maken
allee, alleej, tussenwerpsel, aansporend tussenwerpsel; WBD allee verèùt - vlugger! (commando voor een paard); WBD alleej-hup, halee-hop - opstaan (commando voor een paard); R.J. alleej-naa, Kees, nie stoeje; Cees Robben: alleej vurèùt, truuhuup!; Cees Robben: alleej, ge meuget weete; allee allee Mientje; Cees Robben: alleej koesjeej - vooruit, naar bed; Van Rijen (1998): alleej, saluu war - kom, gegroet hoor: afscheidsgroet; = fr. 'allez' = ga, kom!; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ALLEZ (Fr.), alé:, aléi, alai; telwoord aansporend: - kom! Z.a.
alleen, allêen, bijwoord, alleen; Grôot diktee van de Tilburgse taol 1994 – daor wòrde allêen mar muug van; WBD III.3.1:40 'alleen' = eenzaam
allejezus, allejizzus, tussenwerpsel, bastaardvloek; Jo van Tilborg – Elk keind dè op de grôote school zaat, moes éne keer per jaor, drie centen meejbrengen, méér mocht ôok, mar bij ons vonden ze dè al allejizzus veul geld. (uit Lodewijk van den Bredevoort, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken dl. 1, 2006); Jo van Tilborg – ‘Assik dè ding ötlaot, krèèg ikket allejizzus in menne rug’, ze bedoelde der kesjet. (uit Lodewijk van den Bredevoort, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken dl. 1, 2006)
allemaal, ammòl, allemòl, allemòlle, ammel, òllemaole, òmmel, òmmòl, onbepaald voornaamwoord, bijwoord, "In het Tilburgs ook, maar minder vaak, de langere vorm: allemòl; Daarnaast met vocaalreductie: ammel - Die òpkes hèbbe kleeren aon èn huudjes op èn ze speulen ammel en instruumènt. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); Interview Hermans - 1978 - “…èn in de midde ston ammel paole, èèzere paole èn dòr bonde ze die koeje ammel aon…dè hèk nòg meejgemòkt…dè was mist……dinsdags!”. (transcriptie Hans Hessels, 2013); zie òllemaol zie òmmel; 1 Onbepaald voornaamwoord; - alles, alle, allen tezamen; met z’n allen; allemaal; Uit het Middelnederlandse ‘altemale’; WS daor stonne ze meej zen ammòlle - ...met z'n allen; Ook in vervoegde vormen, en dan voorafgegaan door een voorzetsel: ammòlle, allemòlle (ammel leent zich blijkbaar niet voor vervoeging); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Ze hèbben ók nie ammòl bèllekes aon, die nòr de kèèrk gòn .Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): mee allemollen zongen we; De Wijs  – Hier zèn we dan, mee z’n allemolle! (20-07-1962); Cees Robben: hier zèn ze allemòl gelèèk; Cees Robben: gullie wilt ammòl mar te pòst èn te pèèrd trouwe; Cees Robben: dôod gòmme ammòl; Tis ene trubbel meej den ollie,/ we mòtte mindere èn gaaw,/ aanders zitte we vant wènter/ mee allemolle in de kaaw. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ollie bespaoring?); We lèven ammol mee oe mee/ Mar ge mot winnen, Willem II. (Gieleke – wsch. ps. van Michel van de Ven (Lechim) – ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980); Interview met de heer De Kok (1978) –  Èn dan kwaame we ammel goed zat tèùs! Ammòl!; Henk van Rijen: zooj zi zèn zammól zuut. - naar hij zei, zijn ze allemaal zoet; Henk van Rijen: koome ze meej zen ammòlle? - komen ze met z'n allen?; Piet van Beers – ‘Jonges, löster is’: ""Van aovent gòn we meej zen ammol/ fiste op ' t Kedènt. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Van allemolle in dè mega höshaawe van ons, wier verwocht, desse der stintje bijdroegen om de zaak draaiend te haawe. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Meej zen ammòlle zingen… (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); …as de femilie aon toffel gong en meej zen ammòlle in de eetkamer derre kanis vol zaate te douwen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Ze waare der ammòl. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); CiT (4) 'Kome ze mee zamolle?'; 2. bijwoord; alsmaar (steeds weer, voortdurend); geheel (allemaal = alles); Kwók et ammòl wies. - Ik wou dat ik het allemaal wist .Hij plaogt mèn ammòl. - Hij plaagt me alsmaar .Cees Robben – ’t Is ammol niks... (19600916)         ; Cees Robben – Asser ammol ingaon... (19610707); zie allemòl; Piet van Beers – ‘Advertènsies leeze’: Ge moet nie vraoge wè dè ammol wir gao koste. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Omgeving Tilburg; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): 'AMMEL' bijw. : allemaal, voortdurend; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): AMMAL bijwoord, 1. allemaal, met zijn allen; 2. steeds, de hele tijd door: 'hij din ammal réére ' - hij beefde voortdurend; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): I bijw. en vn. allemaal, altemaal: Wa zëess' ammel? II bijw. al maar (door), voortdurend: 'k Denk ammel dat et woensdeg is; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ALLEMAAL (ook 'ammal' uitgespr.) - geheel en al; allen; CiT (4) 'Kome ze mee zamolle?'; allemòl; in het Tilburgs vaker de kortere vorm: zie ammòl; Cees Robben – Hier zèn ze allemol gelèèk... (19571102); Cees Robben – Ge zèèd allemol op den vèèrekesbak geboren... (19860523); Cees Robben – Van hôôg toe lêêg ’t heej allemol/ ’n ongedurig gat...  (19651224); Allemol deeje ze d'r bist/ D'n beker te verdienen/ Mar kossen tegen Willem II/ Ten liste niks begienen. (Gieleke – wsch. ps. van Michel van de Ven (Lechim) – ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…rondom Piushaoven èn zôo…moete es kèèke…de Leenherenstraot èn de Groenstraot, dè was vroeger allemel een vèld, zak zègge…èn dan hadde daoraachter hadde dè febriekske van, van dinges, van.…van Franke, dè vèrverijke…”; Ik wil nie zien wètter allemòl gebeurt... (Henriëtte Vunderink, Heure, zien èn zwèège, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); allemòlle; ons allen, allemaal; Cees Robben – Hier zen we dan meej z’n allemolle... (19660325); Cees Robben – Mee d’r allemolle (19671117); allemaal; zie ammel zie òmmel; Boom en boojem staon belooverd/ vol blaank blommen ollemaol. (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Maonnaacht’ , 1932); òllemaol; allemaal; zie ammel zie òmmel; Boom en boojem staon belooverd/ vol blaank blommen ollemaol. (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Maonnaacht’ , 1932); òmmel; allemaal; zie ammòl; dè's ommol ’t mijn... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘’t Zaangerke’ , 1932); òmmol; Henk van Rijen - allen, allemaal, steeds maar"
alleman, alleman, zelfstandig naamwoord, iedereen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - allemans vriend is allemans gèk (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916):-wie voor iedereen goed is, ziet zijn goedheid al gauw misbruikt; Et waar druk in de Heuvelstraot: ik geleuf dè alleman ont klòttere waar. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); WNT ALLEMAN, koppeling van 'alle' en 'man', als eenheid opgevat, evenals ieman(d) en nieman(d), en als zelfst. vn. gebruikt. 'Man' staat hier in de oude beteekening van 'mensen'. Komt al in de hooge oudheid voor .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ALLEMAN: allemansvriend is -szot.
allemanshond, allemanshond, zelfstandig naamwoord, Pierre van Beek: meisje dat met iedere jongen op pad gaat, of met zich laat spelen
allemanstijd, allemanstèèd, zelfstandig naamwoord, Mar komt dan nie op zonnen allemanstèd... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
allengskens, allèngskes, alèskes, allèskes, bijwoord, Langzaam maar zeker, beetje bij beetje; Ze hèbben er en paor gevat/ wiere allèngskes blijer/ èn waare vur zer èèrg in han/ al vèèf kefeekes wijer. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Nòr de bèèvert‘); alèskes; verbastering van ‘allengs, allengskes’; Cees Robben – Ze sloven en sjouwen alèskes al meer (19590207); allèskes; allengs, allengskens, langzamerhand, hoe langer hoe meer; Ik krèg er allèskes al meer ’t laand aon. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Cees Robben: alèskes al meer (als titel v.e. gedicht, en frequent daarin); Van Rijen (1998): alèskes - allengs, langzamerhand; WNT ALLENGS, voorheen 'allencx, later ook 'allenks'. Andere vormen: allenken, allenkskens, allenskens, allengskens. Z.a., waar nergens de nasaal na de tweede klinker ontbreekt .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ALLESKE(N)S bijwoord Uitspraak van 'allengskens'
allenig, allêeneg, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, alleen; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'alleenig'; Audio-opname 1978 – Dhr. Bertens – “Ge had vruuger niks as varkensslaagers allêeneg èn runds allêeneg, witte wèl!?” (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Mar naa lopt den êene den aandere vurbij…èn dè nie allêeneg mar ze zien elkaar, ze kènne der èègeste buure nòg nie eens…” (transcriptie Hans Hessels 2014); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): Teegeswórreg spinne zallêeneg mar meej mesjienes; Ik heb nooit gin heimwee gehad/ Omdè ik nooit allenig ben... (Tony Ansems, Hoe kan ik jou missen, schat?; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008); Affèèn, hier zit ik dan…. Allêeneg, op menèège, aachter men buuroowke meej mene kompjoeter. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); As de Tilburgers langs oe lôope dan heurde allêeneg gemaaw. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); WNT ALLEENIG ... van 'alleen' + het achterv. -ig. In de volksspraak gewone, maar ook bij dichters niet ongebruikelijke verlenging van 'alleen', die echter de beteekenis geheel onveranderd laat .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bijw. (weinig gebr.) allenig, alleen. Zie WNT .WAT allenig b.n. (pred.) z.a .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): allenig
aller, alder, voorvoegsel, bijvorm van voorvoegsel ‘aller’; zie Alderhèllige zie alderlist
allerhande, alderaand, alderaande, allerhaande, bijvoeglijk naamwoord, allerhande, allerlei; De kraante staon tegesworrig vol mee alderande raodgevinge... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Frans Verbunt: allerhaande sorte - goed gesorteerd; Veugeltjes van allerhaande sorte vliege d’r rond. (Jos Naaijkens; ‘Mèn voljèère’; CuBra); We zèèn verwènd meej alderaande kompjoetergestuurde anniemaasies... (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); WNT ALDER voor ALLER is in de volksspraak gewoon en komt ook bij 17e-eeuwsche schrijvers veelvuldig voor.
allerheiligen, alderhèllege, zelfstandig naamwoord, meervoud, Allerheiligen, r.-k. feestdag op 1 november; Cees Robben – Mee Alderhellege (19681108); WBD (III.3.3:174) allerheiligendag met epenthetische d (na l)
allerlaatst, alderlist, telwoord, bijvoeglijk naamwoord, allerlaatst; Cees Robben – Want die [voetbalclub NOAD] hongen onderaon... en alderlist... (19610421); WNT ALLER-. De vorm 'alder-' is nog heden in de volksspraak gewoon en komt ook bij de schrijvers der 17e eeuw veelvuldig voor.
allervroegst, aldervruugst, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, Van Rijen (1998): op zijn vroegst
allerzielen, alderziele, zelfstandig naamwoord, meervoud, Allerzielen, 2 november in r.-k. kerk; met epenthetische d (na l)
alles, alles, voornaamwoord, alles; Dialectenquête 1879 Kernkamp – Ze nemen aalles wetter te krêgen is; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Alles is kits: de kachel óp bed en de klèène in de koolenbak (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1974); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Alles óp zene tèèd èn bóntjes in augustus, èn et kèènd hiet Jaoneke. (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1969) - reactie van iemand die tot spoed wordt aangemaand .Variant: Alles óp zene tèèd èn de brèune bôonen in mei .Frans Verbunt: Alles is in òrde: de kachel op bèd èn de klèène in de koolekit
allrisk, riks, zelfstandig naamwoord, risico; Robben varieert op de Engelse verzekeringsterm: all risk; Cees Robben – Hij [de auto] is nog alle riks werd.. (19681101)
alluvie, luuvie, zelfstandig naamwoord, uitdrukking  aaw luuvie - oude garde; Frans Verbunt:  'aaw luuvie' - iemand van de oude stempel
Aloisius, Allewieske, eigennaam, verkleinde vorm, uit Aloisius; Cees Robben – (19570427)
alpino, alpinke, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.3:192 'alpinke' = alpinomuts; ook: 'alpinetje'
als, as, voegwoord, " als; WNT Door de zwakke toon versmolt de l vóór de s, en zo ontstond in de volksspraak het thans nog algemeen gebruikelijke as, dat reeds in het Middelnederlands voorkwam .1. voegwoord van vergelijking; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ze zòchte niks aanders as ...; De Wijs  – Ik zè zo ziek as iets, 'k gao naor hûis en alles (feb. 1962; Cees Robben: niks as de bui afwòchte: niks as rôoken èn ötgaon; Cees Robben: Ge doet mar zôo as ge denkt det goed is ... as et mar goed is .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): AS voegwoord - als; ook in krachttermen: as te moeter; 2. voegwoord van tijd; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - As et waait, draaien alle meules (Pierre van Beek: - Tilburgse Taalplastiek 1972) - reactie tegen iemand die alsmaar bezwaren maakt in de geest van '...ja maar, als...""; 3. voegwoord van voorwaardelijkheid; As tis dèt is, dan fisteme. - Als het inderdaad zo is, feesten we .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - As alles meelópt, hèmme optòcht (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1969.) - Als alles goed gaat is het dik in orde .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - As ge alles wilt, kèkte schèèl óp oew neus (Si'66) - Waarschuwing; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - As we jou nie han... (zie onder 'vurste (deur)'); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - As ónze kat en koei was, dan kónde gij ze mèlke (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1964) - reactie op loze bezwaren (ja maar als...); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - jè, as we ham han, dan kosseme snippere (Cees Robben: '65) - reactie op bezwaren .Cees Robben – Kèkkis of ie kèkt Pietje... En as ie kèkt... Nie kèèke... (19541224); Henk van Rijen: asse mar kosse; Henk van Rijen: ast toevalleg geleege komt - als het uitkomt; 4. samentrekkingen van het voegwoord met het onderwerp bij de persoonsvorm; Dialectenquête 1887 Willems – ak, agge, asie, asze, ast, aswe/awe; ak = als ik; agge = als jij / gij; asie, assie = als hij; asse, asze - als zij het; asset = als het; aswe, awwet = als we het; agger = als je er; Cees Robben: ak et kós, dik et ôok; ak aajer ha; Cees Robben: agger mar èèrg in hèt; daor hèk meer kaans toe as dèk nog pestoor wòr; Henk van Rijen: asse mar kosse; Henk van Rijen: ast toevalleg geleege komt - als het uitkomt; 5. in plaats van 'dan'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ALS (ook 'as' uitgespr.). Wordt altijd gebruikt in plaats van 'dan' achter eenen vermeerderenden trap, alsook achter ander(s), niemand, niets, nooit; Henk van Rijen: grotter as en pèèrd"
als dat, as det, betrekkelijk voornaamwoord, [as dèt] ; als dat; Cees Robben – “Wè zidde..?” (...) As det oew slekbord rammelt...” (19600722)
als ge, agge, samentrekking, (sandhi); als ge; Cees Robben – Agge (...) buiten-buiks te veul eet of drinkt... (19670804); Dialectenquête 1887 Willems – agge - als gij; — als>as>a + ge = agge; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ACHE, samentrekking van 'als gij'; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): AggE - adde (V:56); Str. agge (l:92)
als het, asset, samentrekking, als het; Cees Robben – Asset thuis waait moete één deur dicht doen... aanders trekket... (19721117)
als het, ast, samentrekking, van als & het; De Wijs  – Astis dèttis, dan fiste we  (feb. 1962); Goedgetòld (2004) – ast is dèt is - als het waar is, als het zo is
als het er, aster, samentrekking, als het er; Cees Robben – En aster op aonkomt (19760213)
als hij, assie, samentrekking, als hij; Cees Robben – En assie is afschiet.. Nou dan kan ’t (...) op unne wetsteen... (19650416) [... dan is het heel magertjes]; Cees Robben – Mar assie gedaon heej mottie effegoed vèège... (19650828); Cees Robben – Hij is zôô kiem assie grôôt is... (19690110); Cees Robben – Assie in z’n vaon stao (19690110)
als hij niet, assienie, samentrekking, als hij niet; Cees Robben – Ze hebben op den Heuvel unne put gevonden.. (...) Afblèève assienie van jouw is... (19640327)
als ik, ak, samentrekking, (sandhi); als ik; Ak gao, meude meej; Cees Robben – ...zô ver ak weet (19651231); Cees Robben – Oôk ak naor de hel toe gao... (19701023)  ; Henk van Rijen: ak menen bril nie bij hèb, zèèk afgespanne - ... ben ik ontriefd; bèt ie ak em aaj?; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AK samentrekking van 'als ik': Ak den tijd heb ...: Ak mag ...
als ik er, akker, samentrekking, als ik er; Cees Robben – Akker iets aon heb... (19650813)
als ik hem, akkum, samentrekking, als ik hem; Cees Robben – Akkum geraokt ha... (19730706)
als ik hem, akkem, samentrekking, als ik hem; Goedgetòld (2004) – bèttie akkem aaj?
als ik je, akkoe, samentrekking, als ik je; Cees Robben – Akkoe nie gezien hâ... (19610602); Cees Robben – Akkoe mar zie Sofie zèèk gelèek van munne apprepoo... (19641127)
als ik je iets, akkoewiets, samentrekking, als ik je iets; Cees Robben – [vrouw tegen haar man:] Ge mot nie “hi” zegge akkoewiets vraog... zeg dan toch fesoenluk wè motte na toch wir...? (19850315)
als je er, asger, samentrekking, als je er; Cees Robben – Zôô oud asger uitziet worde gij toch nôôt... (19710507)
als je het, agget, samentrekking, als je het; Cees Robben – Agget mar doet... (19850329)
als ze, asse, samentrekking, als ze; Cees Robben – En kusse asse kan... (19640417)
als ze er, asser, samentrekking, als ze er; Cees Robben – Asser ammol ingaon... (19610707)
als ze wisten wat ze aten, assewiessewèsseaate, samentrekking, als ze wisten wat ze aten; Cees Robben – (19810306)
als-als-als, as-as-as, voegwoord, "versterkende herhaling; als-als-als; om een uitspraak in te leiden waarmee onwaarschijnlijkheid wordt uitgedrukt .AS... AS... AS...; Denk eraon, m'n goeie ziel: as... is de spil van 't kreugelwiel!; As... is hout, as 't opgestookt is; as... is vuur as 't uitgerookt is .As den hemel valt? - Geen nood!; al de musse valle dan dood!; As de locht valt op onze kop; hebbeme blauwe mutskes op!; As de as breekt van oewe waoge; zullen oe beenen oe nog wel draoge!; Laot die ""assen"" uit oewe körf; as... is mar verbraande törf!; Strooi geen ""assen"" op oe brood; want as suiker smaoken ze noot!; Denk eraon, m'n goeie ziel; as... is de spil van 'n kreugelwiel!; (Piet Heerkens; uit De knaorrie, ‘As...as...as...’, 1949); Cees Robben – Jè, as-as-as... As we ham hôn dan kosse we snippere... (19750919)"
alsdat, asdè, voegwoord, als, alsdat; hij zi asdèttie nie kós; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ALSDA(T) vgw - als, vergelijkend: Gij drinkt meer op alsda'ge vertèèrt. ook ASDA(T)
alsjeblieft, asteblief, tussenwerpsel, als 't u belieft; Cees Robben: en ons persvlêes asteblief; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ASJEBLIEFT - astebli:ft met of zonder t.
altaar, outer, ouwer, zelfstandig naamwoord, altaar; ... as ik naauw nog is in de Noordhoekse kerk koom en ik zie daor z’n praachtige schilderingen, z’ne prikstoel, z’n ramen, den outer en dieën schonen uileger, dan vergao ‘k van plezier... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); WBD III. 3. 3:64 ouwer = altaar
altijd, aaltij, aatij, bijwoord, altijd; tis aaltij wè - Er valt altijd wel iets op te merken; • Want liefde wordt onder innen schoonen boom aatij ’t irste en ’t gemakste verklaord. (Naarus - ca. 1940); Overal wit ze raod op, alles kent ze, en aatij staosse vur oe klaor, al is ’t midden in de naacht… (Naarus - ca. 1940); • Op de irste plots doe'k dè zoo omdè'k nie goed aanders kan, want ik zè zoo lomp as 't aachterste end van 'n vèrreke, heej me onze vadder vruger aaltij gezeej. (Kubke Kladder – 1929); • Want Jan Viool ha' aaltij lol; en streek mar tierelierelier......; z'n wange stonden peers en bol; van bier en van plezier! (Piet Heerkens – ‘D’n örgel’); • Woone in ´n rijkeshèùs; Is nie aaltij ´n genoege .Munne linksen buurman barbekjoet; de rèchtse is de muur ôn ´t voege. (Piet van Beers – ‘Woone in ´n rijkeshèùs’; 2004); • Ik vond wel aaltij dè de fraters gezelliger waren in lesgeven, dan misters. (Lodewijk van de Bredevoort – 2006); Bij et voetballen zakten die pèèpe van die broek aaltij op oew schoen. (Lodewijk van de Bredevoort – 2006); Ons moeder droeg aaltij un héél lang klééd tot op der voeten, in bed, as nachtjapon. (Lodewijk van de Bredevoort – 2006); ‘Lomperik dè ge zèèt, wè moet de buurt wel nie denken, gij aaltij meej oew gevloek en getier’. (Lodewijk van de Bredevoort – 2006); • Ik hèb toch iets meej Tilbörg; èn dè is gin schaand .Ik kan er zélf soms ok wèl oover maawe .Toch zal ik aaltij van der blèèven haawe .Et is vur mèn: de schonste stad vant laand. (Henriëtte Vunderink; 2007); • Ik hèb wèl es heure zègge; dè van unne koejenbist; de stront tòch wèl 't bist is...; Dès aaltij zôo gewist. (Piet van Beers; ?); • We hèbbe aaltij wè te maawe; mar koome èègeluk niks te kort .Eèn ding moete es goed onthaawe .Dè is: Dè ´t aaltij mèèrege wordt. (Piet van Beers; ?); • Cees Robben – Ik ben naa vèèf en dartig jaor bij de Reiniging en ik heb nog aaltij munne irste bissum... (19720310); Cees Robben – Wilde ’n schutje... [koffiemelk] Gif mar unne scheut... Ik ben nog aaltij goed rôôms... (19691017); Cees Robben – Meense dieter ginne eene hebbe.. hebben ’t aaltij over aander meense geld... (19850816); Cees Robben – [Vraag van een vriend aan een zieke] Hoe is ter meej bruur...  Nog aaltij deuzig war.. (19600212); Cees Robben – Ze haauwt aaltij d’ren pôôt stèèf... (19790518); Cees Robben – Den lompsten boer hee aaltij de grôôtste èèrepel... (19811218); Cees Robben – Ik heb aaltij goed gelimmeneerd... (19790202); Cees Robben – De goei gaon aaltij ’t irst... (19720519); Cees Robben – Kaoije snevel smaokt me toch aaltij nog beter dan goei wèèrk... (19700329); Cees Robben – Den spulleman zit bij ons nog aaltij op ’t dak.. (19690815) [We zijn al op leeftijd, maar nog seksueel actief]; Cees Robben – Ze zeej aaltij wesse doe.. (19640403); • A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): hij is aaltij teegen et regeur; • Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): alt - altijd; aatij; altijd; Dialectenquête 1887 Willems – aatij; Want liefde wordt onder innen schoonen boom aatij ’t irste en ’t gemakste verklaord. - Naarus - ca. 1940; Overal wit ze raod op, alles kent ze, en aatij staosse vur oe klaor, al is ’t midden in de naacht… - Naarus - ca. 1940; Op de irste plots doe'k dè zoo omdè'k nie goed aanders kan, want ik zè zoo lomp as 't aachterste end van 'n vèrreke, heej me onze vadder vruger aaltij gezeej. - Kubke Kladder – 1929; Piet Heerkens – ‘D’n örgel’ - Want Jan Viool ha' aaltij lol/ en streek mar tierelierelier.../ z'n wange stonden peers en bol/ van bier en van plezier!; Piet van Beers – ‘Woone in ´n rijkeshèùs’ (2004) - Woone in ´n rijkeshèùs/ Is nie aaltij ´n genoege./ Munne linksen buurman barbekjoet,/ de rèchtse is de muur ôn ´t voege .Ik vond wel aaltij dè de fraters gezelliger waren in lesgeven, dan misters. - Lodewijk van de Bredevoort – 2006; Bij et voetballen zakten die pèèpe van die broek aaltij op oew schoen .Lodewijk van de Bredevoort – 2006; Ons moeder droeg aaltij un héél lang klééd tot op der voeten, in bed, as nachtjapon. - Lodewijk van de Bredevoort – 2006; ‘Lomperik dè ge zèèt, wè moet de buurt wel nie denken, gij aaltij meej oew gevloek en getier’. - Lodewijk van de Bredevoort – 2006; Henriëtte Vunderink (2007) - Ik hèb toch iets meej Tilbörg/ èn dè is gin schaand./ Ik kan er zélf soms ok wèl oover maawe./ Toch zal ik aaltij van der blèèven haawe./ Et is vur mèn:/ de schonste stad vant laand .Piet van Beers: Ik hèb wèl es heure zègge / dè van unne koejenbist / de stront tòch wèl 't bist is... / Dès aaltij zôo gewist .Piet van Beers; We hèbbe aaltij wè te maawe / mar koome èègeluk niks te kort. / Eèn ding moete es goed onthaawe. / Dè is: Dè ´t aaltij mèèrege wordt .Henk van Rijen: tis aatij wè - 't is altijd wat; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bijw., 'aattij', altijd; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): Aatè - altijd ook: altèd; Koekoeloeris – Op bladzij 11 daor stao nog ’n schoon leuterlied over Kiske z’nne fietsenbaand, dè heet ie ok aatij zo’n schoon lied gevonden en telken keer asser in den orlog baande geplèkt mosse worre en dè was nogal dikkels dan stond ie dè lied wir te citeren. (in het voorwoord bij 'Brieven van een oud-Tilburger', door Naarus; CuBra)
alweer, awir, zelfstandig naamwoord, alweer; Henk van Rijen: zitte awir te èntele - zit je alweer te vervelen!
ambetant, ambetaant, bijwoord, "Uit Frans: embêtant, vervelend, beroerd; Hieronder wsch. eerder: gênant, onbetamelijk; ""Zaagde vruuger ene sjarretèl/ dan wast al ambetaant"". (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ze dòcht wir aon vruuger)"
ambras, ambras, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: heibel, problemen; WBD III.3.1:305 'ambras' = bluf; WBD III.1.4:382 'ambras' = drukte; van Fr. 'embarras'
ambtenaar, amtenèèr, zelfstandig naamwoord, ambtenaar; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'ambtenèèr', 'ambtenair'
amen, samen, tussenwerpsel, Amen, in de formule van het kruisteken; kindertaal; Cees Robben – Svaa-soons-seis-samen... kruisteken in kindertaal [In de naam van de Vader, de Zoon, en de Heilige Geest, Amen] (19780804)
amen, aame, tussenwerpsel, amen (het zij zo); Goedgetòld (2004) – aamen - èn ze kwammen èn ze aaten alles op -; uitdrukking die een einde aan een gesprek maakt
amicaal, ammiekaol, bijwoord, amicaal; vriendelijk; uit Franse ‘amical’; Cees Robben – Den schèèrpen geur van broeder kuus/ die vond ik amiekaol. (19701016)
amper, aamper, bijwoord, amper, nauwelijks; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): aamper; R.J. 'nog mar aamper zistien jaoren'; WNT AMPER bijw. Ternauwernood, nauwelijks. In Noord-Ned. en Vlaams-België algemeen gebruikelijk. bij uitbreiding: nauwelijks, pas .Etymologie: Komt op germ. gebied alleen in onze taal voor. Zou dus ontleend kunnen zijn aan Maleis 'ampir' = dicht bij, bijna. Z.a.
amper aan, aamperaon, bijwoord, amper, maar nauwelijks; sterker dan 'aamper'; - Mar aamperaon twee daoge laoter... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Waor et heurde was et nie‘)
ampertjes, aamperkes, bijwoord, amper; Cees Robben – Gaode zwemme, Naris... / Zwemme... / Ik kan nog mar aamperkes dokkele... (19610630)
ander, anderst, bijvoeglijk naamwoord, ander; óm den andersten dag - om de dag (de ene dag wel, de volgende niet); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): um den andersen dag, ook 'ouver andersen dag' - om de andere dag; 'ouver anderst joor'- om het andere jaar
ander, aander, voornaamwoord, (een) ander, iemand anders; vaak gewoon 'iemand'; R.J. praoten oover en aander; • den aandere - een niet nader genoemd persoon, die geciteerd wordt; Cees Robben - ik gun en aander ók wèl wè; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): DEN AANDERE - een niet nader genoemd persoon die in het vervolg geciteerd wordt .• om de anderse; Dialectenquête 1887 Willems – oover aanderse dag - om den anderen dag; WBD III.4.4:120 'om de andere dag' = om de dag; ook 'om de anderste dag'; Cees Robben: om de aanderste deur; • ergens anders, bij iemand anders; Op en aander slaope = logeren; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): óp en aander kôope; Cees Robben –Ruurt oe tungske op ’n aander (19600116); • volgende; Cees Robben: saanderendags; Lechim - andere in de betekenis 'volgende': Zis en dèrtig jaor geleeje/ Ist wir in de aander week /Dè de bevrijders binnereeje... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nou... Nou...); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): ander .... 'den anderen dag' - de eerstkomende/eerstvolgende dag .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): 'ANDER' bijvoeglijk naamwoord eerstkomend, elders
andere, aanderst, bijvoeglijk naamwoord, Van Rijen (1998): 'aanderst' - bn - andere'
anderen, aandere, zwak werkwoord, veranderen; WBD III.4.4:315 'anderen' - veranderen
anderendaags, saanderendags, saanderendaogs, bijwoord, "des anderen dags, de volgende dag; Van Delft - Is iemand niet thuis, dan ""is ie krèk weg"", ""komt seffens thuis"" of wij ""komen saanderdags"" of ""van 't naagtemiddag mar weer is aon"". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Cees Robben – ’s aanderendag toen Sjef zun vrienden/ zien liet wettie zôal kon... (19540717) ; Cees Robben – En saanderen dags schreven ze.. Niks mir aon te doen.. (19730316); Audioregistratie 1978 - Èn saanderendagsmèèreges meej ene volle waoge kaf hil de wèg vol gestrôojd! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Henriëtte Vunderink – Èn saanderendags kwaam zer wir aon. (Et möske, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - ; sanderendaogs, bijw.verb. - 's anderen daags, de volgende dag; HAOR SAANDERENDAOGS - de volgende dag"
anderhalf, aanderhalf, telwoord, anderhalf; Henk van Rijen: aanderhalve meens èn ene pèèrdekòp - weinig publiek; Frans Verbunt: daor lópt vur aanderhalve cènt (ook wel m.b.t. plebs)
andermans, aandermans, voornaamwoord, andermans; Henk van Rijen: voejer zuuke vur aandermans gèèt - werken voor een ander
anders, aanders, bijwoord, anders; Vruuger was et ammòl aanders. - Vroeger was alles anders .Cees Robben: niks aanders as ... ; zoo ist èn nie aanders; Cees Robben: mar wöròm zot ok aanders gaon; aanders gaode mar is ...; Cees Robben: agge me naa nòg nie gelêuft, maok ik oe wèl wè aanders wèès; Dialectenquête 1879 Kernkamp – aanders; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ze zòchte niks aanders as gèld; Van Rijen (1998): 'aanders, aanderst bijwoord - anders; vruuger waar ut ammòl aanders'; Grôot diktee van de Tilburgse taol - 2005: Vruuger waar dè wèl aanders
Andreas, Dreej, eigennaam, Dreeke, verkorting van Andreas; Cees Robben - ...onzen Dreej... (19641231); Dreeke; verkleind van Dré uit Andreas [Dree, Dreej]; Cees Robben – Ons Dreeke wordt pastôôr, opa.. (19700501)
Angelique, Anzjeliekske, eigennaam, verkleind, uit: Angelica > Angelique; Cees Robben – (19720414)
angst, aangst, zelfstandig naamwoord, angst; WBD III.1.4:293 : 'angst' = idem
antisceptisch, antiesèpties, bijwoord, De Wijs – Dè kan ammaol wel waor zèn mar ik stao er antisepties tegenover (10-01-1970); Robben laat het woord verkeerd gebruiken, daar waar ‘sceptisch’ bedoeld wordt: Cees Robben – Mar ik stao d’r toch antie-septies tegenover... (19700130)
Antwerpen, Antwèrpe, Aantwèrpe, toponiem, Antwerpen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ge moet mèn in Antwèrpe de wèg leere kènne.' (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1969) - Hiermee wil iemand zeggen dat hij ergens goed in thuis is .Frans Verbunt: Aantwèrps jaor - drie maanden
Antwerps, Aantwèrps, bijvoeglijk naamwoord, Van Rijen (1998): Antwerps; Van Rijen (1998): 'aantwèrps jaor = drie maanden (de Antwerpenaar overdrijft graag)'
Anvers, Anvèrs, toponiem, "De Franse benaming van Antwerpen wordt in het Tilburg met de scherpe e uitgesproken en met de s; in de regel gaat daaraan vooraf het lidwoord 'den'; ""Ik heb éénen keer iets van Wagner geheurd in den Anvers... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 5; NTC 29-10-1938)"
apezuur, aopezuur, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: maagzuur
apotheker, apteeker, zelfstandig naamwoord, J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): APTEKER zelfstandig naamwoord m. - apotheker; WNT in de spreektaal veelal APTEKER
apparatuur, apperetuur, zelfstandig naamwoord, appretuur, afdeling in de textielfabriek voor veredeling en afwerking van stoffen; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Daor hèb ik ok in de apperetuur gestaon (Gooyaerts), daor hèk alles gedaon, gepèrst, gestòpt, genòpt”. (transcriptie Hans Hessels 2014)
apparentie, apprènsie, zelfstandig naamwoord, "apparènsie, apperansie, opperènsie; uitdrukking; apprènsie maoke - aanstalten maken, voorbereidingen treffen (ook verkort: 'mènsie maoke') [WTT 2012 de veronderstelling dat het een verkorting betreft is twijfelachtig; zie mènsie]; WNT - artikel Apparentie - Uit fr. apparence. In N.-Nederl. in de alg. taal verouderd. (1951); 'n Baokelsch boerken is eens gekomen; toe in de hellige stad van Rome; hij maokte daor daodelijk apperentie; om ok te gaon op audiëntie (Piet Heerkens; uit ‘Vertesselkes, ‘’t Baokelse boerke bij den paus’, 1944); Stadsnieuws: Alleej vort, zodde onderhaand nie es apprènsie maoke (191106); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): APPERENTIE zelfstandig naamwoord  - aanstalten maken; S.G. blz. 101, 107, 181 (not. Witters); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): APPRENTIE, wsch. fr. apparence: apprentie maken - aanstalten maken; ook gezegd v.e. koe waarbij de kenteekenen v.h. kalven verschijnen .C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): APPARENTIE MAKEN - aanstalten maken, voorbereidingen treffen, opschieten; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): apränsi, zelfstandig naamwoord vr. apprentie, aanstalten, toebereidselen: 'k Zôo mar is appränsie maoke' (b.v. om naar bed te gaan) .Andere gebruiksvormen; Bij Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) een uitzonderlijke opgave: ""ik heb er aprensie van (afkeer)""; Frans Verbunt: (Fr. apparent = zichtbaar (maken)) [?]; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – APPARENCE - aprènse, zelfstandig naamwoord  vr. - schijn: Daar is geen - van regen. Z.a .Haor. APPERÈNSIE - haast"
appel, appel, zelfstandig naamwoord, appels, appeltje, appel; zowel enkel- als meervoud; appel(s); - Ik ha 20 kilo appel, 10 kilo père, in mèndje vol mee waaichampions… (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. As ge oewèège goed doet, dan doedet gin ròtte appel .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Wie zenèège bewaort, bewaort gin rot appel .Dialectenquête 1879 Kernkamp – 'nen zuren aap'el; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - der wòrdt in de appels nie geròmmeld: van boovenaon begiene! (HM-76) - Gezegd als een vrijer niet de oudste, nog ongetrouwde, dochter ten huwelijk kwam vragen, maar een jongere .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord m. appel; mv. 'appel', minder vaak 'appelke(n)'
Appelachtig, appelèèchtig, bijwoord, appelachtig; woordspeling met de naam van de schilder Karel Appel; Cees Robben – [in een museum:] Ik ben nie zoo appelèèchtig... Ik haauwet meer bij Citroen... (19860516) [de schilder Paul Citroen]
Appelesienesteeg, Appelesienesteeg, toponiem, straatnaam; fantasienaam; Cees Robben - Het fictieve adres van Sinterklaas in Madrid. ‘MADRID Appelesienesteeg’, bijschrift bij het eerste prentje (van 5) over Sinterklaas. Sinterklaas bracht de eerste sinasappels mee uit Spanje. (19531205)
appelmannetje, appelmènneke, zelfstandig naamwoord, "appelmannetje; Van Beek - ""Het appelmanneke komt om zijn geld"" zeide een moeder tot een kind, dat onrijp fruit gegeten had en toen van buikpijn klaagde. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)"
appelprol, appelenpròl, zelfstandig naamwoord, stamppot van aardappelen, gestoofde appels of peren, spek; hete bliksem; – het lid 'prol' is een klanknabootsing; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): appelenprol = heeten bliksem, appelstaamp; WNT PROL (I) - 1) a) znw. vr. (in Z.-Ned. m.). (...) Sterk femin. van denzelfden wortel als prollen; de oudste bet. zal zijn ”week lichaam, weeke massa die (bij het koken) het geluid ”prol” maakt”. Verg. prut, dat in bet. het nauwst verwant is (waarnaast pruttelen, dat verschillende bet. met prollen gemeen heeft), prul, dat in den vorm het meest overeenkomt, en zie verder bij PROLLEN .WBD III,2.3:122 – in Tilburg ook 'appelstamp' maar zeldzaam; 'appelenprol' ook in Veghel en Turnhout.
appelsien, appelsien, appelesien, zelfstandig naamwoord, "sinaasappel, appelsien; A.J.A.C. van Delft – appelsien – Daor ware 's aoves [5 december, op de klòttermarkt] de irste applesiene zo zuur as brèm, nog zuurder as setroene. (Nwe. Tilb. Courant, 5 dec. 1929); Reflector - Mijne appelesien is grotter dan de jouwe"".  ""Dè zodde willen! De mijne is vèùl grotter dan de jouwe."" (Tilburgsche Courant - 18-03-1926); De Wijs – Sebiet schûifde ûit over diejen applesienenschèl (17-08-1964); Cees Robben – [Bij een marktkraam:] Vleje-week-vrom waren oew pèère buikzuut.. oew appelesiene mörf.. oewe knolraop vôôs... en oew èèrepel glaozig... steeket zelf mar in oewe kaones... (19680209); Piet van Beers – ‘Griepepidemie’: 'k Haol wè paaraceetamolle/ èn appellesiene op de mèrt. (Spoeje doemmeniemer; 2009); WBD III.2.3:172 'appelsien' = sinaasappel; WNT APPELSINA In de volkstaal niet ongewone bijvorm voor sinaas- of chinaasappel. Bijvorm is ontstaan in navolging v.lat. malum Sinicum .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – APPELSIEN - apelsi:n, zelfstandig naamwoord vr .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord m. appelsien, sinaasappel; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): APPELESIEN - sinaasappel; Str. appelsien (1:77)"
appetjoek, appetjoek, abbetjoek, bijvoeglijk naamwoord, een geestelijke afwijking hebbend, 'getikt'; De Wijs – (gehoord bij de kapper:) höllie pa is wouws, höllie moe is appetjoek en, dè kunde wel naogaon, zellef is ie habbetjap (16-01-1975); Ik zèè nie himmol appetjoek... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ik haaw nie van zwèmme); Den irste kwaam hier öt de straot .De twidde kwaam van Gôol vandaon .Meej dieje Gôlse appetjoek; Heese nie zô lang gegaon. (Piet van Beers – ‘Blènd’; 2004); As de fillem in Tilburg verschijnt/ Dan ziede gij de grotsten appetjoek/ En ik kan gewoon mijn ègen zijn... (Tony Ansems, Gewoon mijn èège zijn; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009); Buuk appetjoek, appetjoekt - geestelijk gestoord; Stadsnieuws: Och appetjoek die ge daor zèèt, hadde nie öt oe dòppe kunne kèèke! (150608); Enquête over ‘Je favoriete Tilburgse woord’ op Facebook ‘Je bent een echte Tilburger als...’ maart 2013 -; de etymologie is niet opgehelderd; komt alleen voor in Tilburg en naaste omgeving; gek, iemand die zich afwijkend gedraagt; ‘appetjoek’ is de bekendere vorm; Cees Robben – Hullieje pa is unne wous.. hullie moeder unne abbetjoek.. en zelf is ’t ôôk mar unne drie-kwart... Vur de rest gaoget wel. (19840330)
arbeiden, èrbèje, arbèje, zwak werkwoord, èrbèje - èrbèjde - geèrbèd; arbèje - arbèjde - gearbèjd, arbeiden, ook 'arbèje'; WBD de koej èrbèt - maakt uitdrijvende bewegingen bij het kalven; ook genoemd: de koej 'arbèjt', 'wèrkt', 'pèrst'; arbèje; arbeiden; WBD de koej arbèjt - maakt uitdrijvende bewegingen bij het kalven; ook genoemd: de koej 'èrbèt', 'wèrkt', 'pèrst'; WBD III.1.4:344 'arbeiden' ? werken; WBD III.5.1:212 'arbeiden' = werken
archief, arsjief, zelfstandig naamwoord, archief; Audioregistratie 1978 - Mar daor zèn nòg wèl ouw kaorte van op, in et arsjief dènk, op de gemènte… (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
ardenner, ardènner, zelfstandig naamwoord, WBD I.4: 597 geeft voor Tilburg 'licht paard', en 'Bedoeld wordt niet een paard dat licht van kleur is, maar een paard dat licht van bouw is .WTT 2012 – De Ardenner is een paardenras afkomstig uit de Ardennen om precies te zijn het bergachtige gebied op de grens van België en Frankrijk. De stokmaat is tussen de 1.55 en 1.60 meter. Ze komen voor in de kleuren bruin, schimmel en vos. (website dierennet.be; 2012)
arm, èèrem, èèrm, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, èèrem; armoede; Cees Robben – èèrem brikt gin eer (19710820) [Armoede is geen schande]; arm, armoedig; R.J. dôodèèrm; Cees Robben:  et èèrem vòlk èn et rèèk; gezond maoger, braaf en èèrm, kaod èn muug; Mandos, Brabantse Spreekwoorden: rèntenier èèrm dier (HM'70) - Een rentenier moet vaak van bescheiden middelen rond zien te komen. Elie van Schilt - erm meessen en die wonden er toen veul in Tilburg. Ok veul rééke, mar die mokte wel det de erme, erm blèèven. (uit: ‘Un paor momentjes vur wet ouw monumentjes’; CuBra, ca. 2000); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; èèrm - arm; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  ARM (Kemp. a:rrem, eirrem, aerrem) Fr. pauvre;
arm, èèrem, èèrm, zelfstandig naamwoord, èèremke, "arm = lichaamsdeel; meervoud: èèreme, maar ook èèr(e)m; Gelukkig waar et menne linkse èèrm, die ik nao detter vier weken laoter de gips vanaf wier geknipt bekaant niemer rèècht kos krèège. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Veur we thös waren, vielen ons èèrm der bekaant aaf. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); armoede; Cees Robben – èèrem brikt gin eer (19710820) [Armoede is geen schande]; èèrm; lichaamsdeel: arm; Dirk Boutkan: verkleinwoord: èèremke; uitdrukking -  enen brèùnen èèrm haole - in het gevlij komen, strooplikken; MP gez. Liever in den èèrm dan óp den èèrm. (Liever voedsel dan opschik) [woordspeling van arm, lichaamsdeel, en arm, armenbedeling]; Cees Robben – [vrouw spreekt:] ‘k Hè nog nôôt meej unne kromme èèrum gelôôpe, Antoon... (19570803) [Arm in arm lopen.]; - Meestal verwijst de uitdrukking ‘Meej ene krommen èèrem loope’ naar het gebruik om een vrouw te bezoeken die zojuist bevallen is. Men bracht dan enige geschenken mee die zich in een mand bevonden, welke in de ‘kromme arm’ hing. Lechim - ...zonnenollie op deren èèrm... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tis nôot nie goed); Pierre van Beek: gez. Iemand boovenèèrems vatte - iemand met woorden uitschakelen (Tilburgse Taaklplastiek 174); Steijns - Èn as ons moeder dan in de kraom laag, kwaam de femielie èn de buurt meej de krommen èèrem. Die bròchte dan vur heur in der körf ammòl lèkker spul meej om òn te stèèrke. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2001); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  ERM (uitspr. a:rrem, eirrem, aerrem) zelfstandig naamwoord m. - arm; 2. WBD boovenèrm, (Hasselt) boowvenèèrem - bovenbeen van een paard; 3. WBD laojèèrme, laojèrme (II:980) - ladebenen: twee verticale latten waarmee de weeflade bevestigd is. 4. WBD (II:2773) 'èèrem' - asarm; 5. WBD III.1.1:146 'armkneukel' = elleboog; 6. liefdadigheidsinstantie ter bestrijding van armoede; Kees en Bart: hij trok van den Stillen Eèrme; Pierre van Beek: den èèreme - het Armbestuur; trèkke van den èèrme; Pierre van Beek: van den èèrme begraove - op kosten van het burgerlijk armbestuur (Tilburgse Taaklplastiek 181); Elie van Schilt - Dan moeste mee naor de stad vur nuuw kleren en nuuw schoenen. Erme meessen die ut nie konnen betaolen kregen un bonneke van ut ermbestuur uyt de parochie en konnen dan ergens nuuw kleer en schoenen haolen, maar de meskes en de jongens die mee kleren liepen van ut ermbestuur hadden wel allemal dezelfde kleren, dus iederèèn kon zien ""Die zen aongekleed dur dun erme"". (Uit: ‘As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000); WBD III.3.1:354 'de arme, armbestuur' = liefdadigheidsinstelling; Goem. ARM - bn/bijwoord ( -ar, -sta) ...den è:reme (collect.) - de armen: Hij trekt van den arme, werd van den arme begraven. ARME zelfstandig naamwoord m. - armbestuur, bureel van weldadigheid; Van den arme komen: (schertsend gezeid; van iets dat men zeer spaarzaam gebruikt); 7. armoede - in de uitdrukking: òn den èèrme - in armoede geraakt, armlastig; Cees Robben:  'èèrem, meneer, dè brikt gin eer'; èèremke; verkleinwoord; armpje; verkleinwoord van èèrm, geen vocaalkrimping; Dirk Boutkan: verkleinwoord: èèremke (blz. 16, 51); Dirk Boutkan: èèremke (zonder vocaalkrimping omdat verkleinwoord suffix niet onmiddellijk volgt op de stamsyllabe); blz.31: Voorwaarde is dat het achtervoegsel (= suffix)direct volgt op de lettergreep waarin de lange klinker staat."
armband, èèrmbaand, zelfstandig naamwoord, armband
arme, èèreme-, èèrme-, voorvoegsel, als eerste lid in een samenstelling; van of voor de arme mens
armemensentijd, èèrmmeensetèèd, bijwoord, Om half negen, èèrmmeensetèèd, liepen wij naor de kerk en toen de rouwmis ötwaar, te voet naor et kerkhof. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) [uitvaarten en huwelijksmissen waren duurder naarmate ze later op de dag gevierd werden]
armemensenvis, èèrmemeensevis, zelfstandig naamwoord, Jè, èèrme meense vis, enne gebakken panherring, jè femilie van de bukkum. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
armenbankje, èèrmenbèngske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord; armenbankje; WBD (III.3.3:45) 'armenbankske', 'armbankske' = armenbank (in de kerk) - de zitplaatsen in de kerk voor de armen
armoede, èèrmoej, èèremoej, zelfstandig naamwoord, 1. armoede; Bij hullie ist èèrmoej troef. - Bij hen heerst doorlopend gebrek. B èrremoej; MP gez. As ge meej oewen èèrmoej ginne raod wit, ist nie werd dègge ze het. Cees Robben:  As ge meej oewen èèrmoej ginne raod wit, zèède nie wèrd dèggem hèt; Kees en Bart: èrremoei; Audioregistratie 1978 - Mar et was wèl èèremoej troef, èèremoej troef! Mar ze waaren et veul eensgezinder onder mekaare! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Frans Verbunt: ge kunt meej tweeje meer èèrmoej lijen as allêeneg; Frans Verbunt: wie gift wèttie heej, is wèrd dèttie èèrmoej lijdt; Frans Verbunt: vaast wèèrk, vaaste èèrmoej; Frans Verbunt: èèrmoej zuukt list; Piet van Beers – Ik hèb toen van èèrmoei, de kwaast mar gevat. Èn bèn er de kèùke gòn vèèrve. Die han in gin jaore 'n klurke gehad. Dus kon ik er niks òn bedèèrve. (CuBra); Henriëtte Vunderink – Der was veul èèrmoej in die tèèd; veul traone zèn gelaote. Daor kan ik fabriekaant èn kerk; aaltij nog om haote. (2007); WBD III.3.1:210 'armoede lijden/ hebben', 'missen, derven, ontberen, te kort komen, verlet hebben' = ontberen; Hees Èrremoei (III:10); Cornelis Verhoeven:  èèrmoej m. geldgebrek, ellende; ook 'kou': èèrmoej lééje = 't koud hebben; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  ARMOEI (uitspr. arramoei) - armoede; Bosch èrremoei - armoede; 2. koude; Et lèkt dèk op de Noordpool zèè/ ‘k barst van den èèrremoei. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Agge in de badkèùp moet‘); Ge lòt saoves van èèrremoei/ de kachel zuutjes braande. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ene trostprès...); 3. Als laatste redmiddel; Van èèrremoei zè ik toen mar/ nòr de taandarts toegegaon. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Taandpènt....); armoede; Cees Robben – in al z’n eeremoei (19570704); Cees Robben – Dan ruuk ik wir dem eeremoei/ die vruuger deur vur deur/ De straot op kwaam heel zwoel en zwaor/ van kender en slameur... (19701016); Cees Robben – As ge meej oewen èèremoei ginne raod wit... Dan zèède nie werd deggem het... (19840420)
armoedig, èèrmoejeg, èrmoejeg, bijvoeglijk naamwoord, armoedig; WBD III.1.4:259 'armoedig' = ellendig; èrmoejeg; B armoedig
armoedzaaier, èèrmoejzaajer, zelfstandig naamwoord, 'armoedezaaier'; WBD type 'armoedzaaier' (II:943) bijnaam v.d. wever
arret, arreej, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: op arree zitte - ongeduldig zitten wachten, aanstalten maken, paraat zijn
Arts' krant, Artskes kraant, uitdrukking, De krant die door de familie Arts werd uitgegeven: de Nieuwe Tilburgsche Courant .Sommige kraanten saawelen dè Jantje [Pijnenburg] in Brussel mee rijdt in den zisdaogschen, mar Artskes kraant hee gezee, dè-t-er vurloopig nog niks van waor is. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929); ...dan schreef ik is 'n stukske en daor stapte-n-ik mee nor Tilburg nor Artskes kraant. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929); …op et ketoor van ‘Artse Kraant’… (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); En we waare aaltij benuuwd hoe de recentie’s waare in 't Nuuwsblad, èn in Artse kraant, die wiere èùtgeknipt èn bewaord. (Nel Timmermans; Tenêel speule dès leuk; CuBra; 200?); Ronald Peeters – Antonius Henricus Arnoldus ('Antoine') Arts werd op 20 april 1845 te Arnhem geboren (...) Aanvankelijk werkte hij in 's-Hertogenbosch op een handelskantoor. Daarna begon zijn journalistieke loopbaan. In 1877 werd hij hoofdredacteur van De Kruisvaan, het wekelijks orgaan van de Zouavenbond St. Bonifacius. Deze krant werd aanvankelijk gedrukt door N. Luijten in Tilburg, de drukker van de Tilburgsche Courant. In 1878 richtte Arts een eigen; drukkerij op in de Poststraat. Hij verhuisde naar de Nieuwendijk (de tegenwoordige Bisschop Zwijsenstraat) en begon met ingang van 1 januari 1879 met het drukken en uitgeven van De Kruisvaan (vermoedelijk tot 1882 verschenen). In april 1879 richtte hij de Nieuwe Tilburgsche Courant op en op 10 januari 1898 Het Tilburgsch Dagblad voor het Volksbelang. Beide kranten zouden per 1 januari 1901 tot één dagblad worden samengevoegd. Zijn oudste zoon Antoon werd hoofdredacteur. (...) Hij overleed te Tilburg op 31 maart 1926. (De Paap van Gramschap; internetversie 2012)
as, aas, aase, zelfstandig naamwoord, as; stof; Cees Robben – Van aas gemaokt... De dood die wocht... (19600304); as; in oude spelling ook geschreven als aasch, aasche, assche; WBD askèùl - ashok (bewaarplaats voor as, vaak gelegen onder de bakoven); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): d'aasche uitkruie - de overblijvende rommel opruimen (?); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'Asschewoensdag'; Cees Robben: öt de aase vant verleeje; Cees Robben: assekröske; Henk van Rijen: ek val tusse twee stoele(n) èn d'aase - ik kom maar niet verder; Henk van Rijen: ek hèb aatij de aase vur em ötgekroje - het vuile werk voor hem gedaan; Van Rijen (1998): 'K-val tusse tweej stoel èn d-aase - Ik kom maar niet verder (heb geen houvast meer.); WBD III.3.3:225 'askruisje', 'assenwoensdag'; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): 'Aasse' (bij voorkeur in 't mv) Tusse tweej stoele deur in d'aasse valle; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ASS(CH)E en ASS(CH)EN, zelfstandig naamwoord v. Wordt altijd gebezigd voor 'asch' .A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): met gerekte vocaal blz.106 en krt.79; WNT ASCH, in ouderen vorm ASSCHE, zelfstandig naamwoord , vr .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): a.se(n) zelfstandig naamwoord mv. 'aassen' as (cineres). Voor deze mv-vorm vgl. Verdam; Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ASCH - ase, zelfstandig naamwoord vr.... asch is verbrand hout .WNT Het mv. asschen evenals lat. cineres en fr. cendres, niet zelden gebezigd, in collectieven zin zonder eene eigenlijk meervoudige betekenis, soms zelfs als een enkelvoud opgevat .Statenbijbel II Petr.2.6 Ende de steden van Sodoma ende Gomorra tot asschen verbrandende...(meervoud)
askruis, assekrèùs, zelfstandig naamwoord, assekröske, en verkleinwoord daavan; askruis, askruisje; aswoensdag; Cees Robben – “Ieder die z’n asse-kröske/ Mee den Paose nog hee staon/ Krijgt van den pastôôr ’n pekske...”/ zee meneer den kapelaon..... (19550226) [Deze prent verscheen ter gelegenheid van Aswoensdag 1955. Aswoensdag is de dag waarop in de katholieke traditie de 40-daagse vasten begint, die eindigt met Pasen. Het askruisje dat gelovigen op Aswoensdag in hun parochiekerk gingen ‘halen’, is het teken van berouw, in het bijzonder berouw over de zonden begaan tijdens het carneval. De katholieke folklore wilde – vooral onder kinderen - dat dit kruisje niet mocht worden afgewassen. De as waarmee de priester het kruisje op het voorhoofd van de gelovige had aangebracht, was as van verbrande palmtakjes van Palmpasen van het vorig jaar. Uiteraard lukte het nooit iemand om het askruisje meer dan veertig dagen lang op het voorhoofd intact te houden, zelfs niet al de pastoor daarvoor een premie uitloofde die uit ‘’n pekske’ bestond, een ‘pakje’, een kledingstuk om met Pasen mee voor de dag te komen. Toch had Robben in deze prent een tip om een poging te wagen .zie kröske; WBD III.3.3:225 'askruisje'; Geduurende de vaastetèèd,/ van assekrèùs toe Paose... (Henriëtte Vunderink, Et vaastetrommeltje, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)
askuil, askèùl, zelfstandig naamwoord, WBD askèùl - ashok (bewaarplaats voor as, vaak gelegen onder de bakoven)
asperges, Aspèrges, zelfstandig naamwoord, eigennaam, "Het gezang uit de roomskatholieke liturgie 'Asperges Me'; gebruikt als woordspeling met het gewas asperges .'t Waar muisstil in de kerk, toen ie uit de sacristie kwaam om den Asperges te zinge. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; NTC 8-10-1938); Piet van Beers - 2009 (fragment) –; ASPERGES ME ( Besproei mij); Ik denk wèlles terug òn vruuger; Dèn aawe rèèke Rômse tèèd .‘k Zuuk dan wèl es nòr schôon dinge .(Dè doede agge aawer zèèt); We wiere dan aaltij gezeegent; vur dè de liste mis begon .‘t « Asperges Me » wier dan gezonge ."" Besproei mij"", in ’t vakjargon . Onze pastoor was èèrg scheutig; meej zenne grôote waoterkwaast .Hij ha ’n hêel goei haand van sproeie .Èn dè wier figuurlek toegepaast .As misdiender liep ik ’n paor meeter; daor meej ’n èmmerke vur ‘m èùt; Die ’t dichtste bij ‘t gangpad zaate; kreege ’t miste waoter op der snèùt .Ed Schilders - Als meneer pastoor vroeger zijn wijwaterkwast ter hand nam om zijn parochianen te zegenen, ging dat vaak gepaard met de koorzang van een psalm die begint met de woorden ‘Asperges me…’ Dat betekent: ‘Heer, besprenkel mij…’ Het lijkt me heel begrijpelijk dat daar vroeger grappen over gemaakt werden. Deze ‘asperges’ komen heel vaak voor in de voordrachten die bij (familie)feesten door een zogenaamde pastoor in een zogenaamde preek ten beste werden gegeven. Uit enige inzendingen van oude feestpreken bleek echter dat het niet bij woordgrapjes bleef. In een voordracht met de titel ‘Preek van de pastoor van Sansbeek’, uit 1926, horen we meneer pastoor tegen de vrouwen in de kerk donderen: ‘As ge de wijwaterkwast mar ziet, dan lopte al de kerk uit, krek of ge van achter angestokt zijt, denkte dè ik die kwast in oeuwe mond zal steken? Ge hoeft um nie op te vreten! En die juffrouwe, die trekke durre kop net in as 'n zwaon die op 't waoter zwemt.’ Want de jufrouwe van toen waren blijkbaar bang dat hun kleding door water werd bevlekt, ook al was het dan heilig water. De pastoor: ‘Dur mos [moest] ok 'ns 'n drupke van op die verre [veren] van die pronkhoewd valle.’ Harrie Franken heeft een dergelijk preek opgetekend onder de titel ‘Preek van de pastoor van Soerendonk’. Ook daarin blijkt hoe de Brabantse boerin vroeger zelfs tijdens de heilige mis of het lof zuinig was op haar traditionele zondagse kledij. De pastoor zegt in deze preek: Het is dan gebeurd een keer of twee/ Als ik zondags mijn asperges dee/ of liever gezegd met mijn wijwaterkwast/ door de kerk kom plassen/ om jullie boerinnenzielen schoon te wassen/ dan staan ze klaar/ met een zakdoek of boezelaar/ Ik begrijp niet, hoe ik het gedoog/ die houden ze dan omhoog/ om die kanjaarden/ van mutsen te sparen/ voor ’t wijwater dat mocht spatten, wat een verdriet… Zulke preken bestaan meestal uit twee delen. De vrouwen krijgen ervan langs omdat ze hun kleding belangrijker vinden dan het wijwater, en de mannen omdat ze te veel drinken in de plaatselijke kroeg. Over de mannen preekt de pastoor dan: Beminde boeren/ Al dikwijls heb ik bemerkt dat er meer zitten in herberg of kroeg/ dan dat er lopen achter eg of ploeg. Het mooie is, vind ik, dat wijwater en alcohol hier eigenlijk hetzelfde zijn. Het was tenslotte feest. En dus zegt de pastoor tegen de vrouwen: …wat een verdriet/ Was het jenever/ dan deden ze het niet/ Dan zouden die lieve vrouwen/ Hun mondje wel open houden. (Brabants dagblad; ca. 2002); Wikipedia 2012 – De naam 'Asperges me' komt van de Latijnse antifoon die tijdens deze besprenkeling met wijwater Gregoriaans gezongen wordt, namelijk Psalm 51 (50), vers 9. In de Paastijd (Tempus Paschalis) zingt men in plaats van Psalm 51, Psalm 118:1; deze antifoon heet het 'Vidi aquam', waarin op mystieke wijze Christus aan het kruis bezongen wordt, uit wiens zijde water en bloed vloeide .De priester of bisschop gaat hierbij, gekleed in pluviale en eventueel geholpen door diakens, door de kerk en besprenkelt de gelovigen door middel van een aspergil met wijwater. Dit gebeurt ter herinnering aan het doopsel en om barmhartigheid en reiniging van God af te smeken, voordat men de heilige geheimen van de eucharistie celebreert. (...); Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor:/ Lavabis me, et super nivem dealbabor // Gij besprenkelt mij, Heer, met hysop, en ik zal rein worden./ Gij wast mij, en ik zal witter worden dan sneeuw."
assortiment, assortiemènt, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): assortiment, (textiel) meerdelige voorspinmachine
assurantie, asseraansie, astraasie, zelfstandig naamwoord, assurantie, verzekering; uit Franse ‘assurance’; Cees Robben – Ik keek wel effenaaf toen ik zaag desse m’n fiets gejat han.. Na hek van de asseraansie ’n effenaave trug gekocht... (19870918); astraasie; verzekering; 'braandastraasie' = brandverzekering; – verbastering van 'assurantie'; Henk van Rijen: bè wèffere braandastraasie zèède gè verastreerd?; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ASTRANTIE zelfstandig naamwoord v. - assurantie, verzekeringsmaatschappij
assureren, asseradeere, zwak werkwoord, verzekeren; van Franse 'assurer'; Frans Verbunt: asseradeere, verasseradeere, verassereere - verzekeren
ast, aast, zelfstandig naamwoord, drijfriem van een machine; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “…vruuger jè, toen heetie op de febriek gewèrkt gehad bij van Dooren èn toen heetie toen òn de aast gehange, zon drèèfriem, heetie òn de aast gehange èn daor heetie toen en paor van die krom bêene van gekreege. Die waare toen gebrooke èn toen hèbbe zem gezèt gehad èn die waare vort krom…” (transcriptie Hans Hessels 2014)
astrant, astraant, straant , bijvoeglijk naamwoord, brutaal; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): astraant - brutaal; Zonnen aastraanten bliksem was ie! (A.J.A.C. van Delft, uit: ‘Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect’; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956); WBD III.3.1:221 'astrant', 'strant, brutaal' = vrijpostig, onbeschaamd (222); WBD III.1.4:130 'astrant' = moedig; WNT ASSURANT - in de volkstaal geworden tot ASTRANT; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - ASTRANT, strant - onbeschroomd, vrijpostig = nl. assurant - brutaal
atelier, atteljeej, den, zelfstandig naamwoord, eigennaam, "Centrale Werkplaats der N.S .Hij heej fifteg jaor op den atteljeej gewèèrkt .De oorspronkelijke uitspraak - attelier ?; Pierre van Beek - Tegenwoordig wordt er in Tilburg van de Centrale Werkplaats (van de Ned. Spoorwegen) gesproken. Vroeger hoorde men evenwel van niet anders dan ""den atelier"" praten, waarbij velen dan de laatste lettergreep op z'n Nederlands - dus als de ""ie"" van ""bier"" - uitspraken in de plaats van gesplitst zoals het Frans dat eist. Onze ""atelier"" van weleer leeft nog voort in een straatnaam. ""Atelier"" betekent letterlijk eigenlijk: plaats, waar men in het gareel; loopt... maar daarom zijn we in Tilburg toch niet aan onze ""atelier"" gekomen. Had in Tilburg dit woord een wel zeer specifieke - vooral tot de Centrale Werkplaats beperkte betekenis - een meer algemene betekenis was ook ""werkplaats"", hoewel men toch niet iedere werkplaats als ""atelier"" kan betitelen. (TTP 16-04-1966); Atteljee; Anoniem – 1959 – ; Buur Jaonus ha okkal zo dikkels gezee; ""'k Zallet is vur oe probeere op den atteljeej""; (...) ; 's-Maondags smerrigis stapte Nillus mee hart en ziel; Naor den atteljee, mee kruik en unne nuuwe blauwe kiel .(Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie); - Die rotmoffen waren de werkplaots van de Nederlandse Spoorwegen aon et opblaozen, den ateljéé hiete dè bij ons. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Bijnamenboek Karel de Beer: den atteljeej - Centrale Werkplaats van de NS (blz.109); WBD III.3.1:213 'atelier', 'werkwinkel, werkplaats' = atelier = Fr. atelier = werkplaats; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord m. atelier: Hij werkt in Tilburg op den atelier (v.d. N.S.); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ATELIER - ateljé, zelfstandig naamwoord m.- werkhuis: op nen ateljé werken: Met 'den ateljé' bedoelt men te Leuven de werkhuizen van ""Dyle et Bacalan""."
attaque, attak, zelfstandig naamwoord, attaque; hartaanval; uit het Frans; Cees Robben – En as’t nie meevalt/ Hedde gij unne attak... (19731231); WBD III.1.2:277 - attaque = beroerte
au, aj, tussenwerpsel, au! (kreet van pijn); aj men èksterôog!; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AAI (zuiver uitgespr.) telwoord - kreet van droefheid of pijn. Ook 'ai'. AÏE telwoord - kreet van pijn of van schrik
aula, aoola, zelfstandig naamwoord, aula; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - …in de aoola hier van, van et hèùs, dan was ok zon, zon  hèrmenieke van die aaw manne die ok ammel bij de meziek gewist waare vruuger èn naa meej de aaw manne bij mekaare gebleeve zèn èn dan geeve ze hier òf daor zon, zon konsèrtje, hè…Et Hèrmenieke noeme ze derèège, hè…Dès leuk!”
aureool, aawriejôol, zelfstandig naamwoord, aureool; De Kèrstal op den Heuvel, in en vlammend aawriejôol. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Niet te verwarren met aaw riejool = een oud riool.
auto, ootoo, zelfstandig naamwoord, auto; Cees Robben – Unne ooto vur-de-deur.. (19640925); Audioregistratie 1978 - In mènne jonge tèèd dan, enen ootoo, die zaagde zôo mar es ene keer in de week! Êen òf tweej! En dè was veul agge die êen òf tweej gezien had want den dòkter die kwaam meej de fiets òf meej enen brommert òf meej en rijtèùg… (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
automobiel, òttoomoobiel, zelfstandig naamwoord, automobiel, auto; Kees & Bart (ca. 1935): 'ottomobiel'
autoscooter, ootooskòtters, zelfstandig naamwoord, autoscooter (kermisattraktie); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…Jaaa…ene mallemeule èn enen hoogaatie èn ene ootooskòtters èn zôo èn dan gebakkraome èn snoep èn nooga, olliebòlle ...”
avance, avvezaans, bijwoord, voortgang, vooruitgang; Cees Robben: dan bidde we nòg ene rôozekraans èn dès goed vur den avvezaans; Henk van Rijen: hij mòkt avvezaans - hij gaat vooruit; Uit lat. abundantia ?; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord vr. avancatie, vooruitgang, voortgang: 'Door zit niks geen avvecóosie in' (in het werk nl.); Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – ABONDANCE - abondanse zelfstandig naamwoord vr. - overvloed: iets in - hebben; i:t in abondansen éme .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AB0NDANSIE (uitspr. abbendanse), in - : in overvloed
avanceerkwast, affeseerkwaast, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: witkwast, blokkwast; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): affeseerkwast - blokkwast
avanceerplankje, affeseerplèngske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, autoped, step; WBD III.5.2:131 'avanceerplakje' = step, glijer; wsch. geen origineel dialectwoord, maar 'fantasie-metonymia'
avanceerschoenen, affeseerschoene, zelfstandig naamwoord, meervoud, De Wijs – (gehoord na ’n wandeling:) oew averseer schoene zèn gelèk ondergestobberd (17-08-1964); De Wijs – Ge mot ‘ns kèke hoe rap dettie is mee z’n aveseerschoenen aon (16-01-1975); Frans Verbunt: schoenen waarop men gemakkelijk veel en snel loopt; Nie bromme [op de bromfiets rijden] paa, mar ge meugt wèl/ mèn avesseerplèngske vatte. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ons Sjèfke zee: Tis vuls te glad Paa); WBD III.1.3:215 'avanceerschoen' = veel te grote schoen; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): affeseerschoene (I:30); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): affeseerschoene
avanceersteek, affeseersteek, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: grove steek bij het naaiwerk; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): affeseersteek
avanceren, affeseere, zwak werkwoord, affeseere - affeseerde - geaffeseerd, opschieten, voortmaken, zich haasten, avanceren; R As ge affeseert, zèèder nog op tèèd; Cees Robben – “Zeg maokt is mensie,” zee m’n vrouw.../ en affeseert ’n bietje... (19550716); Cees Robben – Ge het nogal geaffeseerd... (19810710); Henk van Rijen: Affeseert en bietje! Ge hèt nògal geaffeseerd; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): agge en bietje affeseert, zèèder op tèèd; Stadsnieuws: Alleej, affeseert es wè - Kom, schiet eens een beetje op (030210); WBD III.1.2:5 'affeceren' = zich haasten, ook 'spoeien', 'opschieten'; WBD III.1.4:347 'avanceren' = opschieten; WBD III.4.4:323 'avanceren' = vorderen; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): affeseere - opschieten (1:30); S.G. blz.236 (not. Witters); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): van Fr. avancer = opschieten; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): AVANCEREN - (avveseren) onov. ww. - opschieten, avanceren, voortmaken, opschieten .Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) – AVANCEEREN - avansé:re - vooruitkomen, sneller gaan; ook: voorschieten van geld); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): affeseere - voortmaken, opschieten; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - affeseere, avveseere - voortmaken (nbrab); zie WNT Suppl.I, kol. 2172; voltooid deelwoord, geaffeseerd; zie affeseere; zie geavveseert; voltooid deelwoord, geavveseert van ‘affeseere’, opschieten, haast maken; haast gemaakt; Cees Robben – We hebben mar nie geavveseert, en alles op staoi-aon gedaon... (19660325); zie affeseere
avond, saoves, taovend, bijwoord, ’s avonds; Saoves wier et rôozenhuuke gebid. Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - 's aoves; Audio-opname 1978 – Dhr. Bertens – “Toen waarder himmòl meej genaajd, toen moeste vort saoves wòchte toedè die rijers trugwaare, dè was toen saoves en uur òf èllef, half twaalf” (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…èn toen kosseme saoves òf  tweej keer in de week bij Toon van ’t Hof op de Bredòssewèg in die kefeej daor vruuger de Haos gezeeten heej…”; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) – “As ge dan saoves nòr de kèrmes waart gewist dan moeste enen bèùl olliebòlle meejneeme òf et was nie goed, hè, dan hoefde nie tös te koome!”; Ge ziet ’r veul veugeltjes, èn saoves hurde nòg wel ’s unne kinkenduut. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); Saoves kwaam ons moeder meej der pan òngedraoge. (Henriëtte Vunderink, haovermoutepap, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); taovend; vanavond (uit: te avond zie te, te middag); Cees Robben – Mar ’t is taovend wir niks toe den botteram... [vanavond op droog brood naar bed] (19651022); Cees Robben – Onze Jaones moet taovend wir overwerke... (19671117); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - TAVEND, T'AVEND bijwoord - dezen avond, de avond die aanstaande is. Jan Naaijkens - Dès Biks – (1992) - taovend bijwoord - vanavond; WNT T'AVOND - TAVOND - thans alleen nog in Z-Nederl. en enkele streken van N-Nederl.
avond, aovend, zelfstandig naamwoord, "avond; taovend - vanavond; R.J. Ik koom nie tèùs vur taovend; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'Zondaggenaovend', 'Zaoterdaggenaovend'; As t' aovend Sjarel de veldwachter ons uit ""'t Engeltje"" zet... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); Cees Robben – Heel laot op den aovend... (19540925); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): tis ene zachten aovend; Henk van Rijen: hoe laoter op den aovend, hoen schonder vòlk; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): type 'aovend', met n (krt.32 en blz.75); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord m. avond; t'aovend - vanavond, hedenavond .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): AVE(N)D zelfstandig naamwoord m.: te avend, t'avend"
azen, aozen, sterk werkwoord, euze - eusde - geèùsd, aoze; azen (op); Cees Robben –  ...Den onze is gewend aachter bakvissen te aozen... (19560414); èùze; Henk van Rijen: azen op, loeren op, wachten op een kans; A.P. de Bont: zw-ww-tr. 'euren' - azen, van voedsel voorzien (ook t.o.v. behoeftige mensen gezegd); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 –
azijn, azèèn, zelfstandig naamwoord, azijn; Cees Robben – azèèn en gal (19660401)
baai, baaj, baoj, zelfstandig naamwoord, "zelfstandig naamwoord; baai; zowel de uitspraken 'baaj' als 'baoj' lijken voor te komen; En korte onderbroek laag klaor/ gin lange van wèèrm baai/ die ha ons Sjaan in de kaast geleej/ Ze zeej: «Tis ommers Maai» (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Amaai, wènne maai...); Ze stonke nòr smoutolie, dè wèl, mar ze mòkten ok laoke èn ze mòkte flenèl. Èn rips, èn baaj, èn ok mesjèster. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); - WBD II.4. p. 855 - J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij „baai"": „Dubbelbreed , zwaar, jaeger of gekleurd weefsel, sterk geruwd en gevold. Ook zware katoenen flanel noemt men wel baai (molton)."" - baoj, K 183 = Tilburg; - Henk van Rijswijk - Baai: zware wollen stof met strijkgaren ketting en inslag, meestal in platbinding geweven. Na het weven gevold en sterk geruwd. De gebruikte grondstof was vaak van de wat mindere soort wol. Vroeger vooral geverfd met mekrap waardoor de typische roodbruine kleur ontstaat. Toepassing: rokken en goedkope bovenkleding. zie Jopperbaai: de zwaarste uitvoering van baai, waterafstotend gemaakt, meestal zwart en gebruikt voor werkkleding geschikt om door te werken bij slechte weersomstandigheden .WNT lemma BAAI I; znw. vr., en bij overdrachtelijk gebruik ook m .mv. baaien, voornamelijk ter aanduiding van verschillende soorten. In het Mnl. nog niet aangewezen; hd. boi, eng. bay (MURRAY 1, 713) en baize (a.w. 1, 629): die laatste vorm wordt verklaard als eene verminking van het mv. bayes. In Engeland werden de baaiweverijen overgebracht uit Frankrijk en Nederland, omstreeks het midden van de 16de eeuw. Den oorsprong vindt men in fr. baie, bij GODEFROY (1, 551) in eene aanhaling uit 1570, waar gesproken wordt van ”les baies et sarges façon de Beauvais”; men gelooft dat met baie eene stof wordt bedoeld die om hare bruinroode kleur (fr. bai, lat. badius) aldus werd genoemd. (...)  Verg. ook it. baietta, sp. bayeta, evenzoo namen van wollen stoffen. ; - Jemandt …, die met Sayen [zie sajèt], Bayen, ofte andere Leydtsche waren handelt, COSTER 466 [1619]. ; (...) In Zuid-Nederland ook overdrachtelijk, en dan m., voor: een baaien borstrok. ; WBD II:4 & Van Dale: Dik en grof wollen weefsel, op molton gelijkend flanel, meestal donkerrood, ook wel bruin, geel of blauw van kleur, waarvan onderkleren, vrouwenrokken , hemden voor zeelieden en boeren werd gemaakt .WBD II:4.855 - in Tilburg (K 183) genoemd in de toepassingen 'borstrokken' en 'rokken'; WNT BAAI - Benaming van zeker grof, op molton gelijkend flanel .zie baoj; zie raandbaaj; baoj; WBD baai (II:855), dik en grof wollen weefsel, op molton gelijkend flanel, meestal donkerrood, ook wel bruin, geel of blauw van kleur, waarvan onderkleren, vrouwenrokken, hemden voor zeelieden en boeren worden gemaakt (v. Dale) .WTT 2012 - het WBD geeft voor Tilburg (K 183) uitdrukkelijk de uitspaak 'baoj', niet baaj; WBD baojwèèver - baaiwever (II:942); WBD baojgetaaw / baojketaaw (II:946)- baaigetouw; WNT BAAI - Benaming van zeker grof, op molton gelijkend flanel."
baaien, baaje, baoje, bijvoeglijk naamwoord, Henk van Rijen: en baaje broek - te wijde broek (wegens overeenkomst met een broek van de stof baai?); WBD III.1.3:101 'baaien rok', 'baaien onderrok' = dikke baaien onderrok; Cees Robben – D’n baaijen rok (19570706); zie baoje; baoj; baaien, van baai; Lòt ons dan nie lang prakkezeere/ dès gemak as gesneeje koek/ we geeven em dan van ons tweeje/ en nuuwe baoie onderbroek. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Van allebaaj wè); Pierre van Beek: enen baoje ròk (van een dik grof wollen weefsel, dat vroeger in Tilburg veel vervaardigd werd in verschillende kleuren, en o.a. door vrouwen werd gebruikt voor rokken) (Tilburgse Taaklplastiek 175); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij heej daor nen baoje ròk binnegegoojd (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1973) - gezegd als een fabrikant een niet onverwacht bezoek aan een arbeidersvrouw aflegde
baal, baol, zelfstandig naamwoord, bòltje, baal; een zak van jute of grof linnen; Asse [de nog warme kolen uit de ovens van een gasstoker] afgekoeld of bekaant koud waren, moeste ze in enne baole zak doen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): baol zelfst. nw. m. baal (in AB vr.); bòltje; verkleinwoord; baaltje; WBD bòltje - rugnet (vliegennet dat over de rug v.h. paard gehangen wordt), ook genoemd 'vliegedèk'; - verkleinwoord van 'baol', met vocaalkrimping
baalkatoen, baolketoen, zelfstandig naamwoord, "Hij is gemeen als 'n stuk baalkatoen van 'n cent de el. - Men zegt het bijv. van iemand, die ""politiek pleegt"" en daarbij vaak verre van edelaardig blijkt. (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, ‘Bekoring van dialect’; ‘Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend’); Van Rijen (1998): katoen, speciaal bestemd voor het maken van balen, katoen van de minste kwaliteit"
baalzak, baolzak, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: slecht passende japon; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): baolzak - slecht passende jurk
baan, baon, zelfstandig naamwoord, bòntje, baan (weg); baan (betrekking); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'stadsbaontjes'; De Wijs – ik zuuk nog aaltij ’n baon van ’s merreges vrij en ’s middags nie hoeven te komen en salaris over de giro (16-01-1975); Cees Robben – De steekes langs de groote baon (19601125); WBD laojbaon (II:983) - ladebaan (v.d. weefspoel); ook: laojvlakte; WBD III.3.1:396 'baan' = heerbaan (grote, brede weg); ook genoemd: 'dijk'; WBD III.3.1:397 'baan' = openbare weg; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): baon zelfst. nw. vr. baan 1) de grote weg; 2) een strook van enige meters breedte over het veld .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAAN zelfst. nw. v - openbare weg die niet gekasseid is; ook pad of spoor; ook: tamelijk brede aardeweg, waar men met eene kar kan rijden
baantje, bòntje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, baantje; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAANTJE zelfstandig naamwoord onzijdig - betrekking, bediening
baar, baor, zelfstandig naamwoord, baar; draagbaar met daarop de doodskist; Cees Robben – Bij ’n lôôze baor fiste... (1979130) [De zogenaamde ‘loze baar’ is een ‘katafalk’: ‘een loos getimmerte dat, behangen met een doodkleed, de gedaante van een doodkist op een draagbaar vertoont en waardoor bij kerkelijke rouwplechtigheden de kist met den of de overledene wordt vertegenwoordigd’ (WNT lemma BAAR). De loze baar werd bijvoorbeeld gebruikt bij missen die kort na de begrafenis gehouden werden ter nagedachtenis van de overledene.]
baard, baord, baort, zelfstandig naamwoord, baordje, bòrtje, bortje, bòrdje, baard; Dialectenquête 1879: 'nen ruigen board; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dur zenen baord zèèke - zich onbetrouwbaar gedragen (variant: schèète); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): en vèèreke meej nen baord is zèlde van goejen aord; Cees Robben – Noemde gij dè baord... (19780902); WBD III.1.1:55 'bakkebaard', 'bakkenbaard', 'bakkebaardjes', 'bakkenbaarden'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): baord zelfst. nw. m. baard; mv. 'baorte(n)'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAARD zelfst. nw. m. - Vuiligheid rond den mond: Kuis(ch)t uwen baard af.; bòrdje; baardje; verkleinwoord van 'baord', met vocaalkrimping
Baarle, Baol, zelfstandig naamwoord, toponiem, Baarle-Nassau; Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - Bij Gòd èn in Baol is alles meugelek; Gin gemier mir meej en fiets of bus/ gin laast mir meej de kènder./ Hil de streup meej de trein nòr Baol/ dès vur iederêen veul fènder. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Meej et spoor nòr Bèls); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - aachter Baol schènt de zón - Na tegenspoed zal de situatie verbeteren.
Baarleboemel, Baolboemel, Baol boemel, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: boemeltrein Tilburg - Baarle-Nassau; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Baolboemel = museumtreintje (blz. 110); ES 2012/WTT - Bedoeld is de stoomtrein tussen Tilburg en Turnhout, met haltes in Riel, Alphen, Baarle-Nassau, Baarle Grens, en Weelde. Deze treinen (voornamelijk bedoeld voor goederenvervoer) reden over het zogenaamde 'Bels Lijntje' .- Heurde gij Baol Boemel wel ’s blaoze?/ Baol Boemel die blaost als ’n blaoskepèl!/ Ik liet ’m stôome, tuute, remme, raoze/ As ik in Baol kwaam, wies zij ’t al wel. (Ed Schilders - column in Brabants Dagblad/ Tilburg Plus; 27-09-2012); zie Bèls
Baarles, Bòls, Baols, bijvoeglijk naamwoord, van Baarle-Nassau, Baarles; De Bòlse bus kómt dur Allefe. - De bus naar B-N komt door Alphen
baars, baors, zelfstandig naamwoord, bòrske, baars; WBD III.4.2:92 'baars' - baars (Perca fluviatilis); WBD III.4.2:92 'baarske' - pos (Gymnocephalus cernua), ook genoemd: 'pos', 'schele jood' of 'koolbaars'; bòrske; verkleinwoord; Van Rijen (1998): baarsje
Baars, Baors, toponiem, de Baors, De Baars; ven in het oosten van Tilburg nabij Koningshoeven; Cees Robben – Blauwslôôt.. Buunder.. Baors en Broek.. (19570316)
baas, baos, zelfstandig naamwoord, bòske, baas; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Baos is baos, ók al is ie van hout/ strooj .WBD gistbaos - gistkelderbaas (leidinggevende persoon die belast is met de gisting, in een brouwerij); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'ze zijn nog den baos'; zèn dees aajer vòrs, baos?; Cees Robben: asse mar enen baos hèbbe, dan ist gemòkt; Cees Robben: Ik bèn tèùs den baos, mar ast er naawt, is óns vrouw den baos; Cees Robben: fèfteg jaor stikkedoor bij êen èn denzèlfden baos; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - baos mèèlwörm: as gem óp zene kòp trapt, is ie dôod (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916):) - op een baas met weinig gezag, (zie aldaar onder meelworm); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BAOS zelfstandig naamwoord baas; z'n èigeste baos - onafhankelijk; Interview met de heer De Kok (1978) – “Den baos die maag nie iem… den baos om zen nèk geeve int bijzèèn van zen pèrseneel!” (transcriptie Hans Hessels 2014); Frans Verbunt: èège baos - zelfstandig zakendoend; Frans Verbunt: den baos in hèùs - het hoofd van het gezin; Frans Verbunt: baos is baos, ok al issie van strôoj; WBD III.3.1:326 'grote baas' = vooraanstaande; WBD III.1.4110 'baas' = bazige vrouw; WBD III.2.2:87 'baas'= echtgenoot .WBD III.1.4.326 'bazen''de baas spelen' = idem; bòske; verkleinwoord; baasje; kereltje; verkleinwoord van 'baos', met vocaalkrimping; – en fèèrm bòske - een flink ventje; – zó druk as en klèèn bòske - (schertsend) druk; gd94 Wès dè toch en frêet bòske!; WBD III.2.2:40 'baasje' = jongen; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Hoeufft: 'Baaske' is hier een titel met welken men eenen onbekende van minderen stand aanspreekt; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOSKE(N), BASKE(N); Jan Naaijkens - Dè's Biks, 1992: 'n gezònd boske - een gezond jongetje
baat, baot, zelfstandig naamwoord, baat; WBD ón de baot, òn (de) tèlling - de koe heeft het einde van de dracht bereikt, ze is 'ötgetèld', 'ötgereekend'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): - zelfst. nw. vr. en m.: baat, genezing, herstel (baot zuujke, veenne); II. zelfst. nw.  m. baat (weinig gebr. in een zin als 'We haaan geenen, resp. goeien baot gevonde'.
babbel, bèbbel, zelfstandig naamwoord, kwebbel; Henk van Rijen: hak menen bèbbel mar dichtgehaawe -had ik maar niet zoveel gepraat; Piet van Beers – ‘Nòdderhaand moete nie maawe’: Dan moete oewen bèbbel haawe (Brabants Bont 1; z.j., ca. 2005); WBD III.1.1:100 'babbel'= mond
baby, beebieke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord; ook: beebiekiendje; Van Rijen (1998): baby; Frans Verbunt: beebiekiendje; Cees Robben: ''t beebieke hiette Marjanne'; - baokers èn beebiekiendjes
babykindje, babbiekiendje, zelfstandig naamwoord, ook: beebieke; Frans Verbunt: baby, ook: beebiekiendje
baden, baoje, zwak werkwoord, badbdeben; Pierre van Beek: baoje, baojere (Tilburgse Taaklplastiek 124), resp. baden en waden .WBD III.1.2:152 'baden' = met grote stappen lopen; WBD III.1.2:160 'baden' = waden; WBD III.1.2:161 'baden' = pootjebaden; B baoje - baojde - gebaoje - geen vocaalkrimping; ...ik zit te baoie in men zwêet... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tis nôot nie goed); WBD III.4.4:5 'baden' = schuilgaan in een wolk (v.d. maan); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): baoje(n) zw.ww.intr. baden, waden, met zekere moeite en op zekere diepte gaan door .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): verdedigt 'baaijen', zonder d. Z.a.
bagagedrager, begòzziedraoger, zelfstandig naamwoord, bagagedrager (van fiets o.d.) ook 'pakkendrager'; Stadsnieuws: Sprinkt mar op mènne begòzziedraoger, dan brèng ik oe wèl èfkes tèùs (160507)
bagatel, bakketèl, zelfstandig naamwoord, kleinigheid, onbenulligheid, bagatel; Enen baand plèkke is vur mèn mar en bakketèl .Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): gin bakketel; WBD III.3.1:364 'bagatel' =kwajongensstreek van fr. bagatelle = kleinigheid, beuzeling, wissewasje, vrijage; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BAGATEL - bagatèl of bagetèl (ook met p) - kleinigheid; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAGATEL zelfst. nw. v., niet o. Zie wdbb .WNT BAGATEL - ontleend aan fr. bagatelle en dit aan it. bagatella
baggermolen, baggermeule, zelfstandig naamwoord, baggermolen; Audioregistratie 1978 - Meej ene baggermeule hèn ze et ok wèl gedaon [nl. het  kanaal aanleggen] mar dè ging nie zo goed. Dieje grond was te hard, dè was te leemachteg! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
bak, bak, zelfstandig naamwoord, bakske, bèkske, "het verkleinwoord ook met umlaut: bèkske; bak in diverse betekenissen; 1. In de uitdrukking '...halven bak' - van zelfstandig naamwoord 'bak' in de betekenis 'het bakken' ofwel 'baksel', met 'half', niet geheel, dus: 'halfbakken'; WNT lemma Halfbakken 2.a: Bij qualitatieve persoonsnamen. Niet volslagen —, in gebrekkige mate datgene zijnde wat door den naam wordt aangewezen; onvolkomen of gebrekkig in zijne soort .WTT-2012: In het dialect is de uitdrukking dichter bij de oorsprong gebleven: het baksel (het bedoelde werk) is gebrekkig .- halven bak - half werk: Tis ammòl halven bak wèttie doe (slecht werk); Een bijwoordelijk gebruik vinden we bij Frans Verbunt: halven baks gedaon; 2. De voederbak; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Iemand van den bak bèète - Hem in de hoek drukken; Frans Verbunt: zenèège van den bak laote bèète - zich laten verdringen; Als ze goed ter been waren, mochten ze hooguit wa zaad in het bakske van het kanariepietje doen, nie meer,... (Wil van Pelt, Brabant's knipoog uit het verleden; 2001 – CuBra); 3. Kom, kop, bak om uit te drinken, maar ook ieder komvormig voorwerp; meestal voor koffie; waar het thee betreft zie tas; Frans Verbunt: en lékker bakske kòffie; Ze gaven schôon schilderijkes, un wijwaotersbekske of un lievevrouwebildje. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WNT BAK 2) in de volkstaal v. verschil. streken: kopje; WBD (III.2.1:l86) bakske = kopje, ook genoemd: kom, kumke of tas; WBD (III.2.3:40) bakske = maaltijd in de namiddag [de warme maaltijd werd vaak gebruikt na het middaguur; de broodmaaltijd aan het eind van de middag (werkdag) werd vaak aangeduid als 'koffiedrinken']; ""Daor is naa eenmaol niks aon te doen, we zullen er mar 'n bekske troost op drinke."" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); Toen d'n oudste terug kwam mee de boodschap dat vrouw Sjaane al onderweg was zette Sjareltje al vast mar koffie want ze zou eerst wel 'n bakske lusten. (Wil van Pelt, Brabant's knipoog uit het verleden; 2001 – CuBra); Maar allee... we zullen eens gaan kijken of de vrouw de koffie al klaar heeft, gij lust toch zeker ok wel 'n bakske? (Wil van Pelt, Brabant's knipoog uit het verleden; 2001 – CuBra); Het vrouwvollek lust onderwijl wel 'n bakske koffie. (Wil van Pelt, Brabant's knipoog uit het verleden; 2001 – CuBra); Na de Mis gebruikte die dan bij haar de koffie, soms kwamen meerdere buurvrouwen ""op een bakske"". (A. van Delft; Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 30 november 1929 - Van vroeger dagen 142: Van vrijen en trouwen 2); ’n Buurvrouw komt tegen half elf ""een bakske doen"", dat wil zeggen zij komt een tas koffie slurpen met een ""bestel"" [ soort beschuit] en suiker onderwijl de nieuwtjes der buurtgenoten te releveeren of kwaad... (A. van Delft, Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 1 februari 1930 - Van vroeger dagen 151: Folklore en Ambacht 1); Een ""half elfke"" is het bakske koffie, dat buurvrouwen des morgens om half elf plegen te drinken. (Pierre van Beek –Tilburgse Taalplastiek nr. 66; NTC 4 november 1968; Cees Robben – Dan maolt ze d’n koffie.. en zet unne bak... (19580201); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BèKSKE, vkw. van 'bak': 'n lèkker bèkske koffie; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bèkske - kop met oor, in tegenst. tot 'kumke'; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Men zegt hier wel 'een bakje thee drinken' onder den burgerstand ... Dat BAK zeer goed in dezen zin zij, kan men o.a. zien uit Kiliaan. Z.a .4. Grap; Den burgemister hee 'ne schoonen bak utgehold. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit 't klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); WBD III.3.1:249 'bak' = grap; 5. Bak = doosvormig voorwerp; WBD II:601 bak - weekbak, soort spoelbak in een looierij; bakske; verkleinwoord; kopje; zie bak; bèkske; zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van ‘bak’; bakje; kopje koffie; Cees Robben – Luste ôôk ’n bekske leut... koffie lut... (19870213); Cees Robben – Zo’n bekske doe deugd (19580201); Piet van Beers – ‘Unne mooien open dag’:  't Vrouwvolk vat 'n bekske Thee (With Love; 1982-1987); Piet van Beers – ‘De stinpöst’: Vier ons vèrse worst èn peeje../  doet er mar wè jèùne bij./ 'n Bèkske zult 'n half pond kaoje/ èn tweej schèève balkenbrei. (Spoeje doemmeniemer; 2009)"
baker, baoker, baokster, zelfstandig naamwoord, baker; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dè nukt de baoker nie, ast kiendje mar gezónd is - dat is weinig ter zake of ondergeschikt aan iets belangrijkers; Frans Verbunt: ook: baokster; Audioregistratie 1978 - Ik wies vruuger aaltij al, hè, waor èrges ene klèène moes koomen, hè. Want toen was ik mar en jaor òf aacht òf zôo, dènk, hè. Èn dan kwaame ze ons moeder roepen, hè. Ik dènk “òch, òch, meens nòg toe tòch, hè. Dan blêef ze ôot hil lang wèg, hil de naacht òf zôo! Die was en baoker! Die ging baokere dan nòg, hè!” (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - et baokerke (= Toepoel) (blz. 78); WBD III.2.2:14 'baker', 'baakster' = vroedvrouw; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): baokster - zelfstandig naamwoordw-vr. baker; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BAOKSTER zelfstandig naamwoord - baker
Bakertand, Baokertaand, toponiem, Bakertand, gebied tussen Tilburg en Goirle
bakhuis, bakhèùs, zelfstandig naamwoord, bakhuis; WBD bakhuis, vrijstaand gebouwtje of deel v.h. boerenhuis, waarin de bakoven zich bevindt en de baktrog; Ik moes netuurluk alles zien. Allerirst et pèrd, de vèèrkes, de kiepenkooi en et bakhèùs. Dè waar un hèùske meej en schèùn dak, neffen de pèèrdestal. In dè hèùske wier et brôod gebakken. In den oven wiere irst takkenbossen, ‘musterd’ genoemd, geschoven en in braand gestoken. As die ötgebraand waren, wier de aas der ötgeveegd en de te bakken déég erin geschoven. Et deurke ging dicht en un uur of aanderhalf laoter waar et brôod gebakken. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
bakkeleien, bakkelaaje, zwak werkwoord, bakkeleien - uit Maleis berkelahi = twisten (Van Dale); ruzie maken, kibbelen; In Brabantse dialecten volgens Brabantius echter ook: Brabantius (1884) - Bakkelaejen, mee iement (W.), iemand naloopen en flikflooien om zijne gunst te verwerven. Het tegendeel dus van ndl. bakkeleien - elkander afrossen. (Onze Volkstaal, 1882, nr.4; Woordenlijst der Noord-Brabantsche Volkstaal).
bakken, bakke, zwak werkwoord, bakke - bakte - gebakke, "bakken; B en poets speule - een poets bakken gez .B bakke - bakte - gebakke; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Kakke gao vur't bakke .Van Delft - ""Hij bakt met alle pannen."" Dit is: Hij is van alle markten thuis. Ook wel: Hij huilt met de wolven, waarmee hij in 't bosch is. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929); Frans Verbunt: bakke me en aaj of bakkeme en aaj? doen we het of doen we het niet?; Frans Verbunt: bakkeme en aaj òf maokeme en kiendje?; WBD bakhèùs - bakhuis (vrijstaand gebouwtje of deel v.h. boerenhuis, waarin de bakoven zich bevindt en de baktrog); WBD bakoove, oove, oowve - bakoven (in het bakhuis v.e. boerenhuis); WBD III.4.4: 91 'bakken' = vriezen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - die is mee et bakken öt de pan gesprónge - gezegd van een buitenechtelijk kind en van een buitenbeentje in de familie .A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): bakke, ik bak, gij/hij bakt, wij bakke; ik bakte; wij hèbbe gebakke; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bakke - st. (biejk, biejke(n)) en zw.ww., tr. en intr. - bakken .Dirk Boutkan: bakke: ww-vormen; zie zin 113, blz.100"
bakker, bakker, bèkker, zelfstandig naamwoord, bèkkerke, bakker; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Waor den bakker zit, hoeft den dòkter nie te zitte .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Den bakker heeter zen vrouw durgejaogd. (brood met gaten); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): bèkker; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - den bèkker heej in den oove gascheete (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916):) - hij heeft geen klanten meer.; bèkker; 1. bakker van brood; R.J. Van den luien bèkker; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bèkker, bèkkers; Mar de luien bekker sliep en sliep / en droomde van veul mikke (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Van de luien bekker’, 1938); Cees Robben – En daornao [na de kermisweek] ... toezjoer gemaon [rekeningen]/ van slachter en van bekker... (19540814) ; Cees Robben – Bekker Verstippen (19570706); Cees Robben – Hier kan unne bekker nog is unne taas wegtaase... (19730929) [veel brood leveren in een kinderrijk gezin]; Frans Verbunt: ónzen bèkker heej in den oove gescheete - heeft zijn zaak gesloten; Schèùn tegenover ons wôonde enne bekker en enne gruunteboer en; aon den aandere kaant, op et huukske, zaat enne slager, tegenover un; sigarenboer, die ôok taxi reej. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Den bèkker èn de slaager die kwaamen aaltij aachterom, die han en transportfiets bij der , meej en grôote maand veurop en die kwaame èlken dag. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?); A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): bèkker (krt. 45); met umlaut (krt. 48 en blz. 92); Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BAKKER - bèkar, zelfst. nw. m .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bèkker; 2. bakker; soort meikever (met witachtig dekschild); WBD III 4,2:162 lemma Meikever met witachtige rug - Dit lemma bevat de specifieke benamingen voor een meikever die met meel bestoven lijkt te zijn .mulder – Tilburg; mulderke – Tilburg; molenaar – Tilburg; bakker – frequent in Tilburg; bakkerke – Tilburg; kapucientje – Tilburg, Goirle; manneke – frequent in Tilburg; wijfje, wijfke – frequent in Tilburg; WBD III 4,2:164 lemma Kleine bruine meikever - Voor kleinere, glimmend bruine meikevers zijn er ook specifieke benamingen in gebruik .kapucien – Tilburg, Goirle, Hilvarenbeek; bakker – Tilburg; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèkker - bakker; ook bep. meikever; Piet Brock, uit Vuurstintjes ketsen (1996) – Mölders/ Ge he't z'in soorten:/ 'nen bèkker of kappesien,/ 'n mènneke of 'n wèfke,/ dè kunde hil goed zien.; bèkkerke; verkleinwoord van bèkker; kleine meikever; Cees Robben - We han capecientjes en bekkerkes... (19570525); WBD III 4,2:162 lemma Meikever met witachtige rug - Dit lemma bevat de specifieke benamingen voor een meikever die met meel bestoven lijkt te zijn .mulder – Tilburg; mulderke – Tilburg; molenaar – Tilburg; bakker – frequent in Tilburg; bakkerke – Tilburg; kapucientje – Tilburg, Goirle; manneke – frequent in Tilburg; wijfje, wijfke – frequent in Tilburg
bakkerij, bakkerij, zelfstandig naamwoord, achterste; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): Ze heeft een flinke bakkerij (achterste)
bakkerskar, bèkkerskèèr, zelfstandig naamwoord, bakkerskar; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bèkkerskèèr
bakkes, bakkes, zelfstandig naamwoord, I het gezicht, in het bijzonder de mond als deel van het geheel; meestal van een man. Vaak spottend bedoeld voor een lelijk of uitzonderlijk uiterlijk .WS: bakkes, gezicht; mond (bek); Cees Robben: as ik dè bakkes van jou ha...; Cees Robben: ónze paa heej meej zen schaors in zen bakkes gesneeje; Cees Robben: as ge naa nòg êene keer teegen et smoel van ónze paa bakkes zégt...; Cees Robben: Wè heej dè stróntjóng tòch en straant bakkes war .Frans Verbunt: fèèn bakkes - kieskeurig; Frans Verbunt: bakkes vol meej sjèp - een mondvol drop; Henk van Rijen: haawt oew bakkes - hou je mond; Frans Verbunt: zo gaaw we geslacht hèbbe, krèède gij de bakkes (zoethoudertje); …hil dè volk zaat meej zen bakkes vol taande. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Stadsnieuws: Ge kunt den draank öt zen bakkes tappe (260206); II  Grimassen, bekken trekken; Cees Robben: Ge hoeft enen aawen aop gin bakkese te leere trèkke; Pierre van Beek: Hij was zó gediensteg dèttie nen aawen aop nòg bakkese zó lere trèkke. (Tilburgse Taaklplastiek 24-11-73); Dikkels waren et van die zuurkes, waor ik al hillemol niks van moes hebben. Daor kréégde zon schraol bakkes van, vond ik. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); III Bakkes met stofnaam; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tis en hard gelaag en kèènd te kusse meej en stêene bakkes (N. Daamen - Handschrift 1916); Henk van Rijen: kèb ok gin houtere bakkes - ik tel evengoed mee; Frans Verbunt: hèk soms en houtere bakkes? (opm. v. iem. die in café overgeslagen wordt bij een rondje) .Enquête over ‘Je favoriete Tilburgse woord’ op website ‘Je bent een echte Tilburger als...’ maart 2013 -; Stadsnieuws: Hèk soms en houtere bakkes? (210506); - Want die aander vèèf [drinkers], die hèbben ok gin houtere bakkes. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): - bakkes zelfst. nw.  o. en vr. gezicht ''k Zan is aan ew bakkes slaon.'; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BAKKES - bakes, zelfst. nw. o.- Muil der dieren; in platte taal 'aangezicht' of 'mond' .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAKKES zelfst. nw. o. - Muil der dieren. In de gemeenetaal gebezigd v. 'mond'. Houd uw bakkes - zwijg! ook; gelaatsverwringing, grimas .WBD III.4.2:32 bakkes - bek, muil, mond v.e. dier, ook 'kweek' genoemd; WBD III.4.2:33 bakkes - voorste deel v.h. gezicht v.e. dier, ook genoemd: snufferd, wroet, neus of toot; WBD III.1.1:63 'bakkes' = gezicht; WBD III.1.1:80 'bakkes' = kaakgestel; WBD III.1.4:269 'een bakkes trekken' = een lelijk gezicht trekken
bakkesvol, bakkesvol, zelfstandig naamwoord, Pierre van Beek: soort snoepgoed, ook genoemd 'kattespouw' , zijnde nogal grote blokjes waarin vermoedelijk nogal wat druivesuiker verwerkt is, rose van kleur, met als hoofdkenmerk de erin verwerkte hele olienootjes .Cees Robben – ’t Snoeppepier en bakkesvol (19580329) [Bij Robben is ‘kattespouw’ onderscheiden van ‘bakkesvol’ zie kattespouw; Van Rijen (1998): mondvolle dubbeldikke zwartwit-toffee; Frans Verbunt: snoepgoed voor een halve cent te koop bij de Hasseltse kapel; Frans Verbunt: bakkesvol meej sjèp - mondvol drop; Enquête over ‘Je favoriete Tilburgse woord’ op website ‘Je bent een echte Tilburger als...’ maart 2013 -; WBD III.4.4:278 'bakkesvol' = mondvol; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAKKESVOL zelfst. nw. m. - babbelaar die zoo groot is dat men er maar een enkelen van in den mond kan steken.
bakoven, bakoove, zelfstandig naamwoord, bakoven; WBD bakoove, oove, oowve - bakoven (in het bakhuis v.e. boerenhuis)
bakpan, bakpan, zelfstandig naamwoord, lui vies wijf; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): bak-pan - lui vies wijf; WBD (III.2.1:195) bakpan, ook braojpan
baktand, baktaand, zelfstandig naamwoord, kies; WNT BAKTAND - een thans verouderde naam voor 'kiezen'
bal, bòl, zelfstandig naamwoord, bölleke, bal, hoofd; De mister krêeg den bòl teege zenen bòl. - De meester kreeg de bal tegen zijn hoofd .WBD bòlle - testes v.d. hengst, in Hasselt 'kloote' genoemd; Cees Robben: de bòlle zèn nie rónd! den zelfden bòl van precies?; Cees Robben: zene gladden kaolen bòl; WBD bòlle maoke (II:996) - op een bol draaien (v.d. geschoren ketting); WBD (III.2.1:379) bòl = kluwen, opgewonden garen, ook 'knoet' genoemd; WBD (III.1.1:36) 'bol' = hoofd; verkleinwoord 'bolleke' = hoofd; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bòl zelfstandig naamwoord mannelijk - bol en bal: enen bòl garre; in de bet. 'bal' alleen in gebruik als schoenmakersterm .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOL zelfstandig naamwoord mannelijk ... Schertsend gezeid voor 'hoofd'; het in zijnen bol hebben of krijgen - hooveerdig zijn of worden
baldadigheid, baldaodeghei, zelfstandig naamwoord, baldadigheid; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): baldaodeghei
baliën, bòllieje, zwak werkwoord, bòllieje - bòlliede - gebòllied, "zich moeizaam voortbewegen, b.v. door hoge sneeuw; WBD III.1.2:122 'bollien' = rondslenteren, ronddolen; ook 'rakken'; WBD bòllieje - zwijmelen (v.e. paard: lopen zonder vaste gang, her en der over de weg, van links naar rechts), ook genoemd 'hòt naor hèèr'; Cees Robben: den hillen dag speulen en róndbòllieë; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bollië - slenteren""; WBD III.1.2:139 'baliën (bolliën) = woest,onachtzaam lopen; WBD III.1.2:148 'balien (bollien) = moeilijk vooruitkomen"
balk, balk, zelfstandig naamwoord, balk; WBD III.3.1:126 'op de balk schrijven' (uitstel van betaling geven), op de lat schrijven = borgen
balkenbrij, balkenbraaj, zelfstandig naamwoord, "PVb balkenbrij; Cees Robben - Pietje.. lustte iets van ’t kuuske../ Platte ribben.. zult of spek.../ Kaoikes.. balkenbrei [sic] of klöfkes.../ Kienebak soms uit de nek...  (19550205); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BALKEBRAAJ zelfstandig naamwoord balkenbrij; Sjef Paijmans - Ome Herman en tante Bertha mestten elk jaar een varken en wij namen dan als het geslacht werd, een helft over. In het late najaar maakte moeder dan zult en balkenbrij... Herinneringen aan mijn jeugd (2000); Piet van Beers -; De stinpöst; Gaode èfkes langs de slaager...; komde ok nòg op de mèrt?; Zurgt dan vur wè platte ribbe; èn wè praaje vur de snèrt .Vier ons... vèrse wòrst èn peeje...; doet er mar wè jèùne bij .'n Bèkske zult 'n half pond kaoje; èn tweej schèève balkenbrij . Op dieet; Soms lig ik naachtelang te drôome; van BLOEDWORST BALKENBRIJ èn ZULT .Mar... DIE-EETE dè is NIE-EETE; zeej ""Ons Kee""...èn dan zèède ötgeluld . Van ’t vèèrreke – 58 jaor terug; ’n Stuk ribstuk , ’n hil pan worst èn; ok tweej komme vol meej zult!; Balkenbrij, vier flèsse braoivlees; himmel tot de raand gevuld!; Jan Naaijkens - Het dorp van onze jeugd (1999) - Hoe ze de puntbuilen, die aan een spekhaak hingen, vulde met suiker of 'boekende meel' voor de balkenbrij en die zorgvuldig en bedachtzaam afwoog op een blinkend koperen dubbele schaal .Ed Dalderop - Pro Memorie (CuBra) - De reputatie van de slager berustte voor mijn moeder voor het grootste deel op zijn prachtige balkenbrij, “de echte, met rommelkruid”, en een beetje op zijn ooit behaald diploma voor de aanlevering van de beste vaars van 1939. “Vette vaars met zes tanden"", vermeldde de Gotisch-geschreven akte, plechtig opgehangen in de winkel .De kèrmenaoj, de platte ribbe, de zult of krèp, et zwoert èn spèk. Toe den hiel aon toe. Durreege spèk èn ballekebraaj. Et smòdderpötje. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); WNT BALKENBRIJ - benaming van een zekere spijs, die in verschillende streken, b.v. in Gelderland, gedurende den slachttijd wordt gegeten...; zie Zie Dossier Balkenbrij"
balklijster, balklèèster, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): grote lijster (Turdus viscivorus)
ballast, ballaast, zelfstandig naamwoord, ballast, grote schop; nutteloze last; grote schop met opstaande randen ; uit 'ballastschop'; Cees Robben – Daor staon we dan mee onzen ballaast.. (19730519); Cees Robben – Ik werk vort mee unne ballaast (19860418); WNT BALLAST, wsch. uit 'barlast' (bloote last): last onder in een schip om het de noodige vastheid te geven.
Ballefruttersgat, ballefruttersgat, zelfstandig naamwoord, carnavalesk toponiem; Goirle
ballen, bòlle, zwak werkwoord, bòlle - bòlde - gebòld, met een bal spelen; voetbòlle, handbòlle; WBD (III.3.2:124) bòlle, katsele = ballen, met de bal spelen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOLLEN - met eenen bol spelen, Fr. jouer à la boule; kegelen, dobbelen
ballenfrutter, ballefrutter, zelfstandig naamwoord, "bijnaam, scheld- spot- en geuzenaam voor en van een Goirlenaar. Goirle was een van de belangrijkste leveranciers van kaatsballen; ‘frutte’ betekent dan zoveel als ‘in elkaar zetten’, ‘vervaardigen met de hand’; Cees Robben – ’t Zen [de Goirlenaren] nie vur niks al z’n lèève al ballefrutters gewist.. (19761210); • A.J.A.C. van Delft - Als spotnaam der inwoners van Goirle noemt men ""Ballefrutters"", wijl er vroeger een fabriek bestond, waar kaatsballen werden gemaakt, niet van gomelastiek, want die waren toen nog niet bekend, doch gevuld met draden, waarschijnlijk afval van draad der handwevers, welke tot een vasten bal ineengewerkt, ""ineengefrut"" werden. De werklui uit die fabriek noemde men spottend ""Ballefrutters"", welke schimpnaam op de geheele bevolking is overgegaan. ( Nieuwe Tilburgsche Courant - 7 juni 1930; 'Van vroeger dagen 159: Spotrijmen 3); • Anoniem - In de Tilburgsche gemeente-archieven zijn tal van bescheiden te vinden, die spreken van de fabrikage van 'n soort kaatsballen te Goirle in vroeger eeuwen. Die ballen werden niet; vervaardigd van elastiek, want die grondstof kende men vroeger nog niet, maar werden gevuld met afval van de weversdraden. Dat afval nu, werd ""ineengefrut"" tot ballen. (Nieuwe Tilburgsche Courant - vrijdag 8 december 1933 Folklore 2); • Piet Heerkens - De Goolse Ballenfrutters/ Zijn rooie mannekesputters... (in: 'Brabantse scheldprocessie', uit: Brabant; 1941) [Goirlenaren werden ook bespot - door Tilburgers - wegens de  vermeend overheersende haarkleur aldaar.]; • August Sassen -  'balfrutters'. Verwijst naar de (huis)industrie van het vervaardigen van lederen kaatsballen, gevuld met koehaar of zand. (Geciteerd uit: A. Hallema, 'Scheld- schimp- en spotnamen, voorheen en thans', Naarden, 1946, die zich op zijn beurt baseerde op een handschrift (eind 19de eeuw) van August Sassen in de collectie van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en wetenschappen in Noord-Brabant.); • Dirk van der Heide - geeft vier varianten op Ballefrutters en ook 'geiten' dat zou slaan op de vrouwen uit Goirle, n.a.v. de uitdrukking 'Er komt nog geen goei geit uit Gôol'. (Groot schimpnamenboek van Nederland', 1998.); • Jozef Cornelissen, 'Nederlandsche Volkshumor op Stad en Dorp, Land en Volk', deel III; De Bikkel, Antwerpen, z.d. [ca. 1930]. Dit is met voorsprong de beste bron over deze materie .• Anoniem - De Brabantse volkshumor is vroeger kwistig geweest met het geven van spot- en bijnamen. De Goirlese ""ballefrutters"" is uit het tegenwoordige spraakgebruik vrijwel reeds verdwenen, maar; de bijnaam onzer stadgenoten [=kruikenzeiker], ontleend aan het textielbedrijf, leeft voort. (Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 2 februari 1957; Typisch Tilburgs en Tilburgse typen 4, Oude zegswijzen en oude verhalen.); • Anoniem - De spotnaam der naburige Goirlenaars is ""ballefrutters"", ook alweer een uitdrukking, die aan het bedrijfsleven ontleend werd. Er is een periode geweest, dat ""Tilborg ende Goerle"" administratief verenigd waren. Vandaar dat men in de Tilburgse archieven bescheiden vindt, die duiden op een vervaardiging van een soort kaatsballen te Goirle in vroeger eeuwen. Die ballen werden niet gemaakt van elastiek, want die grondstof kende men toen nog niet, doch zij werden gevuld met afval van weversdraden. Dat afval nu werd ""ineengefrut"" tot ballen en zo ontstond de scheldnaam.  (Nieuwe Tilburgse Courant - dinsdag 18 oktober 1955; Toen Tilburg nog dorps was: Bekende straattypen uit vervlogen dagen.); • Lechim - Aaventoe zok ècht wille dèk/ enen Ballefrutter waar. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gin aaw èèzer); • Lechim -Ze zègge dè ene Gôlse meens/ zen neus zèlf niet kan snutte/ èn dèsse daor den hillen dag/ niks doen as ballefrutte. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gôol is wir veur...); • Pierre van Beek - De bijnaam ""ballenfrutters"" voor inwoners van Goirle is afkomstig van een zeer oude, thans echter verdwenen tak van nijverheid, die meer dan twee eeuwen geleden een tijdperk van bloei beleefde. Het betreft hier de vervaardiging van ballen voor de kaatssport. In de middeleeuwen gold deze als 'n ridderlijk spel, dat zelfs aan het weelderige Bourgondische hof zijn beoefenaars vond. Ook Karel van Gelder was er een liefhebber van. Het betrof 'n; openluchtsport die waarschijnlijk van de  Romeinen afkomstig is. In Nederland vond zij veel ingang vooral in Friesland, waar men 't nog kent. Zij het in een andere dan de oude vorm, wordt de sport ook nog beoefend in Spanje, Frankrijk en België. Karel van Gelder en ook de latere prins Maurits lieten de benodigde ballen vervaardigen in Brabant. We denken daarbij dan speciaal aan Goirle, dat naast Dongen een centrum vormde van de kaatsballenproduktie. Deze typische Goirlese tak van huisnijverheid ging omstreeks 1860 definitief ten gronde bij de opkomst van de gummibal. Ze was voornamelijk gevestigd in de huidige Kerkstraat, die tot minstens in de twintiger jaren nog vaak met de naam ""Ketsheuvel"" wordt aangeduid. (Het Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 15 februari 1969 - Goirle was vroeger centrum van kaatsballenindustrie.); • Cees Robben -  ""Er was eens––-er was eens een tijd dat die van Goirle hier over de grens hun grens-kapel bouwden...."" dan liet de jeugd Onze Lieve Heer aan het kruis hangen en luisterde naar het begrijpelijke lijdensverhaal van de armzalige ""ballefrutters"" in vroeger eeuwen. (uit: De Sint Janskapel op Nieuwkerk, in: Goirle, 1975); • Jan Hoogendoorn - IN DE LITANIE VAN BRABANTSE spotnamen staan de inwoners van ons goed Goirle bekend als ""ballenfrutters"". In tegenstelling met wat sommigen beweren, dat deze spotnamen zouden voortkomen uit een bekrompen gevoel van plaatselijke genoegzaamheid en laatdunkendheid, meen ik dat onze spotnamen veelal niet meer zijn dan een typerende uiting van een min of meer milde spotlust, die getuigt van de Brabantse menselijkheid en een essentieel onderdeel vormt van de aangeboren zin voor humor. (...)De plaatselijke spotnamen zijn oud. Zij leven nog steeds voort en vele ervan zijn terug te voeren op een geschiedkundig feit, zoals dat met onze spotnaam ""ballenfrutters"" ook het geval is, want eens was „'t ambacht van Caetsballen maken"" een voorname bestaansbron voor Goirle. Die kaatsballen waren nodig voor het kaatsspel, een internationale sport die overal in West-Europa is beoefend en die zich momenteel wat ons land betreft in Friesland heeft gehandhaafd. (...)De kaatsbal werd gemaakt van zes segmenten bazaan of zacht schapenleer die door een pekdraad aaneen gehecht werden. Eèn segment bleef gedeeltelijk open, dat was de zgn. mond waardoor de bal al naar gelang de kwaliteit gevuld moest worden met geloogd koe- of varkenshaar of run, wat gemalen eikeschors is. Dit vullen van de bal door die nauwe opening heette in de volksmond ""frutten"" en dit nu bezorgde de Goirlenaren de spotnaam van ""ballenfrutters"". (...)Maar al kunnen wij dan niet de oorsprong van de ballenfrutterij exact in een jaartal aangeven, we beschikken wel over talrijke feiten, vastgelegd in oude folianten aanwezig in het Archief van Tilburg. Ze geven ons toch wel een aardige kijk op de tijd toen de kaatsballennijverheid naast de landbouw een hoofdmiddel van bestaan vormde in het Goirle van weleer. Het oudst bekende gegeven over een balmaker van Goirle dateert van 28 juni 1552. In een schepengelofte wordt dan genoemd een zekere „Laureys, die balmaecker tot Goerle"" is. In 1560 laat Frans Peterssen een gerechtelijke vervolging instellen tegen Jan Cornelis Geryts Hermanssen. Genoemde Hermanssen is als leerlingbalmaker in de leer geweest bij Peterssen, die hiervoor 2 Rijnsgulden had bedongen. Deze vergeet de leerling te betalen en wordt voor deze nalatigheid op het matje geroepen. Uit de verklaring van de Mr. Balmaker „dat hij hem gewasschen ende gewrongen ende pottage gegeven heeft"" blijkt dat de opleiding intern is geweest. (...)Niets meer herinnert ons aan het feit dat Goirle eens daarvan de bakermat was dan alleen onze bijnaam ""ballenfrutters"", die als spotnaam bedoeld, achteraf bekeken, meer een erenaam is daar hij ons herinnert aan de werklust en ondernemingsgeest van ons voorgeslacht. (uit: ‘De Goirlenaren zijn ballenfrutters’, in: Goirle; 1975); • Pierre van Beek - Het woord ""frutten"" is gewestelijke taal voor het Algemeen Beschaafd Nederlands ""frutselen"". Het betekent: slordig in elkaar prutsen en heeft derhalve een denigrerende betekenis. Uit; hetgeen wij hierboven meedeelden blijkt duidelijk, dat er van ""frutten"" of slordig in elkaar prutsen van ballen geen sprake kon zijn. Hier werd een volwaardig, met zorg gefabriceerd produkt geleverd .In de combinatie van ""frutten"" met Goolse ballen proeft men duidelijk de bedoeling van neerhalen en eventueel kwetsen. Van deze intentie ontdaan blijft er echter van de hele ""ballenfrutter"" niets anders over dan een ""maker van ballen"". En dit was een zeer eerzaam; beroep of bijverdienste. Men zat in ieder geval niet duimen te draaien maar probeerde op een fatsoenlijke manier met werken de kost te verdienen - ook al waren de verdiensten nóg zo schraal... Nu kan men niet eisen, dat iedereen op de hoogte is van de historie van de; Goirlese kaatsballenindustrie. Als dit wel het geval was, zouden we zeggen, dat wie de term ""ballenfrutter"" als scheldnaam hanteert gewoon met zijn eigen domheid te koop loopt. (Het Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 15 februari 1969 - Goirle was vroeger centrum van kaatsballenindustrie.); zie Voor het complete artikel van Pierre van Beek op CuBra KLIK HIER ; • Wim van Boxtel - Hier wieren wij zelfs ballefrutters,/ al warre we dikkels rare schutters. (in: Zo is ’t gekoome; Brabants Bont Sprokkels 3; 1981); • Willy van Rooy – “Dè kan iedere ballefrutter wel zeggen."" (in : Schoon en lilluk, 1983); • Ed Schilders - Öt Gôol kwaam toen unnen ballefrutter/ Meej de bus nòr ónze stad./ Èn die bespruuide toen dè bumke [namelijk de lindeboom]/ Meej wèttie bij Bet Koole ha gevat. (in: De Ballade van Kees Kruik, 2000); • Jan Naaijkens - Tussen Gôôl en Beek heerste van oudsher enige rivaliteit. De Peejzerikken of Inhangers hadden nogal een hekel aan de Gôlse geijte of Ballefrutters. (De’s Biks; 1992); • A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ballefrutters; • K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - ballefrutter = Goirlenaar (blz.86.); • Buuk - scheldnaam voor de Goirlenaar, samenhangend met het feit dat in Goirle tot in de 19e eeuw nog de vervaardiging van kaatsballen een belangrijke huisnijverheid was."
balletje, bölleke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, balletje, bolletje, hoofdje; - verkleinwoord van 'bòl', met umlaut; R.J. 'wereldbùlleke'; Cees Robben - Kekkis Merie... Twidderaande sôôrt kès... Böllekes kès... en kemène kès... (19540313); Henk van Rijen: ge mot nie òn dè bölleke pölleke - je moet niet aan dat balletje peuteren; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - bölleke Tevoore (pastoor Tervooren) (blz. 77); - J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOLLEKE(N) zelfstandig naamwoord onzijdig - vrklw. van 'bol'; - Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bùlleke - hoofdje v.e. kind; bolletje garen
ballon, belon, zelfstandig naamwoord, ballon; Dirk Boutkan: belon - belonneke
balscheut, bòlscheut, zelfstandig naamwoord, bepaalde afstand, nl. zover als men een bal kan schieten; Die woone enen bòlscheut hiervendaon, - Die wonen niet ver van hier. Enen bòlscheut wèèd; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): bolscheut - afstand die men met een bal werpen kan; Cees Robben – ’t Is toch mar unne bolscheut wîjd... (19550716) ; - een redelijk korte afstand; Cees Robben – Van ’t Krèèvent naor ’t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... Mar ’t stikt z’n gat aanders wèèd aachteruit, en ’t lekt wel op ’n Bossche rèès... (19850504) [het viel tegen]; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): balscheut - kleine afstand; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992: 'bolscheut' - vrij korte afstand; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BOLSCHEUT - eene verwijdering zoo verre als men eenen bal of bol kan werpen. Z.a .Verhoeven -  BOLSCHEUT m. kleine afstand, zover men een bal kan gooien, of schieten, 'n'n bolscheut of anderhalf; in WNT ook bolsgooi of bolworp. Z.a .Bernard van Dijk: de etymologie is misschien niet 'zo ver men een bal kan schieten', maar boogschot, dat tot bolschot/scheut verbasterd werd om uitspraakredenen. Dit heb ik ooit gelezen, maar ik kan me niet herinneren waar.
bam, bam, zelfstandig naamwoord, bammeke, boterham(tegenover kinderen gebruikt); WBD III.2.3:206 'bam' , 'bammetje' = kinderwoord voor boterham; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BAM - m. tegenover kinderen gebruikt voor boterham: doe’s mooi bammetjes happen .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bam (kindert.) boterham; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAM zelfst. nw. m. - boterham in de kindertaal; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bam - boterham (kindertaal); bammeke; verkleinwoord van ‘bam’, dat een verbastering is van ‘boterham’ of ‘botram’; kindertaal; boterhammetje; Cees Robben –  ’n bammeke mee ’n harteluk stukske vorse worst... (19840615)
bambocheren, bombezjoere, bezjoere, zwak werkwoord, bezjoere - bezjoerde - gebezjoerd, bezjoere (ook: zie bambesjoerder); uitgaan en flink wat verteren = op rêep gaon (TT); Naar het fr. van 'bon' en 'jour' en samenstelling 'bonjour' - letterlijk: een goede dag hebben; - èèrmoei hamme bij ons tèùs nie/ al wasset dan gin bonbesjoer/ èn reutele heese nôot gehoeve/ al wast ók dikkels ene toer... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag); bezjoere; zie bombezjoere; V boemelen, kroegen bezoeken ('gaan stappen'), óp sjanternèl gaon; V zèède wir wiste bezjoere?; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr.+intr. bonjouren; l) (kindert.) iemand met het handje 'bonjour' d.i. vaarwel wuiven, ook 'sjoere' geheten; 2) boemelen, kroegen bezoeken. Een synoniem ten onzent is 'limmeneere' .WNT BONJOUREN (uitspr. naar Fransche wijze) - Iem. te verstaan geven dat hij kan heengaan, dat men van hem ontslagen wenscht te zijn.
bambocheur, bambesjoerder, bamboezjoer, bezjoerder, bonzjoerder, zelfstandig naamwoord, "Frans Verbunt: uitgaander met veel belangstelling voor vrouwen; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bambesjoerder - pierewaaier, losbol, schuinsmarcheerder; zie bombezjoere zie bamboezjoer; Van Delft - Een ""bamboezjoer"" is 'n fuifnummer, 'n lefmaker. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929); zie bombezjoere zie bambesjoerder; bezjoerder; Frans Verbunt: uitgaander, levensgenieter; bonzjoerder; iemand die het ervan neemt; uit Franse ‘bonjour’; Cees Robben – Des aaltij al unne bonzjoerder gewist die z’n èège nôôt erges iets aon gelege heej laote ligge... (19850419)"
bamis, baomes, baomis, zelfstandig naamwoord, "zeer slecht weer; herfstweer; 't is baomes - Int nòjaor kan et baomes zèèn. - In het najaar kan het bar slecht weer zijn .WNT lemma BAMIS - inzonderheid gebruikelijk als tijdsbepaling. Ontstaan uit 'baafmis', dat is de mis van St. Bavo, op 1 October. In Z-Nederl. nog zeer gebruikelijk, ook wel in den ruimeren zin van 'herfsttijd’; Van Delft - - ""Mee Baomus"" (St. Bavomarkt) betaalt de boer zijn landhuur en ""mee Kauwmert"" (Koudemarkt) huurt hij zijn personeel.(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Et was alle daoge baomisweer/ meej störm èn donderbuie... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ik moog ok braoie); t'Is baomus-weer baos ! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); Cees Robben – Zukkes weer is baomis-weer... (19701009); Wim van Boxtel –; Goud is 't zonlicht, 't ketst uit de ruiten; en lokt in de herfst, de meènsen nor buiten .'n Processie van blaoikes, als 'n waandelend tapijt .Straks zen we mee baomis al die schoonheid wir kwijt .(in 'Brabants Bont'); Van Rijen (1998): 'Gè mot hièr gin baomes koome zaaje'- ... geen onrust komen stoken .Frans Verbunt: baomes zaaje - onrust stooken; Et waar ene echte baomisdag, regen en wènd. Bij et foto’s maoke vur de kerk blêef et gelukkig efkes drêûg. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bamisweer (I:22); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - bamis - najaar; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BAOMES zelfstandig naamwoord Baafmis: baomesweer; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAMIS (toonl. i) feestdag v. St. Bavo, 1 oct .tijd rond B .de herfst;  A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. m. - dialekt v. Hilvarenbeek e.o. -Bamis, Baafmis Z.a .Verh – uit: (St.-)Bavomis, 1 oktober, vaste termijn voor betalingen e.d .ook herfstweer (Cornelis Verhoeven: ); J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Bamis, voor St. Bavo's Mis, de 1e dag v. October, is een van die, welke in dezen omtrek, bij de boeren, tijdmerk maken, gelijk Lichtmis, St. Jan, St. Maerten, enz .A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Braban (1937) - baomes = herfst (krt. 46 en blz. 160); Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BAAFMIS - herfstweder .Str. baomes (2:35); WNT BAMIS - inzonderheid gebruikelijk als tijdsbepaling. Ontstaan uit 'baafmis', dat is de mis van St. Bavo, op 1 October. In Z-Nederl. nog zeer gebruikelijk, ook wel in den ruimeren zin van 'herfsttijd’; WBD III.3.1:129 'bamis' = vervaldag; WBD III.3.3:250 'bamis’ = feestdag van St.-Bavo; WBD III.4.4:40 'bamisweer’ = wisselvallig weer; WBD III.4.4:44 'bamis', 'bamisweer' = slecht weer; WBD III.4.4:48 'bamisweer' = druilerig, nat weer; WBD III.4.4:119 'bamis(tijd)' = herfst; ook 'natijd'"
band, baand, zelfstandig naamwoord, bèndje, fietsband;  Jè jè, ge kunt zo nog al wè laoie op in fiets as de bendjes mar hard staon (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Van Rijen (1998): 'Dur waar slèècht òn baande te koome' [in de oorlog]; 2. termen uit de industrie en ambachten; WBD (II:997) ónderbaand  - onderband (touw v. e. dradenkruis); WBD (II:1000) ónderbaand  - vitskoord; ook: flèsroejlus; WBD (II:l050) 'lóssem baand'  - losse band (dubieuze aanduiding voor 'schie', bij breuk v.h. inslaggaren); WBD (II:2765) 'vurbaant' - naafband (buitenzijde); WBD (II:2766) 'aachterbaant' - naafband (binnenzijde); WBD (II:2766) 'spêêgbaande' - naafband (aan weerszijden v.d. spaakgaten); WBD (II:2868) 185c 'baande' - banden (voor kuipen en vaten); WBD (II:2868) 183 'rêêpe' - idem; WBD (II:2907) 183c 'hawtere(n) baant' - houten band (voor een vat); WBD (II:2868) 'baant' - (kuip)band; 3. anatomie (dieren); WBD baande - spieren tussen de staart en het kruis van de koe, ook genoemd: 'plaote'; 4. overige betekenissen; Netuurluk moes ik nog wel meejhelpe kraante vouwen en der un bendje meej naom en adres om heene plekke. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); WBD (III.3.3.111) baand = bandelier v.d. suisse; WBD (III.1.3:134) 'gatbanden' = korte linten v.e. schort
bang, bange, zelfstandig naamwoord, (m); schrik, angst; Cees Robben: hèt mar ginne bange, moeder; Van Beek - Ge hoeft niet te bangen. Ge behoeft niet bevreesd te zijn. (Nwe. Tilb. Courant; Dialect en spreekwijzen; 10 januari 1959); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): – Zelfst. gebruikt betekent 'den bange': schrik; b.v. 'Den bangen is eraan' of 'Hij stee mee den bange', d.w.z. hij is door schrik bevangen; WNT BANG - in ouderen vorm BANGE - bijw/bnw, uit vz. be- + ang (eng, nauw)
bang van, bang van, bijvoeglijk naamwoord, bang voor; Ik zèè van jou nie bang - ik ben voor jou niet bang
bange bruiloft, bange brölòft, zelfstandig naamwoord, bange bruilof; namelijk de 45-jarige bruiloft; ‘bang’ omdat men vreest de ‘gouden bruiloft’ (50 jaar) niet te zullen halen; Cees Robben – Cees Robben – Over ’n weltje ben ik vèèf-en-virtig jaor getrouwd, dan vier ik de bange bruiloft, omdek de gouwe toch nie haol... (19850322)
bangen, bange, zwak werkwoord, bange - bangde - gebangd, ergens bang voor zijn, iets vrezen, meestal met ontkenning: je hoeft niet bang te zijn dat...; Ge hoeft nie te bange, as onze paa tèùs is. - Je hoeft niet bang te zijn, als vader thuis is ....want ge hoeft nie te bangen dè ze in Brussel [bij een voetbalwedstrijd] 'nen Hollander 'n overwinning kedoo geve. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929); Ge hoeft niet te bangen dè ge 'n preces zult krijge... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bange(n) zw.ww.intr. (alleen in de infinitief gebruikt) - bang zijn (dat), vrezen voor, denken (dat) .WNT BANGEN - bedr. en onz. ww., thans verouderd. Bedr.: benauwen, beklemmen; onz.: benauwd, angstig wezen; Haor. BANGE - bang zijn, erop rekenen. Nie vur te bange - niet op rekenen; • zelfstandig naamwoord; angst - meestal met 'hebben'; Cees Robben – Mar het mar ginne bangen... Ik ben ginne onte meens... (19641127); Cees Robben – Het mar ginne bange degger tussen uit nept, Jaon... (19720519)
bangheid, bangeghèd, zelfstandig naamwoord, bangheid, angst, schrik; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - van bangeghèd in zene schèèmelkèùl krèùpe (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 197l) - van angst onder de voetplank van het weefgetouw kruipen
bangschijter, bangeschèèter, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): bangerik
banjerheer, banjerheer, zelfstandig naamwoord, "verbastering van ‘baanderheer’, een ridder die het recht had een banier te voeren; van daaruit: iemand die ‘dik doet’, of ‘het ervan neemt’ (zie Robben); Cees Robben – Zeuve daoge banjerheer....!!/ Mee de vrouw en kender/ Kermis haauwe... (19540814); Cees Robben – Hij spult mar d’n banjerheer.. ’t komt er meej de schoep binnen en ’t gaot er meej de kèèr uit. (19641106); Cees Robben – Ik vuulde me d’n banjerheer... (19590523); zie banjermeneer; Noord en Zuid - Baanderheer - (banierheer), nog voorkomende in de spreekwijze: Den baanderheer spelen “groot leven.” De baanderheer of banierheer was „een edelman, die in het leger van den leenheer een eigen banier mocht voeren. Banjerheer, banjer, verbasterd uit baanderheer en baander; deze verbastering ontstond uit de omstandigheid, dat het volk in baanderheer het woord banier niet meer herkende. Men zegt: „Den banjerheer spelen,"" maar „'t is een banjer."" (T. van Lingen, ‘Woordfamilies’; in: Noord en Zuid, 1871, jrg. 4., p. 71); Brabantsche folklore - In 1312, riep Hertog Jan II, een beruchte vergadering te Kortenberg bijeen; leenmannen en baanderheeren van Brabant, afgevaardigden van Brabantsche steden waren op deze plechtigheid aanwezig. (Jrg. 4, 1924, p. 159); Gerard van Leyborch - Baanderheeren waren ridders die het recht hadden een banier te voeren. Echter was hunne waardigheid niet erfelijk, men moest in tijden van strijd 50 soldaten in 't veld kunnen brengen en deze dan onder eigen banier ten strijde voeren. De naam ""banjerheer"" (grootdoener) is er nog een overschotje van. (Nieuwe Tilburgsche Courant - 21 november 1925 Historische Tips 1: De volhardende Brabanders); Pierre van Beek - Dit brengt ons weer op ""de banjerheer uithangen"" (...) Die ""banjerheer"" - of ook wel mijnheer! - vormt een verbastering van het woord ""baanderheer"". Dat was eertijds een edele, die ""het recht had zijn welgeboren mannen onder zijn banier ten strijde te voeren"", zoals Van Dale dat wat plechtstatig vertelt. (Tilburgse Taalplastiek, 2-01-1965); G.J. Boekenoogen - Baanderheer, ook banderheer en banjerheer; bij verkorting banjer (Eig. een edele, die het recht had zijn welgeboren mannen onder- zijn banier ten strijd te voeren). Een banjer (Bij overdrijving: iemand die als een heer leeft, of die zich parmantig aanstelt : Wat een banjer! Den banjer, den baanderheer spelen, uithangen (Den grooten heer spelen). (In: Volkskunde, jrg 16, 1904, p. 82); WNT – lemma BAANDERHEER - De koude winter teert op 't zweet der zomerdagen, Gelijck een banderheer, VONDEL 8, 202 [1660]."
banjermeneer, banjermeneer, zelfstandig naamwoord, zie banjerheer; Cees Robben – D’n banjermeneer/ Die stapt en die treedt/ En die gao mar te keer... (19600325) [het gaat over een haan in de lente]
bank, baank, zelfstandig naamwoord, bangske, bèngske, bank, werkbank; Cees Robben: dur de baank - door de bank, door elkaar genomen; WBD bèddebaank, bèddeplank - beddeplank (in bedstede aan hoofd- of voeteneinde, waarop iets kan worden gelegd of gezet); WBD zitbaank, baank (II:956) - zitplank v.d. weefgetouw; ook: zitplank; WBD III.4.4:22 'bank', 'wolk(en)bank' = wolkenbank; WBD III.4.4:148 'bank' = aardlaag; WBD III.3.3:41 'banken', 'kerkenbanken' = idem; Jan Naaijkens, Dès Biks - 1992 - 'BANK' - dur de bank - gemiddeld; bèngske; verkleinwoord van 'baank'; bankje; Henk van Rijen: op et bènkske laag en plènkske èn en tèngske; Cees Robben – Sjareltje geniet.. dè ziede,/ Op z’n benkske in de zon... (19560929) ; Cees Robben – In die hille klêne benkskes van de Hasseltse kapel... (19540501); Cees Robben – Meej ’t zekske langs de benkskes (19580426) [namelijk het zakje waarin de kerkgangers die in de banken zitten hun bijdrage kunnen doen]; Dirk Boutkan: bèngske - bankje (27); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Bèts van et bènkske (Karin Bruurs) blz. 30; En we vreejen op een benkske/ Want in 't gras, det wou ze nie... (Tony Ansems, ‘t Willeminapark; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009); WBD (III.3.3:46) 'bankjes, bankskes' = armenbanken (in de kerk); A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): bènkske, met umlaut (krt. 48)
bankrijs, bankrèès, zelfstandig naamwoord, WBD het voorrijzen van deeg buiten de trog (op de bank of tafel)
bankstel, bangstèl, zelfstandig naamwoord, bankstel; Dirk Boutkan: bangstel (blz. 27)
Baptist, Tiest, eigennaam, "van Baptist; Jan Baptist; Johannes de Doper; Cees Robben – Tiest Vermeeren haoj ’n kiepke... (19560428); Cees Robben – Des Toos en Tiest.. wèn span.. (19750404); N. Daamen - Handschrift 1916 – ""Tiest 'onzen Tiest' (verkorting van den naam Janbaptist)""; Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - den tiest = Tinus Coolen (blz. 30); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - TIST zelfstandig naamwoord m. -verkorting van Baptist."
barbier, bèrrebier, bèrbier, zelfstandig naamwoord, barbier; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'bij den berrebier'; 'barrebier'; Cees Robben – Ik koom rèècht van den berrebier... (19861031); Frans Verbunt: 'bèrbier'
baren, baore, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): baren, (spel) waarbij twee groepen in twee vakken blokken omgooien
barge, bèrzie, zelfstandig naamwoord, "massa, boel, hoop; Der laage tòch en bèrzie aaw spèèkers. - Er lagen toch een boel oude spijkers; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): ''n heel berzie fleschkes odeur'; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): ""n heele berzie wilde vrammessen'; 'n heel berzie collectanten’; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""berzie - ze kwaamen mee 'n hil bersie (aantal)""; Un berzie sperzie. (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); Piet van Beers – ‘Kerstverhaal 2009): Mar toen kwaame der en bèrzie engeltjes èn die zonge der op los. (Het zeventiende boekje, 2010); CiT (19) 'Siendereklaos hee wir 'n berzie gereje'; WBD III.4:260 'berzie' = grote hoeveelheid; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèrzie - grote hoop, troep; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BERZIE (Fr. berge, schuit), v. grote hoeveelheid: 'n hil berzie: ook wanorde, chaos, rommel .A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): § 236 localiseert 'bèrzie' in Wagenberg en Tongelre; Tilburg wordt niet genoemd .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): 'berzie', menigte, hoop, troep: 'n heel bärzie (kinderen appels, centen, enz.); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): berzie - grote hoeveelheid, rotzooi, wanorde, bende; WNT BERZIE, ook barzie, een woord dat in de spreektaal van veel gewesten zeer gewoon is, hetzij in den zin van: 'ongeordende wilde troep van koeien, van kinderen, van gemeen volk', hetzij in dien van 'ongeordende boel, rommel', of ook in dien van 'drukte, herrie' .Kiliaen: 'bersch'"
barrevoeter, bèrrevoeter, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: kapucijn; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèrrevoeter zelfstandig naamwoord Capucijn
barrevoets, bèrrevoets, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, Pierre van Beek: barrevoets, blootsvoets; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): et mènneke lópt bèrrevoets; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zóne bèrrevoetse kòp hèbbe dètter alle vliege de bêen óp breeke (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1968) - originele beeldspraak over kaalheid .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bnw. en bijw. 'berrevoets' - barrevoets; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BERREVOETS - barvoets: berrevoets gaan.
barrière, brier, zelfstandig naamwoord, "uit Frans barrière; WBD III.3.1:411 'barrier (brier)' = slagboom, ook 'boom, tolboom'; LDM: De meesten van ons hebben nog wel gekend de barrières of barrier, nog korter ""brier"", gelegen aan de wegen die zijn aangelegd tijdens de Franse overheersing en daarom meestal genoemd Napoleonswegen, zoals Turnhout-Tilburg, Tilburg-Breda, Tilburg-Den Bosch. Zo ook van de grens Achel-Eindhoven, Boxtel-Den Bosch. Over deze wegen lagen de barrières, slagbomen, met de huizen waarvan men de nu nog bestaande ""brier"" noemt. Maar het huis, meestal ook herberg, was niet de barrier, maar de boom, die over de weg lag, zoals nu nog aan de grenskantoren. Hier moest door voerlui met paarden of honden en ook voor voetgangers tol worden betaald. Het recht om tol te innen werd tegelijk met het woonhuis verpacht.(…) Voor zover ons bekend waren er in Tilburg 3 barrieren, waarvan 2 aan de Bredaseweg. De eerste lag tegenover café ""Het dorstig Hert"" en de tweede, voor de Hultense brug, tegenover café Dongenwijk en de derde op de Bosscheweg, juist voor het tegenwoordige spoorwegviaduct. Deze zaak is echter ook verbouwd en niet meer als barrier te herkennen. Van de Poppelse grens naar Tilburg waren er 2, maar beiden onder de gemeente Goirle. Vanaf Tilburg lag de eerste juist over de gemeentegrens, rechts. Zij draagt nog steeds de naam van ""De Golse brier"". De tweede lag op de Poppelseweg even voor de brug over de stroom. Tot voor enige tijd waren beide uitwendig nog in de oorspronkelijke toestand. Deze bierhuizen waren allen in dezelfde trant gebouwd en op een afstand van elkaar van ca. een uur gaans. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 12 ‘Van postwagen en diligence’; NTC 11-12-1951)"
barst, bèrst, baarst, zelfstandig naamwoord, barst, scheur; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): der is en bèrst (of: scheur) in de kan; WNT BARST, ook berst; baarst; Van Rijen (1998): barst
barsten, bèrste, sterk werkwoord, bersten; B bèrste - bórst - gebórste; Antw BERSTEN - sterven, van beesten, soms ook van menschen .Zijn eigen te bersten eten, drinken, lachen, loopen, schreeuwen, werken, zingen = zodanig ... dat men er kwalijk van zou worden .WNT BARSTEN, ook bersten
Bartje de Ganzennek, Bartje de Ganzennek, eigennaam, bijnaam; bekend tilburgs straattype; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Mar Bartje de Ganzennek die, die was vroeger loopjongen bij de vishandel, hè?” “Bij de vishandel, jè, bij de Leuw, bij de Leuw op de Körvelsewèg…” (transcriptie Hans Hessels 2014)
bassen, baaste, zwak werkwoord, "bassen, blaffen; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""baasten - heurde die'en hond nie baasten? (blaffen)""; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""baasten - Tilb. uitdrukking - het stukgoed dat geverfd moet worden en waarvan men wenscht dat de zelfkant niet mede wordt geverfd, werd eerst gebaast, d.w.z. de zelfkant wordt met een zwaar lint omnaaid zoodat deze bij het verven ongeverfd blijft.""; WNT BASSEN werkwoord. - eigenlijk van honden: blaffen"
bast, baast, zelfstandig naamwoord, bast, schors; lijf (buik); harde huid van een noot, ook bast, schaol, schölp of bòlster genoemd; Henk van Rijen: pènt in menen baast - pijn in mijn lijf; WBD III.1.1:123 'bast' = buik; WBD III.2.3:80 'bast' = schaal van peulvruchten; WBD III.4.3:104 'bast' = schors van naaldbomen; WNT BAST 4) als een platte naam voor het lichaam v.e. mensch, of eigenlijk voor de huid; het meest in verbinding met de voorzetsels aan of op.
baten, baote, zwak werkwoord, baote - baotte - gebaot, M baten; vocaalkrimping ?
bats, bats, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.1. lemma  achterwerk - bats, ook in Tilburg; Van Rijen (1998): grote schop; achterwerk, kont; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BATS zelfstandig naamwoord korenschop
batterij, batterij, bakkerij, zelfstandig naamwoord, achterwerk, kont; uit het Franse ‘batterie’ = ‘vuurmond’; Cees Robben – En toen viel ik op m’n batterij, meneer dokter (19700313); Cees Robben – Wè hee dè schokwammes toch ’n batterij war... (19720225); WBD III.1.1. lemma  achterwerk - batterij, verspreid in  Tilburg; Ik vond et aaltij un koddig gezicht. Al die dikke vrouwen öt de buurt, meej van die vette batterijen, zittend op die kèèr. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); achterste; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): Ze heeft een flinke bakkerij (achterste)
bauw, baaw, zelfstandig naamwoord, horzel; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Hij gao nie bizze vur d'irste baaw. - Hij gaat voor de eerste horzel niet op de loop .
bazelen, baozele, zwak werkwoord, baozele - baozelde - gebaozeld, M bazelen; WBD III.1.2:221 'bazelen’ = ijlen; -geen vocaalkrimping; Ge baozelt gepraotte muziek! (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘Merel’, 1939); WNT BAZELEN - freq. van 'bazen'. Eigenlijk: bevelen; bij overdrijving: onzin praten, beuzelen.
bazin, baozin, zelfstandig naamwoord, bazin; WBD III.3.1:35 'bazin' = boerin, ook 'vrouw'
bed, bèd, zelfstandig naamwoord, bèddekes, "Cees Robben: Hij is nie goed òf niks, èn leej te bèd èn alles; Cees Robben: de gèèt wier óp et bèd gedraoge; Van Beek - Iemand, die zijn vriend precies verkeerd ergens mee helpt, helpt hem ""van bed op strooi"". (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958); Henk van Rijen: leetie naa al te bèd?; Frans Verbunt: et is mèn om et eeve, òf ik in bèd lig òf erneeve; WBD(III.2.1:100) bed; WBD (III.2.2:31) 'nog alles in bed' = nog niet zindelijk (kind); WBD bèddeplank, bèddeplaank - bedsteesponde (losse plank in de opening van de bedstede, die verhindert dat de slaper eruit valt); WBD bèddeplank, bèddebaank - beddeplank (plank in de bedstede boven hoofd- of voeteneinde, waarop iets gelegd/gezet kan worden); WBD bedstee - bedstede (geheel door omtimmering afgesloten ruimte waarin een slaapplaats is gemaakt); bèddekes - verkleinwoord van ‘bèd’; bedjes; Cees Robben – Ze slaope daor, de dröllekes/ In beddekes... as möllekes... (19580531)"
bedanken, bedaanke, zwak werkwoord, bedaanke - bedankte - bedankt, bedanken; Pierre van Beek: Dègge bedankt zèèt, dè witte (Tilburgse Taaklplastiek 183); gg bedankt - dankjewel (ook ironisch); dègge bedankt zèèt, dè witte - nou, dank je wel hoor!; in tegenwoordige tijd ook vocaalkrimping: gij/hij bedankt; ontslag nemen; Interview met de heer De Kok (1978) – “Dè moete doen, zègge ze, ge moet allemòl bedanke, zeetie, want et gèld is op! Ge zult nòr Duitsland moete as dè gèld op is. Èn toen hèbbe we ammel bedankt bij Jan van Aorendonk, hè. Ammel bedankt!!” (transcriptie Hans Hessels 2014)
bedankt, bedankt, bijwoord, bedankt; - In het traditioneel gezegde: 'Èn dègge bedankt zèèt dè witte'
bedaren, bedaore, zwak werkwoord, bedaren; WBD III.1.4:74 'bedaard' = bezadigd; B bedaore-bedaorde-bedaord; - geen vocaalkrimping
beddenplank, bèddeplaank, zelfstandig naamwoord, beddeplank; Frans Verbunt: tisser êene van de bèddeplaank - wordt gezegd van een kind dat precies negen maanden na de huwelijksvoltrekking geboren is .WBD bèddeplank, bèddeplaank - beddeplank (plank in de bedstede boven hoofd- of voeteneinde, waarop iets gelegd/ gezet kan worden); WBD bèddeplank, bèddeplaank - bedsteesponde (losse plank in de opening van de bedstede, die verhindert dat de slaper eruit valt); gd07 aachter de bèddeplaank; WNT Hij is van de beddeplank - waarmede waarsch. bedoeld is dat de bevruchting reeds plaats had vóór de jonggetrouwden nog ordelijk te bed lagen.
bedding, bèdding, zelfstandig naamwoord, WBD III.3.1:396 'bedding' = heerbaan (grote, brede weg); ook 'baan' genoemd
bederven, bedèèrve, sterk werkwoord, bederven; Dirk Boutkan: bedèèreve - bedieref - bedöreve B bedèèrve - bedörf - bedörve (in tegenwoordige tijd geen vocaalkrimping); gez. Beeter en aaw pèèrd kepòt as en jóng bedörve .Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'bedurreve eetwaoren'; Cees Robben: Beeter en aaw pèrd kepòt as en jóng bedörve .Waar et gin kwaste bedèèrve dettie deej, dan waar ie wel kaomers òn et behange. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej waoter valt niks goed te maoken èn meej sèùker kunde niks bedèèrve (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1965) - om iets te verbeteren dient men de juiste middelen te gebruiken; WBD III.2.3:203 'bederf' = bederf in het brood ; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEDERVEN - bedéreve wkw (bediref, bedoreve) (opm. over deelw. Z.a.)
bedevaart, beevaort, bèèvert, zelfstandig naamwoord, bedevaart; Cees Robben – ’t Pastôôrke van Esbeek (...) zijn beevaort liep terug... (19810807); zie bèèvert; bèèvert; bedevaart ; R l0 sept. naar Eindhoven om Sint-Nicolaas van Tolentijn aan te roepen 'vur et vee'; R 2e Pinksterdag in Loon-op-Zand 'vèèrekesbeevert'; R.J. 'de Gòolse mannen die bèvurten gère'; Cees Robben – ter bèèvert in de maond van maai... (19600520); Cees Robben – Saome trokke ze ter bèèvert (19700925); zie beevaort; Vruuger wast meej Heemelvaort/ smèèrges om vèèf uur op/ èn dan dur de Enschotsebaon/ op bèèvert nòr Sint Job. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nòr Sint Job); Piet van Beers – ‘Bèèvert’: En zôo, waare der overal pestoors/ die unnen hellige op stal han staon./ Op zon bèèvert wier flink/ mee de schaol rondgegaon. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Onze vadder en ons moeder ginge nòg op beevert. Nòr Keevelèèr. Zèlf zèèk nôot vèdder gewist as de Hasseltse kepèl èn Sint Jòb. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); WBD (III.3.3:27l) op/te bèèvert gaon; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèèvert - bedevaart, z.a.
bedillen, bedille, zwak werkwoord, bedillen; De Wijs  –  “Die zitten naa te bedillen, wietter bedééld mot worre.” (10-02-1963); Cees Robben – D’r valt hil wè te bedillen, Merie, asser gedild moet worre.. (19650402)
bedisselen, bedistele, zwak werkwoord, bedisselen, in orde maken, beredderen; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): bedistelen - in orde brengen; bedisseld; van ‘bedissele’ of 'bedistele'; in orde gemaakt; Cees Robben – Dur ’n vrouwehaand bedisseld... (19700220)
bedoen, bedoen, sterk werkwoord, Van Rijen (1998): aandoen, veroorzaken
bedorven, bedörve, bijvoeglijk naamwoord, bedorven; – Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Beeter en aaw pèèrd kepòt as en jóng bedörve .K+S 'bedurreve eetwaoren'; Cees Robben: Beeter en aaw pèrd kepòt as en jóng bedörve .WBD III.1.4:93 'bedorven = idem; WBD III.2.2:34 'bedorven' = verwend kind; WBD III.2.3:202 'bedorven' = beschimmeld (brood); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEDÖRVEN bvw - Spr. Bedörven zijn tot in 't merk van zijn beenen - door en door bedorven zijn.
bedriegen, bedriege, sterk werkwoord, bedriegen; B bedriege - bedrôog - bedrooge; bedrôog; verleden tijd van 'bedriege'; bedroog
bedrijven, bedrèève, sterk werkwoord, bedrijven; B bedrèève - bedrêef - bedreeve; - geen vocaalkrimping in tegenwoordige tijd
bedstee, bèdstee, zelfstandig naamwoord, WBD bèdstee - bedstede (geheel door omtimmering afgesloten ruimte waarin een slaapplaats is gemaakt)
bedstro, bèdstrôoj, zelfstandig naamwoord, beddenstro; Van Beek - Verhuizen kost bedstrooi. - Verhuizen brengt meestal vele ongedachte kosten mede. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)
beduiden, beduije, zwak werkwoord, beduiden; Ötbeduije: contaminatie uit uitleggen en beduiden; B beduije - beduide - beduid; ik bedui, gij/hij beduit
beek, bêek, zelfstandig naamwoord, bikske, beek; Dirk Boutkan: plur. beeke. blz. 32: naast sing. 'beek' ook 'bêek'; bikske; verkleinwoord; beekje; Dirk Boutkan: (blz. 32) Jan Naaijkens, Dès Biks (1992):ke
Beek, Beek, zelfstandig naamwoord, toponiem; Hilvarenbeek; Cees Robben – Den irste zondag van de maai/ dan trokken wij dur stad en haai/ mee de meziek naor Meuleschot/ naor Lôôn of Beek.... (19540508) ; Cees Robben – En naor Beek gao de rèès... (19600102); Cees Robben – Over Brees naor Beek.. (19751121); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hier èn te Beek êen: Spottend, als er bijv. maar weinig rozijnen in het brood zijn. Variant zie 'krint'; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Oover Beek èn Esbeek nòr Pòppel gaon - Met een omweg zijn doel willen bereiken .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Gaon as de zaogers van Beek (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1968) achter elkaar lopen (z.a.); Frans Verbunt: hier èn te Beek - krentemik met weinig krenten; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): zelfst. nw.  Hilvarenbeek; z.a.
Beeks, Biks, bijvoeglijk naamwoord, Beeks, van Hilvarenbeek; enen Bikse - een Hilvarenbekenaar; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bijvoeglijk naamwoord, zelfstandig naamwoord - Beeks z.a.
Beeksedijk, Biksendèèk, zelfstandig naamwoord, toponiem, Beeksedijk; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): den Biksendèèk (bep. wijk); Cees Robben: 'd'n Beeksen dèèk'
beeld, bild, bilde, zelfstandig naamwoord, beeld, ook in de hedendaagse betekenis, b.v. op de tv; Cees Robben – Ze kèèken naor ’t bild van Job (19600520) [Sint Job in de kerk van Enschot]; Cees Robben – Bij ’t wonderbild gekomen (19700925); Der stao en bildje van drie aopen op mèn kaast... (Henriëtte Vunderink, Heure, zien èn zwèège, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); Ik kan me die bilde nòg herinnere van de teeveej èn öt de kraant. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); WBD III.3.1:311 'beeldje' = illustratie (in tijdschrift of boek); WBD III.3.2:352 bildje of plòtje = prentje; WBD III.3.3:49 bild, hèllegenbild = heiligenbeeld; WBD III.3.3:106 bildje, muurbildje = beeld in muurkapelletje; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bild - zelfstandig naamwoord beeld: 'n bild van 'n meijd; zie bildeke
beeldengooien, bildegôoje, zwak werkwoord, V kinderspelletje: een kind zwaait andere aan de arm van zich vandaan, die verstard moeten blijven staan in de houding waarin ze terechtkomen. Wie de mooiste - of moeilijkste - pose aanhoudt, heeft gewonnen en mag de volgende serie beelden gooien .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bildegooje was een kinderspel
beeldhouwer, bildhaawer, zelfstandig naamwoord, beeldhouwer; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BELDHOUWER zelfst. nw. m. - beeldhouwer
beeldje, bildeke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "prentje; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""Bildeke - doodsbildeke (doodsprentje)""; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beeleke — proces-verbaal"
been, bêen, zelfstandig naamwoord, bintje, "een been, verkleinwoord: beentje; bêen komt ook regelmatig voor als meervoudsvorm naast bêene; 1. Enkelvoud; Ik hè gin bêen mir om op te staon .Van Beek - Heeft men iemand beledigd of toornig gemaakt, dan wordt gezegd: ""Toen was 't tegen 't kwaai been"" (""kaoi""), d.i. toen werd hij kwaad; door daad of woord werd de ander beledigd en ontstond vijandschap. (Nwe. Tilb. Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958); Pierre van Beek: teegen et kaoj bêen (Tilburgse Taaklplastiek 123); Cees Robben: Et gao goed, zi den dòkter: et aander bêen moet er ók aaf .Cees Robben: et bêen is wir hêel; Cees Robben: men bêen dè slòpt; Ons moeder waar der wel wir mooi klaor meej, daor laag ze te bed; in de höskaomer. In de bedstee zal et wel te benauwd zèèn gewist; omdesse naa in un normaol bed laag, laag ze aaltij asse wir un kiendje; kréég, meej un schôon spraai erover. Ze ha der haore los over et kussen liggen. Ons moeder ha van dè lange haor tot op der kont. Aanders vlocht ze dè elke mèèrge tot tweee sterten en rolde die dan op tot un knötje, desse meej haorspelden bij elkaar hield. Zeker gin tèèd gehad, omdè dieje ooievaar ineens vur de deur stond. Dieje vogel ha ze wir in der béén gepikt, de rotzak. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); 2. Meervoud; Boutkan: (blz. 36) meervoud: bêene; Van Delft - ""Ze bleef zitten met twee platte kinderen, terwijl ze weer op d'r leste beenen liep."" Dit is: Haar man stierf terwijl ze twee kinderen had, die nog niet loopen konden, terwijl spoedig een nieuw kindje verwacht werd. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929); Van Beek - M'n vrouw loopt op d'r laatste benen. - Haar zwangerschap loopt ten einde. (Nwe. Tilb. Courant; Dialect en spreekwijzen; 10 januari 1959); Cees Robben – uitdrukking: ‘van de bêên’; ziek - M’n vrouw is van de been afgeraokt (19671006); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “…Pieta zit in Fatima, die heej alletweej der bêene kwèèt… vruuger asse, aatij siegaare rôoken, hè, èn veul vur èèreme meense doen…hil veul!”. (transcriptie Hans Hessels 2014); Lodewijk van den Bredevoort – Trouwes daor liepe der un paor bij waorvan de toekomstige echtgenoote al op der liste bééne liep, wè die daor nog moesse koome leere, waar vur mèn un raodsel. (ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Lodewijk van den Bredevoort – Gelukkig han we nog jonge bêen… (ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Klaoge meej gezónde bêen .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej twee bêen ineens schuppe - erg kwaad zijn; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ast vlêes deraf is, gooje ze de bêene bèùte (HM ’5O) - typering van werkgevers die personeel ontsloegen als het oud was .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEEN - bien zelfst nw.o .mv. -?; 3. Verkleinwoord; Dirk Boutkan: (blz. 31) bintje; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - óp de Mookerhaaj meej zen bintjes ligge te rammele (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1968) - dood zijn; Beenderen; Cees Robben: et vlêes liever as de bêene; WBD III.1.1:28 'benen' = beenderen; WBD III.1.3:239 'beenkap' = lappenkous; Etymologie: ; Got. baina, D. Bein, N. been, T. been; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Op krt. 64 m.b.t. suffixloos plur. is T een grensgeval.intje; verkleinwoord; been bintje (vocaalkrimping); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Miet, gao mar gauw daor bij Bert Hòns (Haans), gao mar gaa vur en dubbeltje bintjes haole, dan hèbbe we mèèrege soep èn kaojkes, zôo… (transcriptie Hans Hessels 2014) zie Klik hier voor audiofragment; zie bêen"
beendermeel, bindermèèl, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): meel van beenderen (om lijm te maken)
beer, bèèr, zelfstandig naamwoord, beer; WBD volwassen mannelijk varken; WBD binnenbèèr - mannelijk varken dat door geslachtelijke afwijking niet als zodanig herkenbaar is; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'brombeir'; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - brèùne bèère = trappisten (blz. 87); Dirk Boutkan: (blz. 22) bèèr naast beer; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèèr - beer, mannelijk varken; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): be:r zelfst. nw. m. 'beer', volwassen manlijk zwijn dat ter dekking wordt gehouden; II beer (ursus); J. Berns e.a., Brabantse spot- en schertswoorden (1975): BÈÈR: dikke persoon; Corn.Vervl. 194. Metaforisch gebruik. De omschr. bij CV doet vermoeden dat de betekenis 'ruwe, onbeschofte kerel' gangbaarder is.
beergelt, birgèlt, zelfstandig naamwoord, WBD vrouwelijke, niet meer zuigende big; Haor. BIRGELT - dekrijp varken
beerput, bèrput, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): ook 'birput' - beerput
beerput, bèèrput, zelfstandig naamwoord, beerput; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - …èn toen zaatie dan op zen gemak, zaatie daor ok op diejen ballek…ik zèg teege mènne maot,  ik zèg “gòdverdomme”, ik zèg “daor zittie”, ik zèg “naa zummem tòch es te pakke neeme” èn wij stillekes aachteraon ok ammel bij diejen ballek èn ik stot meej menne schouwer zôo in êene keer teege dieje klikker aon èn hij viel aachteroover in diejen bèèrput, hè, hè, hè, ik zèg gòdverdomme, heej!”
Beers, Bèèrs, zelfstandig naamwoord, eigenn .Frans Verbunt: Middelbeers; de Beerzen (Oost-, West- en Middelbeers); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): Bèèrs - alleen voor Middelbeers; Oostel- en Westelbeers worden steeds bij de volle naam genoemd.
beest, bist, zelfstandig naamwoord, bisje, "beest, beestje, beesten; R Et Bèls lèntje ister mar en bisje bij (schamper gezegd van iets kleins of onbeduidends); Dialectenquête 1879: bist; Van Beek - ""Ge moet niet zo den beest rijden"" in de betekenis van: Ge moet niet zo ondeugend zijn; zo brutaal; zo balorig. (Dit zal wel verband houden met de folkloristische gebruiken, die in sommige streken bestonden, om iemand, die zich misdragen had, op een beest (ezel of paard) te schand rond te rijden.) (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959); Cees Robben – Hört dè bist toch is te keer gaon... (19590905); Cees Robben – Daor zwemmen gin vissen en paolingen in,/ Die bisten zijn wel wijzer... (19540515); Frans Verbunt: twaalf boeren èn eenen hond zèn dèrtien biste; Dirk Boutkan: (blz. 28) uit het cluster stj wordt de t verzwegen .WBD III.1.4:94 'beest' = beestachtige perspoon; WBD III.1.4:105 'beest' = schavuit; WBD III.1.4:319 'de beest uithangen' = zich als een beest gedragen; WBD III.1.4:320 'de beest spelen' = idem; WBD III.3.1:369 'beest' = galgenaas; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bist - beest, koe; bisje; beestje; verkleinwoord van 'bist', met syncope van t; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bisje; Cees Robben: As jouwe kòp óp en vèèreke stónd, zódde dènke dèt bisje ziek was .Cees Robben: et bisje ha gebroejd; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tis er mar en bisje bij - het ene gespreksonderwerp stelt niets voor vergeleken bij het andere .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - iemand en bisje in en oor zètte - een vrouw zwanger maken; WBD III.4.2:228 'beestje' - hoofdluis (Pediculus capitis), ook genoemd 'pietje'; zie pietje; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - et bisje = frater Loyola (blz. 103)"
beesten, biste, zwak werkwoord, biste, bistte, gebist, de beest uithangen, zich liederlijk gedragen
beestenbende, bistebènde, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: rotzooi
beetje, bietje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "van 'beet', bete; een beetje; Dirk Boutkan: Bietje; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): Et duurt wèl en bietje lang .""Alle bietjes helpen, zee de mug en ze pieste in de zee!"" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun op collecte’; feuilleton in 3 afl. in de NTC 12-8-1939 –26-8-1939); Cees Robben – Zô ietje bij bietje (19551126); Cees Robben – “Zeg maokt is mensie,” zee m’n vrouw.../ en affeseert ’n bietje... (19550716); Cees Robben – Tam en zeeg... ’n bietje bang (19571207); Cees Robben – Vur ’n bietje rôôme.. (19590905); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - alle bietjes hèlpe, zi ... en ...; Henk van Rijen: stalpt es en bietje - ga eens wat opzij; Henk van Rijen: maok et naa en bietje - maak het niet te bont; Frans Verbunt: 'alle bietjes hèlpe', zi de mug, èn ze piste in de zee; Frans Verbunt: de meens was bietje bij bietje veul zat gewòrre; Frans Verbunt: zenèège en bietje (af)waase (een Tilburger ging elke maand een keer in bad, vuil of niet); Elie van Schilt - Toen ik nog kéénd was, ut is al héél lang gelejen/ Toen waren de meessen mee un bietje al tevrejen. (Uit: ‘Tèèd’; CuBra ca. 2000); Elie van Schilt - zwarte Piet, as kéénd was ik ur toch wel un bietje bang van... (Uit: ‘Toen Sint Nicolaas nog Sinteklaos was’; CuBra ca. 2000); Onze vadder waar ok aaltij un bietje èègenzinnig, ben ik jaore laoter aachter gekomen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Ik waar mar un bietje aachter in de kerk blèven zitten. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); ‘Kèk naa toch ens aon, wè’n bietje spullen ge tegesworrig hèt vur twintig gulden’, zeej ze... (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Zô stond ik op enne keer un bietje te lummelen, un bietje te hangen tegen de bèùtemuur… (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Soms is't mar un bietje, en soms unne kwak... (Tony Ansems, Het klenderke; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009); WBD III.4.4:256 'beetje' = een gering aantal; WBD III.4.4:275 'beetje' = weinig; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Bietje, bieteken, z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BITJE(N), BITSKE(N), BITTEKE(N) zelfst. nw. o. - beetje, een weinig, Fr. un peu; Buuk Èège is gin bietje - men moet niet te gering oordelen over het eigene, de eigen familie en zichzelf."
beetraaffooi, patrasfôoj, zelfstandig naamwoord, uit batatas = aardappel, en fooi = zowel feestelijke gift als kleinigheid; Van Ginneken: Ten oosten van Tilburg verschijnt patraas, dat sterk aan de officieele naam Batatas herinnert. (In: De regenboogkleuren van Nederlands taal; 1931, 2e); De Bont, Dialect v. Kempenland (1958): *patra.s, zelfstandig naamwoord  m. patraas, aardappel; mv . petrase(n): De petrase zen mörw. Het woord is bekend in Reuzel, Hooge en Lage Mierde, Hulsel, Esbeek, Hilvarenbeek, Diessen (hier alleen in petraasfooi) en Moergestel. *petra.sfo'j, zelfstandig naamwoord  vr. en m. petraasfooi, hetz. als aarpelfooi. Geh. in Esbeek, Diessen en Moergestel. Het feestje bestond in een onthaal op koffie met een; snee mik, soms nog met een snee peperkoek. Van Rijen (1998): karige gift, geringe vergoeding voor het verpachten van landbouwgrond. WBD (III.3.2:316) patrasfôoj = aardappelfooi
beetraafnat, meetrasnat, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt -  kookvocht van aardappels; werd vroeger bewaard om op vrijdag te dienen om de botersaus te binden; WTT-2012: mogelijk is het deel 'tras' overgebleven uit 'patras', aardappel. WTT 2017: als het voorgaande juist is, kan 'meetrasnat' in feite een samentrekking van 'mee' en de samenstelling 'patrasnat' zijn. Wat eten we vandaag? We eten 'aardappelen met aardappelsaus'.
begaafd, begaofd, bijvoeglijk naamwoord, begaafd; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'begaofdheid'
begaaien, begaoje, begaaje, zwak werkwoord, "Van Dale - begaaien - uit het Middelnederlandse begaden: het gelijke bij elkaar brengen. Gewestelijk echter: bevuilen, bezoedelen; het in de broek doen (van kinderen); en 'zich begaaien', zich te goed doen aan voedsel of drank .WNT - [begaden] met uitstooting der d ook 'begaaien', bedr. zw. ww; begaadde, heeft begaad. Thans verouderd, maar in de Frankische dialecten nog gewoon, vooral in het deelw. 'begaaid’. In de Middeleeuwen een groote reeks bett., in 17e eeuw slechts enkele overgebleven. In het alg.: iets in een zekere toestand brengen, in orde brengen, ook versieren. Bij Cats ook: bevuilen, bezoedelen .– begaoje - begaojde - begaojd (geen vocaalkrimping); – Hij hagget tòch zo begaojd! - Hij had het toch zo bont gemaakt!; Brabantius (1884) - Begaojen, mishandelen, leelijk toetakelen, er slecht doen uitzien (Onze Volkstaal, 1882, nr.4; Woordenlijst der Noord-Brabantsche Volkstaal) .Daamen, 1916 -  ""begoait - wè waas ie begoait (toegetakeld)""; ...as ze mènen dè'k 't volgens hullie te veul begaoi. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): Wè hèbbe ze et tòch wir begaojd!; Cees Robben – Ge hegget me hier wir is begaoid... Bastiaantje... (19570608); Cees Robben – Toen ge ’t vleeje week mee ’t karnevalsbal zôô begaoid had.. (19800215); De Wijs – Hij hee hil wè te verstouwe mar hij begaait ’t nogal is (17-08-1964); De Wijs – Hij heeget ’t toch wir begaoît; assie vandaog wir iets goed doet, isset d’n irste keer (13-07-1966); Piet van Beers – ‘’t Draaihèùs’: èn paast er vur op dègget nie gaot begaoie. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Piet van Beers – ‘’t Maag wir lente worre’: 't Is nou te hope dè ’t weer/ t'nie te veul gao begaoie/ Dan kan ik wir zo zuutjesaon/ den hof mee om gaon spaoie. (With Love; 1982-1987); Piet van Beers – ‘’t Maag wir lènte wòrre’:  Tis naa te hôope, dèt ’t weer/ 't nie te veul gò begaoje. (Brabants Bont 1; z.j., ca. 2005); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): maken, miskleunen, begaden, begaaien; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): II:38 'Ik begaai m'n eige'; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - begaden; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BEGAOJE - bevuilen, tekeer gaan; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEGA(D)EN, BEGAAIEN - bevuilen, besmeuren, bemorsen, bederven, schenden; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): begaoje(n) zw.ww.wederk. en tr. begaden: 1) bevuilen, 2) grof maken; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEGADEN (begaoje) - het; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): maken, de zaak bederven .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Begaden = bevuilen, besmetten; z.a .Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): Ik begaai m'n eige (II:38); begaojing (VII:55); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): begaoie - smerig maken; verprutsen; OT 72:196 (v.d. Sijs) begaaijen: Sewel ""bevuilen""; van gade 'gelijke', dus: gelijkmaken, in een bep. (slechte) toestand brengen .WBD III.1.4:340 'begaden' = het lelijk laten liggen; WBD III.4.4:320 'begaden' = bevuilen"
begaffelen, begaffele, zwak werkwoord, aan de steel steken, handig aanpakken; Van Rijen (1998): klaarmaken, afmaken; Cees Robben – Ik zal oe wè teugwèès maoke hoe degge dè vort moet begaffele... (19650115); Frans Verbunt: beeindigen, voltooien; WBD III.4.4:302 'begaffelen' = ordenen; Stadsnieuws: Ik zak oe es teugwèès maoke hoe dègge dè moet begaffele (071208) - Ik zal je eens presies uitleggen hoe je dat zo efficiënt mogelijk doet .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEGAFFELEN - misdrijven, misdoen; WNT BEGAFFELEN - l) den mond zoo ver opendoen dat men een groot brok eten naar binnen kan krijgen; 2) vandaar: handig en snel iets weten gedaan te krijgen; 3) ten slotte verschilt het weinig van 'bedisselen'.; van zwak werkwoord ‘begaffele’; slordig werk verrichten; Cees Robben – Ge hegget meej de riek begaffeld... (19620914)
begankenis, begènkenis, zelfstandig naamwoord, "ook: begankenis; heel gedoe, zware opgave: moeite, werk - de oorsprong is echter (cf. Van Dale) de grote inspanning die een bedevaart vereist, of ook wel een processie. Vergelijk: WNT: van begang, een der stammen van begaan, + nis. Mnl. begankenisse, hd. begängniss. Bett.: het begaan, d.i. het bezoeken van eene plaats; het volbrengen, verrichten v.e. handeling, en wel kerkelijke; in bijz. gebruik: begrafenis, bedevaart; R Daor zulde veul begènkenis meej krèège .Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""begènkenis - 't waas 'n hil begènkenis (drukte)""; Cees Robben - ..’t Is me ’n hil begenkenis... (19570209); Van Beek - ""'t Is me 'n hil begengkenis"". - 't Is een tobberij, moeizaam werk. (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958); Van Beek - ""'t Is un begengkenis"". Het is een tobberij, een moeilijkheid. (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgse uitdrukkingen afl. ?; 29 augustus 1959); Frans Verbunt: ook: begankenis; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): begankenis - drukte, gedoe: 't is 'n hil begankenis; ook: begenkenis; Brabantius (1884) - Begenkenis vr, bedevaart, In 't O. drukte, feestelijkheid. (Onze Volkstaal, 1882, nr.4; Woordenlijst der Noord-Brabantsche Volkstaal) .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEGANKENIS - bedevaart of toeloop v. bedevaarders op 'n bepaalde dag .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. vr. begenkenis, begankenis, drukte, beweging 'vuil (veul) begänkenis maoken op niks' .C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEGANKENIS (begènkenis), heel gedoe, omslachtige aangelegenheid, persecutie .WNT vermeldt 'begangenis' .WNT wsch. = 'begangenis, begankenis'; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Begankenis = begrafenis, bedevaart; z.a .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEGANKENIS - begankenis, zelfst. nw. vr. zie wdb .A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - begenkenis, begankenis; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): begankenis (I:27), (VII:19,27)"
begeefachtig, begèèfèèchteg, bijvoeglijk naamwoord, misselijk; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): 'begaif-aichtig - misselijk'
begeren, begèère, zwak werkwoord, begeren; Dialectenquête 1879: Dè beger ik vaan jaau te wète (è: tussen ee en è) - Dat begeer ik 'begeerte' = idem; WBD III.1.4:433 -begeren' = idem: 435; B begèère - begèèrde - begèèrd; — geen vocaalkrimping
begerig, begèrreg, bijvoeglijk naamwoord, begerig; WBD III.1.4:434 'begerig' = begerig 435 'begeerlijk'= idem; WBD III.2.3:20 'begerig' =gulzig
begin, begien, zelfstandig naamwoord, begin; ...In et begien... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): begien zelfst. nw. o. begin
beginnen, begiene, sterk werkwoord, begiene - begos(se) - begonne, beginnen; Dirk Boutkan: beginne/begiene - begós/begón - begónne; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): begiene zw.ww.tr.+ intr. beginnen; verleden tijd begós; part. begóst .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): begiene - beginnen; vt: ik begòs; WBD III.1.2: 4 'gebinnen', 'op gang komen'; WBD III.1.4:315 'vanher beginnen' = opnieuw beginnen; I Infinitief en tegenwoordige tijd; Pierre van Beek: Begiene te kraoke - de eerste barensweeën voelen (vergelijk voor de bevalling: J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Beginnen - heet hier van de vrouwen 'jamjam instantis partus signa dare’. z.a.); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'Hoe laot begien 't?’ (bis); Cees Robben – Meej ’n schôôn laai gao’k begiene (19701023); Cees Robben – Ak mèèrege iets nuus begien (19710122); Cees Robben – Hij zit daor as unne ezel tussen twee bèèrege hooi... Waor zal ie naa ’t irst aon begiene? (19840824); ’s Aovens onder et eete wiesse te vertelle dèk ’s maondags om 9 uur op et ketoor van de Tilburgse Courant as lôopjongen kos begiene. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): et 'begint' [korte ie] te klèppe vur dirste mis; gd94 ik dènk dèt oover en uurke begient te rèègene; Mar kom allee, doe goed oew bist!/ Begient mee goed te willen... (Gieleke – wsch. ps. van Michel van de Ven (Lechim) – ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980); Allemol deeje ze d'r bist/ D'n beker te verdienen/ Mar kossen tegen Willem II/ Ten liste niks begienen. (Gieleke – wsch. ps. van Michel van de Ven (Lechim) – ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980); II Verleden en voltooide tijd; begos(se); hiernaast ook de vormen begon/begonne; WMT ook: begonde en begonste, begost, begoest, met deelw.: begonst, begost, begoest .Kwosse begosse - Ik wou dat ze begonnen ....en toen begossen al de heeren rondjes te geven... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); ...en ie sloeg op de taofel detter de borreltjes van begosse te daanse... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; NTC 8-10-1938) ; ...de heeren gongen dan naor d'r kaomers en de naacht begos. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; NTC 15-10-1938) ; Toen begos et! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; NTC 10-12-1938) ; ...en 't begos me toch te regene... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); R.J. toen ik wè begos te wènne; Cees Robben: van lieverleej begos et zôo te lôope dè ...; Cees Robben: dègge meej niks begonne zèèd; Cees Robben: toen is et gelèèk begonne? toen ie dè begos te zegge; Piet van Beers – ‘Asperges me’: Boove op 't koor zonge de heere/ saome meej 't allergrotst gemak./ Die hadde vur dèsse begosse/ soms al gepruufd van de kejak. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ge had al gelèèk vurdè ge begóst (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916):); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): begiene: verleden tijd enkelvoud l. begós, 2. begóst, 3. begós; mv. 1. begósse(n), 2. begóst, 3. begósse(n) .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEGOST - 2e en 3e hoofdvorm van 'beginnen'; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): kwòsse begòsse; begos; verleden tijd van ‘begiene’; Cees Robben – Mar as ik kôs... begôs ik nog eens...! (19560707); Cees Robben – Gin wonder dè diejen bond daor begôs (19570727); begienter; samentrekking van begint er; Cees Robben – ’t Begienter te naauwe... (19691010)
begrafenis, begròffenis, zelfstandig naamwoord, begrafenis; B begraofenis; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): begroffenis; Cees Robben: De biste plòts bij en begròffenis èn en brölòft, dès den twidde waoge .Cees Robben: ge zult nòr de begròffenis moete; Cees Robben: óp begròffenisse wòrdt nie eens mir gelaage; Des un hil beleevenis, zon begroffenis. (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); WBD (III.3.3:320) begròffenis = begrafenis; ook: ötvaort; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): begraffenis zelfst. nw. vr. begrafenis; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): begroffenis - begrafenis z.a.
begraven, begraove, sterk werkwoord, begraove - begroef - begraove, begraven; Cees Robben: begraoven in en kiest van waajbôomehout; hij is begraove; Pierre van Beek: van den èèrme begraove - op kosten v.h. Burgerlijk Armbestuur (Tilburgse Taaklplastiek 181); Pierre van Beek: meej et klèèn bimke begraove - met slechts het gelui van het kleinste klokje, wegens onvermogendheid, op kosten v.h. burg. armbestuur (Tilburgse Taaklplastiek 181); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - in iemes zen hart begraove liggen as en boerekónt in en turkslèère broek (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916):) - In iemands hart gesloten zijn; begraove - begroef - begraove (geen vocaalkrimping)
begrijpen, begrèèpe, sterk werkwoord, begrèèpe - begrêep - begreepe, begrijpen; R.J. 'deh g' 't nie' kunt begrèpen'; WBD III.1.4:32 begrèèpe = begrijpen; -in tegenwoordige tijd vooaalkrimping: gij/hij begrèpt; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEGRIJPEN - bevatten, inhouden, behelzen, Fr.contenir: Wa ' begrijpt dieën boek? Kiliaen: Be-grijpen - continere; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BEGRIJPEN wordt in deze streken veel gebruikt in den eigenlijken zin van 'omvatten', in welken zin alleen Kiliaen: het woord heeft.; begrèpte; samentrekking van begrijp je?; Cees Robben – En dan waasewum.. begrepte... (19560630)
begrotelijk, begrôotelek, bijvoeglijk naamwoord, "Frans Verbunt: te duur; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): begrotelek - te kostbaar; WNT BEGROOTELIJK - Zoodanig dat iets iemand moet ""begrooten"", spijten; spijtig, verdrietig. Alleen gewestelijk."
behagen, behaoge, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: krèède et nòr behaoge, dan wòrde nòr et kèrkhòf gedraoge
behandelen, behaandele, zwak werkwoord, behaandele - behaandelde - behaandeld, behandelen; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): behaandeld; gd07 agge daor wòrt behaandeld; - (geen vocaalkrimping)
behangen, behange, sterk werkwoord, behange - behóng - behange, behangen; WBD goej behange koej, schôon behange koej - harmonisch van bouw, ook genoemd: 'vierkaante', 'gelèjnde', 'goej gesloowte', 'goed gestòpte' koej; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEHANGEN part. praet.: de kamer is goed - .
beheimst, behèmd, behèèmeld, behèmst, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bijwoord; geheimzinnig (van 'gehèèm'?); Cees Robben – Hij deej nogal behemst (19650402); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - behèmd doen as en kat meej der jóng (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969) Spreekwoordelijke vergelijking .WBD III.1.4:416 'behemd’ = geheimzinnig; WNT BEHEIMEN (= ca. omheinen) z.a .WNT II:1491 BEHEMSTIG (thans onbekend) geheim, op eene geheimzinnige wijze; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEHEIMD (behèmd) bijvoeglijk naamwoord (v. Dale: beheimst) geheimzinnig, geheim doend .Haor. BEHÈMD - geheimzinnig; ; beheimeld; Van Rijen (1998): geheimzinnig; uitdrukking -  beheimeld doen - de indruk wekken dat men iets verzwijgt; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEHEIMD (behèmd) bijvoeglijk naamwoord (v. Dale: beheimst) geheimzinnig, geheim doend .WNT onbekend; wel: BEHEIMEN ww., beheiming, beheimsel (= ca. omheinen)
behippelen, behippere, zwak werkwoord, behippere-behipperde-behipperd, "langzaam van een ziekte herstellen; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""behibberen - hij is wir an't behibberen (bijkomen, herstellen)""; Van Beek - Geef die man eens 'n flinke bedrag tot steun, dan kan hij wat behipperen. - Dan kan hij wat bijkomen; uit zijn moeilijkheden raken; aansterken; ruimer in de middelen komen. (Nwe. Tilb. Courant; Dialect en spreekwijzen; 10 januari 1959); Cees Robben – Onze Jaon die zô behippere/ As z’n Willem II mar won...! (19551217); Cees Robben – Ik ben wir behipperd.. (19820326) [Met deze prent kondigde Cees Robben zijn herstel aan na een hartaanval, waarvan hij aan het herstellen was in een verpleeghuis ‘op Nuukerk’. zie Nuukerk; 'n Paor daoge vur z'n kemuunie was ie zôver behippert dèttie mee d'aander kènder nòr de kerk kon om te biechte. (Nel Timmermans; ’t Rèèke Roomse lèève; CuBra; 200?); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEHééPEREN, onov.ww. beter worden, verkoevereren. Herkomst en zelfs schrijfwijze (met ij en met e?) zijn mij niet bekend. Haor BEHÈÈPERE - bekomen"
behoorlijk, beheurlek, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, behoorlijk; Dirk Boutkan: 'behórlek, behoorlek' (blz. 34); Cees Robben: dès beheurlek in òrde; gd08 meej enen beheurleken hôop tjèmtjèm
behouden, behaawe, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, behouden; Cees Robben – Dan bende behaauwe, man... (19720204); WBD (van een koe,) drachtig, ook genoemd: 'draogend' of 'ze draogt', ofwel 'der is en kalf in', 'der zit en kalf óp'; WBD 'nie gehaawe' (Hasselt) - niet drachtig (v.e. merrie), elders genoemd: 'leeg' of 'gust'; WBD behaawe zèèn - (v.e. merrie) afscheiding geven uit de tepels als bewijs van zwangerschap, ook genoemd 'dòppen òn de speene hèbbe' of (Hasselt) 'ònt èùre zèèn'; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEHOUDEN (behaawe) bijvoeglijk naamwoord, gezegd van een koe die met succes gedekt is .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): behaawe(n) idem .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEHOU(D)EN bvw. - bij landb.: behou(d)en zijn - kalf inhebben, drachtig zijn.
beide, baaj, telwoord, 1. telwoord; beide(n); Al zijn ze baai wa jong... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘De bie zit op de blom’ , 1932); in baai oew eugkes... (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘Mijn deuntje’, 1939); Hij keek me lang, aondaachtig aon; in baai z'n ooge blonk 'n traon. (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Ouwe man’, 1938); Cees Robben – En mee ’t aai in baai z’n haand... (19560428); Frans Verbunt: gin van baaje - geen van beiden; Stadsnieuws: êen van baaje vatte, aanders krèède sebiet gin van baaje (020706); Wè was et schoon daor op de haaj,/ meej niemand as allêen wij baaj... (Henriëtte Vunderink; Saome; k Zal van oe blèève haawe, 2007); Hij wier òn baaj de kaante wèl wè dôof. (Henriëtte Vunderink, Vergeefse mankemènte, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); Jan Naaijkens, Dès Biks - 1992 – (1992): BAAJE - telwoord beiden - Eênvanbaaje, ginvanbaaje;
beitel, bèètel, beitel, zelfstandig naamwoord, beitel; WBD (II:2708) 'béjtel' - beitel; 'haGbéjtel' - hakbeitel (II:2709); 'steejGbéjtel' - steekbeitel (II:2710); 'schiedbéjtel' - schietbeitel (II:271l); 'draajguuts' - draaiguts (II:2395) 'beitel' - beitel
bekampig, bekaampeg, bekaampig, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, wedijverig, jaloers - uit ‘kampen’; Cees Robben – Wè zen ze toch bekaampig (19590228); Cees Robben – ’t Was unne bekaampige meens.. (19691107)
bekennen, bekènne, zwak werkwoord, bekènne - bekènde - bekènd, wederkerend + ontkennend = geen weg meer weten; Cees Robben: Ge kunt oewèège hier niemer bekènne; Pierre van Beek: Ik bekèn me hier nie - Als iemand zich vreemd voelt op een plaats waar hij vroeger toch goed de weg geweten heeft of zich thuis gevoeld heeft. (Tilburgse Taaklplastiek 171); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bekènne(n) zw.ww.tr.: bespeuren; wederk. 'z'n aegen erges niks/goewd bekenne' - niets uit de omgeving herkennen .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEKENNEN: zijn eigen ievers bekennen - eene plaats, waar men vroeger geweest is, nog herkennen.
bekijken, bekèèke, sterk werkwoord, bekèèke - bekêek - bekeeke, bekijken; Cees Robben: dan moeten is van dichtenbij bekèèke; aachteraaf bekeeke; WBD III.1.4:336 'bekijken' = zorgen voor; WBD III.1.41:51 'bekijken' = proberen; in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij bekèkt
bekijks, bekèks, zelfstandig naamwoord, genitief, bekijks, belangstelling; Veul bekèks hèbbe - in de belangstelling staan; WNT BEKIJK, zelfstandig naamwoord onz. Het bekijken van iemand; Veel bekijk (of bekijks) hebben - ergens het voorwerp der algemene nieuwsgierigheid zijn .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEKIJK zelfstandig naamwoordn.o. - Geen bekijks wèèrd zijn - niets waard zijn
bekje, bèkske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, van ‘bèk’; bekje; Cees Robben – z’n snaovelig bekske [van een kanarie] (19570126); Cees Robben – In oew bekske... dur oew nekske (19601007);
bekken, bèkkese, zelfstandig naamwoord, meervoud, van 'bèkke'; bekkens (muziekinstrument); Interview Jolen - 1978 -  “Ik heb irst meej…meej de bèkkese geslaoge…jè! De trom…et gebeurt ôot wèlles dèk et hèb moete doen omdè dan de trombaone er nie wa, dèk et dan wèl di mar aanders dik dè nie…nèè, ik blêef bij mèn èèn dinge èn zôo ist meej alles…!”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
bekomen, bekoome, sterk werkwoord, bekoome - bekwaam - bekoome, bekomen; in een beters toestand geraken, passen bij iets of iemand; bekoome - bekwaam - bekoome; in tegenwoordige tijd vocaalkrimpings gij/hij bekónt; De Wijs – zoals gij, zô is er gin, mar dè bekomttoe wel (13-07-1966); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): st.ww.intr. 'bekommen' - bekomen, in een betere toestand; geraken 'Ge bent erop bekomme!’ Z.a .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEKOMEN – wkw - verkrijgen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEKOMEN - tot zijn zelven komen, weder tot het bewustzijn komen .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bekomme - bijkomen; opfleuren; bekomt; tegenwoordige tijd van ‘bekoome’; de precieze betekenis is niet af te leiden; waarschijnlijk betekent ‘bekomt’ hier: daar zul je nog spijt van krijgen; Cees Robben – [man tegen vrouw:] Zô as gij bestaoter gin een of gin... Mar dè bekomt oe nog wel... (19770617); bekomt; bekomt; tegenwoordige tijd van ‘bekoome’; de precieze betekenis is niet af te leiden; waarschijnlijk betekent ‘bekomt’ hier: daar zul je nog spijt van krijgen; Cees Robben – [man tegen vrouw:] Zô as gij bestaoter gin een of gin... Mar dè bekomt oe nog wel... (19770617)
bekoren, bekoore, zwak werkwoord, bekoren; B bekoore - bekoorde - bekoord; — vooaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bekórt
bekostigen, beköstege, zwak werkwoord, beköstege - beköstegde - beköstegd, bekostigen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr. - bekostigen, betalen
bekullen, bekulle, zwak werkwoord, betreuren (?); Henk van Rijen: èège schuld wòrdt nie bekuld - om eigen schuld wordt niet getreurd
bekwaam, bekwaom, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bekwaam; in staat; nuchter, rijp; WBD geslachtsrijp (van koeien); uitdrukking -  Nie mir bekwaom - onder invloed; M bekwoam; De Wijs – (Gehoord van een volkstuinder:) munne rooie kôôl groeit de buurt in, munne spinaozie stao vol ruigt en mun peekes zèn nog nie bekwaom (17-08-1964); Frans Verbunt: ge zèèt nòg nie bekwaom om meej de gèèt nòr den bok te gaon; Cees Robben – Mun peekes zèn nog nie bekwaom... (19640918) [ongetwijfeld met een ondertoon die symbolisch is voor ‘voortplanting’]; WBD III.1.2:182 'bekwaam' = gezond; WBD III.2.2:46 'bekwaam' = meerderjarig; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bekwaom - bijvoeglijk naamwoord bekwaam, in staat; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEKWAAM (bekwaom) bijvoeglijk naamwoord, deskundig; ook: rijp, genoeg gegroeid om voor een bepaald doel gebruikt te worden, b.v. gegeten, geslacht of gedekt .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bnw - bekwaam, in staat, geschikt .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEKWAAM: Veur alles bekwaam zijn - zeer te mistrouwen zijn: geschikt om verkocht, geslacht, geplukt, geoogst enz. te worden.
bekwijken, bekwèèke, sterk werkwoord, bekwèèke - bekwêek - bekweeke, beroepen, beschreeuwen; R.J. 'ge elkaor nie bekwèken kunt'; Ik kós em nie bekweeke gekreege krèège - ik slaagde er niet in met hem door te roepen contact te krijgen; CiT (39) 'Ze kossenem nie kekweke gekrege krège'; - bekwèèke - bekwêek - bekweeke; - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping; gij/hij bekwèkt; bekwèkt, tegenwoordige tijd van ‘bekwèèke’; bekwijken; Cees Robben – Hij bekwekt mee gemak vèèf, zis ekkers ver.. (19870717)
belasting, belaasting, zelfstandig naamwoord, belasting; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'belaasting' (passim)
belatafeld, belaojtòffeld, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bastaardverwensing; belatafeld = bedonderd; LDM: …een latafel. Deze ziet men heden niet meer in de stad. Zij is vervangen door het dressoir, maar in tegenstelling met het laatste, dat zowat uitsluitend met wat er in en er op staat voor pronk dient, had de latafel een méér practisch doel. Zij was iets hoger en bevatte gewoonlijk drie diepe laden, waarvan dan in de onderste onderkleding, in de tweede betere kleding, zoals de grote poffermuts, moeders zijden pelerine en/of neusdoek (wollen omslagdoek) en in de bovenste meer kleinere maar meestal ook kostbaardere voorwerpen. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 1 ‘Wijkbuurten in vroeger dagen; NTC – 8-11-1950); Henk van Rijen: zèède belaojtòffeld! - ben je belatafeld / bedonderd!; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BELAOJTOFFELD - gek, bedonderd; z.a.
belatafelen, belaojtòffele, zwak werkwoord, voor de gek houden; Ieder jaor schreef den riddacteur van den Bode van Baozel daogs veur den irsten April iets in z'nen kraant, waor ie al z'n lezers mee belaoitaofelde. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939)
beleven, belèève, sterk werkwoord, belèève - belêef - belèèfd, beleven; - geen vocaalkrimping
Belgisch, Bèls, bèlze, zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord, Belgisch; België; Belg; 1.1 zelfstandig naamwoord; België, en dan soms onzijdig; Ze stonden er daor in 't Bels van te kèken... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929); Ast waor is wèk geleeze hèb/ hèrlèève de aaw tije./ Asset lèntje nòr den Bels alwir/ opnuu gòn laote rije. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Meej et spoor nòr Bèls); Audioregistratie 1978 – “Ik weet goed, vroeger hè, we zitten hier dicht in Bèls, èn dan gebeurde nòg wèlles dègge smòkkelaars had… (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “De pestoor Zinnicq Bergmann isser van gestörreve, de köster, die isser toen nòr Bèls toe gevlucht èn de schilder Mutsers (Mutsaers) hèbbe jaoren in Bèls gezeete, dus dès nôot nie bekènd gewist!” Klik hier om dit bestand te beluisteren [Van den Aker doelt op verdachten in de zaak rond de moord op Marietje Kessels in 1900-1902]; Echte kenderköpkes waren et, ingevoerd vanöt den Bels. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Radiodistributie wel te verstaon, waor ge drie zenders op kost krèège, Hilversum 1 en 2 en den Bels. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); WS: Kèkte göllie ôot nòr den Bèls (= de Belgische zender)?; 1.2. zelfstandig naamwoord voor de inwoner: een Belg; Neffen ons wont 'nen Bels... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929); «Awèl — riep Sjuuleke den Bèls —/ ik zèè nie te verraasse/ de baank laot ik al jaorelang/ op al men frankskes paasse» (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Alles op de baank); Der wont sins kòrt enen allòchtoon in onze tèün./ Ze zègge, tis femielie van de kraaj./ Hij heej gineens en paspoort òf en staates./ Èn al et voedsel dèttie it, dè krèègt ie graates./ Van hèrkomst enen Bèls, die Vlòmse gaaj. (Henriëtte Vunderink, Vlòmse gaaj, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); 1.3. zelfstandig naamwoord; een Belgisch trekpaard; Apart in un waai stond hier en daor ene ‘bels’ of zô ge wilt den ‘brèùne’, die et mar moes zien te trèkke, brééd op vier pilèère van pôote meej van die flosse, die over zen hoeve vielen as gerdène. Zon pèrd stond aaltij te drôome, meej êene pôot opgetrokke. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); WBD bèls (Hasselt) - zwaar paard, ook 'bónk' genoemd, of 'zwaore'; 2. bijvoeglijk naamwoord - Belgisch; Hij leest aaltij nog Belze kraanten... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929); Bèlze sjèk - Belgische shag (in W.O.II veel gesmokkeld van België naar Nederland); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Want nèt as hier vruuger de Bredòssewèg, dè was, dè was mar ene grôote kaajewèg want der laage van die grôote Bèlze kaaje laage derin…” (transcriptie Hans Hessels 2014) zie Klik hier voor audiofragment; Als den ôogst [van eigen geteelde tabak] tegengevallen waar, rôokte ie belze sjek. Hij wies aaltij wel aon rôokwèèrk te komen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Piet van Beers – ‘Op vekaansie in Den Bèls: ’t Stond in enen Bèlze gazet. (‘t Èlfde buukske, 2010); 2.1. Bèls spoor in plaats van Bèls lijntje; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et Bèls spoor isser niks bij (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1965) - tegen iemand wiens opschepperij men doorziet .3. Tilburgse bijnamen; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - et Bèlske = Jantje van Halsteren (blz. 41); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den Bèls = De Zwart (blz. 85); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - et Bèls boerke = Aug. Daems (blz. 31); 4. Overige bronnen; WNT BELS (II) verbastering v. 'belge': l) spreektaal; 2) Belg. trekpaard .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bäls zelfst. nw. o. België; II zelfst. nw. m. Belg; III bnw. Belgisch .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BELG - bèls, zelfst. nw. m. (soms in volksmond: bèls, bèlze); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BELS zelfst. nw. m. - Belg; BELS(CH) - Belgisch: de Belze vlag; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): Bèls – zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord België, Belg, Belgisch
belijden, beleeje, sterk werkwoord, persoonsvorm, verleden tijd van 'belègge' of 'belijden'; belegden, beleden
belklaver, bèlklèèver, zelfstandig naamwoord, steenklaver; WBD I:1409 'bèlklééver' - steenklaver; ziekleever
bellen, bèlle, zwak werkwoord, bellen; WBD (van een koe) afscheiding geven uit de schede; bèlle - bèlde - gebèld; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww. intr., bellen (van koeien gezegd).
bellenboom, bèllenbôom, bèllebôom, zelfstandig naamwoord, fuchsia (Fuchsia hybrida); WBD (III.2.l:438) bèllenbôom - fuchsia ook genoemd: bèlleplaant of bèllekesplaant
bemesten, bemisse, zwak werkwoord, bemesten; Audioregistratie 1978 - Dörrom ginge wij ok höskesmis haole, zimme vruuger, [uit] weejseejs haole int stad. Höskesmis om de weilande en alles te bemisse èn as we gruun moese zaaje!  (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
ben, bènneke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "mandje; ""Hanna, ik hè gedroomd dè Onzen Lieven Heer mee 'n benneke neuzen veur me stond en dè-t-ie zee: Oome Teun, ge hebt de keus! Kies 'n goei uit mijn benneke, menneke, want 'n goeie gevel siert et huis! En vat naa nie zoo'n snotneuske, nie zoo'n wipneuske, mar híér zóó-iets bijveurbeeld..."" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’’t Briefke van duuzend; NTC 5-10-1939); Zooas ik dan zee, ze kwaam op me afgedrippeld mee d'r bodschappenbenneke onder d'ren errem. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929); Van Beek - 'n ""Benneke"" is een mandje;  (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958); Van Rijen (1998): mandje; WNT BEN, verkleinwoord 'BENNEKEN'"
beneden, beneej, beneeje, bijwoord, beneden; Cees Robben – d’eugskes zeejig naor beneej... (19550827); Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BENEDEN - bijwoord. en vz., alleen locatief
benedijen, beenedije, zwak werkwoord, beenedije - beenedijde - gebeenedijd, benedijen; Dialectenquête 1879: benedije
benen, bêene, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, benen; En bêene handvat. - een benen handvat; WBD 'beene knéúp' (II-1100) - benen knoop; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEENEN - biene, bijvoeglijk naamwoord - Uit been vervaardigd
bengelen, bèmmele, zwak werkwoord, "loshangen, bengelen, bungelen; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bemmelen - het hing er los bij te bemmelen (los, luchtig aanhangen)""; CiT (28) 'Haj okkene noemer tussche z'n schouwerblaoie bemmelen?'; WBD III.1.2521 'bemmelen' = bengelen; ook 'bungelen'; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bèmmele - bungelen; rondhangen in de stad; luiden v. kleine klokken"
benieuwd, benuut, benuud, bijwoord, benieuwd; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'benuuwd'; Ik ben alleen mar benuut hoe z'm dè zullen lappe! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; NTC 10-12-1938); Cees Robben – ‘k Was benuut.. dè snapte warre (19560714); WBD III.1.4:7 'benieuwen', 'benieuwd zijn' = benieuwen; WBD III.1.4:14 'benieuwen’ = veronachtzamen (!); WBD III.1.4:187 'erg benieuwd zijn' = (vol) verwachting
benul, belul, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): benul, besef; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): belul zelfstandig naamwoord benul; WNT BENUL, bij oudere schrijvers altijd BELUL
bepaald, bepòld, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, bepaald
bepalen, bepaole, zwak werkwoord, bepalen, vaststellen; - bepaole - bepòlde - bepòld; - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij bepólt
beraden, beraoje, werkwoord, Van Rijen (1998): beraden
beramen, beraome, zwak werkwoord, WBD III.1.2:86 'beramen’ = reiken naar; WBD III.1.4:19 'beramen' = broeden
bereiken, berèèke, zwak werkwoord, berèèke - berèkte - berèkt, bereiken; Cees Robben: berèèke; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij berèkt
beren, bèère, zwak werkwoord, bèère - bèèrde - gebèèrd, WBD laten dekken v.e. varken (in de Hasselt), aldaar ook 'ònbèère' genoemd; - (geen vocaalkrimping); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): be.re(n) zw.ww.tr. 'beren' Z.a.
berg, bèèrg, zelfstandig naamwoord, berg; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèèreg - zelfstandig naamwoord berg z.a .A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): in ietaalieje zèn er bèèrge die vuur spouwe; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - van de langen bèèrg koome - iets tergend langzaam doen; WBD III.4.4:139 'berg' = duin; WBD gesneden mannelijk varken, ook 'bèrreg' genoemd; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. m. 'bèrg' , manlijke (gesneden) big II berg, hoogte
bergen, bèèrege, sterk werkwoord, bèèrge - bórg - gebórge, bergen; Dirk Boutkan: bèèrege - bóreg - gebòrege; — geen vocaalkrimping; • zelfstandig naamwoord, meervoud van ‘bèèrg’; bergen; Cees Robben – As unne ezel tussen twee bèèrege hooi (19780825) [als uitdrukking voor een moeilijke keuze of twijfel]
berk, bèèrk, zelfstandig naamwoord, berk; Dirk Boutkan: (blz. 22) bèèrk, naast bèrk
Berkdijk, Bèrndèèk, Bèrrendèèk, toponiem, Berkdijk(sestraat); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – Interview dhr. Van den Aker – 1978 – Meindert van Gaalen, as ge die kènt. Die zulde gij noojt gekènd hèbbe dènk, van öt den Bèrndèèk… (transcriptie Hans Hessels 2014); Berkdijk, Berkdijksestraat; Frans Verbunt: Bèrrendèèk; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den Bèrndèèk = Berkdijksestraat (blz. 110)
Berkel, Bèèrkel, zelfstandig naamwoord, eigennaam, Berkel (gem. Berkel-Enschot)
beroerdigheid, beroerdeghèd, broerdeghèd, broerdighei, zelfstandig naamwoord, narigheid; Van Rijen (1998): ook 'berôêrdeghèj'; meerv. beroerdegheeje; WBD III.1.4:258 'beroerdigheid' = ellende; broerdeghèd/broerdighei; ...en de grotst meugelijke broerdighei uitgehaold. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Zènen naom was den “Dadder”. D’r kos gin kilometers in den omtrek “broerdighei” uitgehaold worren of hij wies er van. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Van Rijen (1998): beroerdigheid, narigheid
berrie, burrie, zelfstandig naamwoord, burrie, berrie; Jan Groen, de metselaar, ha 'n boerenker opgesteld en mee enkelde vlaggen behangen: dè waar 't podium veur den burger, mee de burries naor aachteren. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’De nuuwe dokter’; feuilleton in 4 afl. in NTC 27-1-1940 – 17-2-1940); Pierre van Beek: Hij is öt de burries gevalle - hij is ziek (Tilburgse Taaklplastiek 148); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de burries van de kreugel bèùge deur ónder et gewicht; Frans Verbunt: hij leej öt de burries - gezegd v.e. boer die geen paard meer bezat; Audioregistratie 1978 - En kèèr geriffermeerd maoke! Dan din ze die op zene zijkaant gôoje, dè din ze saoves òf snaachs, hè! Op zene zijkaant èn dan de burrie die konde himmel ondersteboove draaje! Èn dan wir trugzètte! Dan moeste aatij vòllek gòn haole! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Ik ha zelfs un kèrke gefabriceerd, meej twee kenderwaogewieltjes eronder, die ik ergens gevonden ha. Twee burries eraon en hij [de bok] kos worre ingespannen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WBD (II:2758 en 2828) 'burie'; WBD (II:2782) 'teeg?buries' - bijberries van een hoogkar; WBD (II:2790) 'buriespil' - verbindingsspil v.e. kar; Frans Verbunt: hij leej öt de burries -(gezegd v.e. boer die geen paard meer bezat); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEURIE of BÖRRIE - berrie, Fr. brancard - boom, ieder der twee armen van het lamoen of den dissel v.e. voertuig, Fr. limonière, brancard .WNT BURRIE - zeer gebruikelijke bijvorm van 'berrie'
Bertha, Bertha, eigennaam, uit Norberta; Cees Robben (19850726)
bes, beezem, beezie, zelfstandig naamwoord, "bes; Gòmme mèèrege beezeme plukke?; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""beezeme - bessen""; WBD III.4.3:91: vergifbeezie, kriek, vergiftegde beezem, vergiftege beezem - oneetbare bes; WBD III.4.3:174 lievevrouwbeezem - jeneverbes; WBD III.4.3:179 sint-jansbeezem - blauwe bosbes, ook genoemd: klòkkebaaj; WBD III.2.3:174 'bezem', 'bezie' = bes; WBD III.2.3:176 'bezem', bezie' = aalbes; WBD III.4.3:179 'bosbes', 'bosbezem' = blauwe bosbes; WBD III.4.3:180 'bosbes' = rode bosbes; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BIZZEM, v. bes, bezie; ook -bei in èrbizzem, aardbei .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): beizi zelfst. nw. vr. 'bezie', bes; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BEEJZEM zelfstandig naamwoord - bes; ook: beejzie; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bizzeme (IV:40); Str. beezie (2:19)"
beschaamd, beschòmd, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, beschaamd; WBD III.1.4:70 'beschaamd' = schuchter; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BESCHAAMD (uitspr.: beschamt, beschaomt, beschomt) - schaamrood, Fr. honteux, confus. Beschaamd om, veur, over .- Verlegen, bloode, bedeesd.
beschadigen, beschaodege, beschaodege / beschaojege, zwak werkwoord, beschaodege - beschaodegde - beschaodegd, beschadigen; Ze beschaoiige de boel hier nie onverdoens. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); WBD beschaodegd - beschadigd (m.b.t. huiden; II 583)
beschaffen, beschaffe, zwak werkwoord, volgens WNT in West-Vlaanderen: Opmerken; WBD III.1.4:422 'beschaffen' = een aanmerking maken
beschandaliseren, beschandeliezeere, zwak werkwoord, beschadigen, schenden; waarschijnlijk onder invloed van 'schandaal'; - beschandeliezeere - beschandeliezeerde - beschandeliezeerd; - …heb ik verschaaie meensen die hier wone, grouwelijk beschaandeliseerd, dur ze ammel over dezelfde kam te schère. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Cees Robben – Zegt dè m’n gezicht beschandeliseerd is... (19581004); Mèn wang is naa beschandeliezeerd... (Henriëtte Vunderink; Enen appel; k Zal van oe blèève haawe, 2007); Stadsnieuws: We môogen op zondag nôot bèùte speule om onze kleere nie te beschandeliezeere (080409); Witt. beschandelezeren (S.G. 329) 'et keske is en bietje beschandelezeert'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr. 'schadaliseren' - toetakelen, schenden; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beschandalisere - vernielen, beschadigen
bescheiden, beschaaje, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bescheiden; Van Rijen (1998): ' Dè-s ginnen onbeschaaje meens'
bescheiden, beschaaje, zwak werkwoord, bescheije - bescheidde - bescheide (of: bescheeje?), bescheiden = beslissen; Cees Robben – Dè laoten we God.. en/ D’n mölder beschaaijen (19580524) [uitdrukking om te zeggen dat het antwoord op een vraag moeilijk of niet te geven is.]; Henk van Rijen: dè zumme Gòd en de mölder mar laote beschaaje - daar zullen we maar niet over redetwisten; Frans Verbunt: overeenkomen, vaststellen; WBD III.1.4: 49 'bescheiden’ = beslissen; WNT lemma BESCHEIDEN II; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): beschaaje - bedingen, afspreken; bescheije; bescheiden, bedingen, als voorwaarde stellen; WNT BESCHEIDEN (II) bedr. ww., oudtijds sterk, later met zw. verl. tijd, maar met sterk deelw. (bescheiden) WNT ...A2) bepalen, vaststellen, soms ook bedingen; 4) iemand iets toewijzen, toedeelen; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BESCHEIDEN (beschèèje), ov.ww., bedingen, als voorwaarde stellen, als toegift eisen .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): beschèèje, zw.ww., tr. bescheiden, bedingen; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bescheije (vooral volt.dw. bescheeje) vastgelegd, bedongen
beschermen, beschèèreme, zwak werkwoord, beschermen; Dirk Boutkan: (blz. 22) beschèèreme (+96)
bescheten, bescheete, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bescheten, ongewenst zwanger; Frans Verbunt: der bescheete ötzien - er beroerd uitzien; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Der wier ons nôot niks gezeej! Ons moeder heej nôot niks teege mèn gezeej! Nôot! Jè, hadde bescheete òngekoome, jè, dan hadde ze, dan wast vurbij hè!”. (transcriptie Hans Hessels 2014); Cees Robben – [moeder tegen dochter:] Ben mar blij degge nie bescheeten zeed thuisgekoome... (19840629); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beschete bijvoeglijk naamwoord 'verprutst'; WNT bescheeten - smerig, niet fraai, niet oprecht gemeend
beschieten, beschiete, sterk werkwoord, beschiete - beschôot - beschoote, iets betekenen, van belang zijn (gewoonlijk negatief gebruikt); VB Et beschiet er nie aon = Het is de moeite niet waard; R.J. 'de kender wasen beschiet er nie' aon'; Stadsnieuws: Schaajt er naa mar meej èùt, dè beschiet er tòch nie aon (310107); Stadsnieuws: Schaajt er mar meej èùt, dè beschiet er tòch nie mir aon - hou er maar mee op, dat helpt toch niet meer (120510); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beschiete - voordeel opleveren, ertoe bijdragen; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): beschiete - ertoe bijdragen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): beschiete(n) st.ww.intr. 'beschieten', helpen, baten: Dä beschiet nog is wa! (b.v. bij een flinke gift bij een kollekte) .WNT BESCHIETEN (I) B, 2 een zeker belang hebben , iets beteekenen; thans in onbruik; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BESCHIETEN onov.ww., in v. Dale o.a. 'waarde hebben, helpen'; in WNT 'voordeel opleveren'; vooral in de uitdrukking -  'dè beschiet er nie aon' - dat maakt op een zo grote hoeveelheid geen merkbaar positief verschil, of: gezien de omvang v.h. werk in zijn geheel is deze concrete inspanning of bijdrage van geen werkelijke betekenis .Haor. BESCHIETE - nut hebben
beschrijven, beschrèève, sterk werkwoord, beschrèève - beschrêef - beschreeve, inhouden, inhebben; van belang zijn; geen vocaalkrimping; Van Rijen (1998): 'Dieje kèrremes, dè beschrèèft me wè!'; Frans Verbunt: dè beschrèèft wè - dat heeft heel wat voeten in aarde; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BESCHRIJVEN (beschrééve) onov.ww., inhouden, inhebben, ingewikkeld zijn en lang duren, van belang zijn: dè beschrééft wè .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beschrève - van belang zijn, ingewikkeld zijn
beschuit, beschèùt, zelfstandig naamwoord, beschötje, beschuit; WBD beschèùtenblóm - bloem van zeer harde droge tarwekorrels; WBD beschèùtenblóm - meel voor het bereiden van beschuitdeeg, ook 'petènt' genoemd; WBD beschèùtdêeg - beschuitdeeg; WBD beschèùt snije - doormidden snijden van beschuitbollen; WBD beschèùtmis - beschuitmes (gebruikt om beschuitbollen doormidden te snijden); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): beschèùt zelfst. nw. vr. beschuit; mv.beschèùt en beschèùte(n)
besijpelen, besèèpele, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): beetnemen, overheersen; Van Rijen (1998): 'Lot oe nie besèèpele - Laat je niet overheersen'; WNT BESIJPELEN - bedruppelen
besjoefelen, besjoefele, zwak werkwoord, TW klaarspelen, in orde brengen
beslaan, beslaon, sterk werkwoord, beslaan; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dubbel beslaon is aaltij beeter - aan twee heiligen dezelfde gunst vragen, of aan twee personen, vergroot de kans op resultaat. (Men denke hierbij aan het beslaan v.e.’paard).
beslachten, beslèèchte, werkwoord, "niet opgetekend anders dan infinitief, en tweede of derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd; - overeenkomst vertonen met; uiterlijk lijken op; WTT 2012 - Dit 'beslèèchte' is dus niet het 'beslechten' in de zin van 'beslissen' (zoals Pierre van Beek vermoedde, zie onder), maar is een verbastering van 'slachten' (zie WNT hieronder) .R lijken op; R Tegen een kleinzerige: Ge beslèècht de vètte osse wèl; die vuulen et ók ooveral .Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""beslaichten - hij beslaicht die of die (hij gelijkt die)""; Van Delft - Als iemand niet veel praat, doch maar stil zit te luisteren en te denken, klinkt het: ""Hij beslecht Rommelère vink, die docht d'r deuntje."" (Rommelaar had nl. een vink, die niet zong, en als men daarover een aanmerking maakte, zeide hij: ""Die denkt z'n deuntje."") (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij beslèècht Leyten's/Rómmelaire's vink: hij leert aachterèùt (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1964 resp. '16) - gezegd als iemand iets slechter doet dan tevoren; Pierre van Beek – ""Hij beslècht Leyten's vink, hij leert achteruit!"", wat o.a. gezegd wordt wanneer iemand dingen slechter doet dan hij ze voorheen placht te doen. We treffen hier wederom het werkwoord ""beslèchten"" aan. (Tilburgse taalplastiek 4 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 25 februari 1950); Pierre van Beek – En hebt u nooit gehoord: ""Hij beslècht Rommelère vink; die docht d'r deuntje!"" Men zegt dit als iemand niet veel praat doch maar stil voor zich uit zit te denken. Rommelaar was een ""veugeltjesprutter"", die een vink had, welke niet zong. Maakte men daar aanmerking op dan luidde steevast zijn slagvaardig antwoord: ""Die denkt d'r deuntje!"" (Tilburgse taalplastiek 3 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 18 februari 1950); Pierre van Beek (1964) - We hebben nog een vink onder onze notities met de uitdrukking: ""Hij beslècht Leyten's vink, hij leert achteruit!"", wat o.a. gezegd wordt wanneer iemand dingen slechter doet dan hij ze voorheen deed. ""Beslècht"" vinden we een mooi Tilburgs woord. De onbepaalde wijs hiervan moet zijn ""beslechten"". Het curieuze is, dat het werkwoord ""beslechten"" in het Algemeen Beschaafd Nederlands wel bestaat, maar in een geheel andere betekenis dan waarin het, in vervoegde vorm, in het zinnetje over de vink van Rommelaar gebruikt wordt. In het Algemeen Beschaafd betekent het ""beslissen"". Zo wordt bv. ""een pleit beslecht"". In Tilburg heeft het echter ook de waarde van ""gelijken op"" of ""overeenkomen met"". Van Dale's groot woordenboek der Nederlandse taal kent het in de Tilburgse betekenis niet. [Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - 27 mei 1964] [Zie echter WNT hieronder]; Cees Robben – Gij beslèècht men wel, maotje.... (19790914); CiT (130) 'Hij beslègt hùlje vadder'; WBD III.4.4:301 'beslachten' = gelijken; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beslachte - op iem. lijken, iets gemeen hebben; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BESLECHTEN (beslèèchte) ov.ww., geslachten, lijken op, iets met iemand gemeen hebben. Slaat niet altijd op familietrekken: hiervoor is 'aorden nor' gebruikelijk: dan zulde gééj den aandere beslèèchte - dan zul je wel lijken op iemand die (dan volgt het voorbeeld) .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr. 'beslaachten' - beslachten, (ge)lijken op. Z.a .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): beslèèchte - lijken op; WNT SLACHTEN II) (van den stam van 'slaan') onz. zw. ww. Mnl. slachten, mnd. slachten, ohd. slahtôn, mhd. slahten, hd. schlachten. Van den stam van Slaan. – Gelijken op, overeenkomen met, aarden naar. Thans nog slechts gewestelijk. a. Met betrekking tot een gelijkenis of overeenkomst in het algemeen of in niet genoemde opzichten. – Voor den quaden boom hem elckerlijc wachten sal. … En de tacken ooc den boome meest slachten al, A. BIJNS 20 .– O duechdelicke vrauwe O vloeyende adere Wel slacht ghy den duechdelicken tronck Van uwe voorders Hout ende jonck Die oynt anders dan pays, ende eere sochten, EVERAERT 552 [1538]."
beslag, beslag, zelfstandig naamwoord, 1.deeg voor pannenkoeken; WBD III.2.3:225 'beslag' = pannenkoekendeeg; 2. beroerte; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): beslag - beroerte; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): ''n licht beslag' (= beroerte); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): beslag - beroerte; WBD III.1.2:314 'beslag' = hartinfarct; WNT BESLAG l) Slag, en wel in de bepaalde toepassing van beroerte (hd. schlag); gewestelijk, met name in het Overbetuwsch, en, wat Zuid-Nederland betreft, vooral in Brabant .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. o. –1) beroerte; 3. In de bakkerij: aangemengd meel om te bakken; WBD beslagkèùp - beslagkuip (waarin moutmeel en water werden gemengd, in de brouwerij); 4. In de brouwerij; WBD beslag - beslag (mengsel van moutmeel en water in de beslagkuip, in de brouwerij); WBD beslagkèùp - beslagkuip (waarin moutmeel en water worden gemengd, in de brouwerij); WBD beslagpomp - wortpomp (pomp die, als dat niet gebeurt door hoogteverschil, gebruikt wordt om wort van de lekbak naar de wortketel te transporteren); 5. Andere betekenissen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. o. – 2) het gezamenlijke koperwerk waarmee schoonheidshalve het paardetuig is bezet.
beslagkuip, beslagkèùp, zelfstandig naamwoord, WBD beslagkèùp - beslagkuip (waarin moutmeel en water worden gemengd, in de brouwerij)
beslagpomp, beslagpomp, zelfstandig naamwoord, WBD wortpomp (pomp die, als dat niet gebeurt door hoogteverschil, gebruikt wordt om wort van de lekbak - in een brouwerij - naar de wortketel te transporteren)
besnieten, besniete, werkwoord, Alleen de infinitief komt voor, meestal gepaard met 'moete'; bezuren, opdraaien voor; Gij hègget gedaon, èn hij moet et besniete. - Jij hebt het gedaan, en hij draait ervoor op .Hij zeej: «Int irst viel et nie mee,/ allêen tusse die griete/ want ofk iets ha gedaon of nie/ ik moest aaltij besniete.» (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Wörrom zo dè nie meuge?'); Henk van Rijen: de goej mottenet meej de kaoj besniete; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): besniete - bezuren, opbreken; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - besniete, misnieten - ontgelden, bezuren; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BESNIETEN ov.ww., bezuren, altijd in verbinding met 'moeten' en 'het' .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): besniete(n) zw.ww.tr. 'besnieten' (iets) ontgelden, (het) bezuren .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): besniete - bezuren; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): besnieten < Middelnederl. 'misnieten'; MNW - lemma Misnieten - st. ww. trans. Mhd. misseniezen. — Het tegenovergestelde van genieten; het woord is nog heden in zuidndl. tongvallen bekend in den vorm misnieten (Schuermans 481) en (in Limburg) besnieten (t. a. p. 46).
besnot, besnòt, bijvoeglijk naamwoord, "Van Delft - ""Als ge niet besnot bent, hoef je je neus niet te vegen"" zegt de volksmond om aan te duiden: Wie geen schuld aan iets heeft, behoeft zich van geen smet te zuiveren. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)"
besnut, besnut, zelfstandig naamwoord, deel, part; Pierre van Beek: zen besnut krèège - zijn part krijgen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zen besnut krèège (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - zijn misniet krijgen: ontvangen wat hem toekomt, zijn deel krijgen. MNW. MISNIET (mesniet) zelfst. nw. o. 'ongeluk', verg. mesnieten - het tegenovergestelde van genieten.
besogne, besoenieje, bezoeje, bezoelie, bezonje, zwak werkwoord, Frans Verbunt: bezig zijn, in beweging zijn (Fr. besogner); WNT besogne (besoigne) - zaak, aangelegenheid, bezigheid, moeilijke zaak, affaire. Uit. Fr. besogne, Ofr. busunie, buuine, bosuigne, besogne, besoigne ... In jonger taalgebruik ook juist met vernederl. spelling op grond v.d. uitspraak: besonje .BESOGNEEREN - handelen, onderhandelen, , ondernemen, nodig hebben.; zie besoenieje; Frans Verbunt: bezig zijn, in beweging zijn (Fr. besogner = ploeteren); Frans Verbunt: bezigheden (Frans besognes); bezoelie; beslommering(en)?; Pierre van Beek: in bezoelie zèèn - steeds met iets bezig zijn?; Frans Verbunt: bezoenie, bezoeje - werkwoord- bezig ziin, in beweging zijn (van Frans besognes = bezigheden; besogner - ploeteren); bezonje; uit Frans: besogne; gedoe, zorgen; Dè gift daor enen hôop bezonje/ ze weete der gin blèèf mir mee. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ik haaw nie van zwèmme ); vur dè ieder zen plòtske ha/ gaaf et al veul bezonje. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Asse de kaans mar krèège)
best, bèst, bist, biste, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, "best; uitdrukking -  z'n bèst - op z'n best, in hoge mate, optimaal; superlatief van 'goed'; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEST, in de uitdrukking -  'z’n best' - optimaal, in hoge mate (versterkende bijw. bepaling; 't réégent z'n best; hij ét wir z'n best (zoals hij het op zijn best doet) .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEST ... Zijn best - zoveel het kan; zeer goed; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèst - bijwoord. hevig, best; best(e); Dialectenquête 1879: bist; Dirk Boutkan: bèst naast bist; de of het beste (voor ‘biste’ als meervoud van ‘bist’, ‘beest’, zie ‘bist’); ""'t Is freet koud, hè Kubke"", zee ze, zodde nie 'n tas koffie lusse; 'k hè precies 'n vorsch bekske gezet. 'k Zeg gère meid, as ge men 'n tas koffie gift, zède de biste op één nao. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929); Cees Robben – [vader tegen zoon:] Ge bent toch mar ’n dwalkschaop... [zoon:] Dè zen de biste vadder... Onzen lieven heer gong ze zuuke... (19721229); Cees Robben – [Moeder die haar kind naar school brengt:] Hij hee nie veul verstaand, mister.. Mar wettie heej is wel van ’t biste... (19790923); Cees Robben – En èrrepel... de biste... (19550716); Cees Robben – Kom haauw-doe war... en ’t biste... (19600415); 2. bijvoeglijk naamwoord; Cees Robben – Dè is.. nao Pietje Schel../ van hum z’n biste vriendje.. (19601216); Cees Robben – Van geven (...) gao de biste gèèt kepot [vrijgevigheid leidt tot armoede] (19650416); Mar kom allee, doe goed oew bist!/ Begient mee goed te willen... (Gieleke – wsch. ps. van Michel van de Ven (Lechim) – ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980); Henk van Rijen: van geeve gao de biste gèèt nòg dôod - (letterlijk); 3. bijwoord; Cees Robben - ...ocherm we doen ze toch d’r bist... (19540724); Cees Robben – Ôôk meej karneval doen de vèèrekesstaauwers d’r bist... (datum onbekend); Cees Robben – Bende al getrouwd Piet...? ..Ongebonden is ’t bist zeej ’t kelfke.. en ’t kos rond den schelft... (19650910); Cees Robben – Was ik hier (...) ’t biste aaf meej unne zjiep... (19660916) [missionaris in een brief aan zijn bisschop]; Cees Robben – Den Sjef zingt goed... Mar ’t biste mee ketaauw-begeleiding.. (19810313) [Milde spot van Robben op de zangkwaliteiten van wevers; thuiswevers kenden vele liedjes om de arbeid van vitaminen te voorzien; het geluid van het weefgetouw gaf de maat aan]; Cees Robben – En de miste kasteleins zen nog ’t biste rôôms ôôk... Ze dôôpen d’ren snevel nog aaltij aauwverwets... (19831007) [water bij de jenever doen]; Cees Robben – [vrouw spreekt:] Ik wil bist weten dek ’n kaoi boor zèè... Mar gij bent ôôk nie prut... (19761008); Cees Robben – Is d’n bôjem daor zô bist...? (19550806); Èn ok zen ôoge waare niemir al te bist. (Henriëtte Vunderink, Vergeefse mankemènte, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): in de lómmerd is et bist - in 't lommer (schaduw) is 't best; Hoe herring smokte, daor wiesen we niks van. Volgens ons moeder waar dè bist lekker... (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); gd05 dörem zongde zen bist meej"
bestaan, bestaon, sterk werkwoord, bestaon - bestón(d) - bestaon, bestaan; et bestao; Cees Robben: ‘Hoe bestaoget! Hoe bestaoget!' Dè kós nie bestaon .Cees Robben: Zôo as gij bestaot er gin êen; men zaok bestao fèfteg jaor; gd08 de Stichting Tilbörgse Taol bestao naa vèftien jaor
besteden, besteeje, zwak werkwoord, besteden; B besteeje - besteedde - besteed (geen vocaalkrimpiing); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BESTEED verl. dw. - Spr. 't is er nie(t) aan besteed - 't is het niet waard
bestekamer, biste kaomer, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, + zelfstandig naamwoord; W.C., bestekamer; Van Rijen (1998): voorkamer (salon); WBD (III.2.1:112 'beste kamer'of 'gemak', 'plee', ‘huiske’, 'schijthuis'; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bistekaomer zelfstandig naamwoord - plee, nummer 100, ’t höske; WNT BESTEKAMER - pronkkamer; sekreet, gemak.
besteken, besteeke, sterk werkwoord, besteeke - bestaak - bestooke, een cadeau geven; in tegenwoordige tijd vocaalverkorting: hij bestikt; Cees Robben: '…die hem kwamen feliciteren en met een kadootje besteken'; Cees Robben: et klutje wòrdt dur heur bestooke; WBD (III.5.2:263) besteeke, fliecieteere = gelukwensen en een geschenk geven; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): besteke - geschenken aanbieden, gunstig stemmen, steekpenningen geven; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - besteken (met); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): besteejke - een cadeau geven; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BESTEKEN - iem. op zijnen naam- of verjaardag een geschenk anbieden .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BESTEKEN -op het naamfeest een geschenk geven .Cornelis Verhoeven: : ouderwets woord voor: iemand een cadeau geven, vooral op zijn verjaardag. Werd rond 1930 nog gebruikt met een archaïsche verleden tijd: hij worde besteke, hij werd bestoken .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BESTEKEN voor 'met bloemen besteken', eene zaak of persoon met bloemen versieren. 'Besteken' voor bekransen, vindt men ook bij Vondel Z.a .A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): besteeke (krt. 40) = iemand (met zijn verjaardag) een cadeau geven(blz. l5); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): besteeke(n) -iemand een geschenk geven op zijn verjaardag .WNT BESTEKEN 6) iemand met bloemen of ook andere geschenken begiftigen en wel om hem geluk te wenschen, b.v. op zijn verjaardag, zijn naamdag of derg. In zuidelijke gewesten nog thans gewoon (1898) .WBD III.5.1:89 'besteken', 'schenken, cadeau geven' = schenken
bestel, bestèl, zelfstandig naamwoord, "benaming voor broodsoort of koek; WTT 2012 samenhang; - bestèl is vaak synoniem van mastel; - de grondvorm lijkt het Oudfranse mesteil te zijn; - mesteil is van oorsprong brood gebakken van tarwe en rogge; - in het Nederlands was de naam voor dit brood masteluin; - dergelijk brood verdwijnt in de 19de eeuw uit het consumptiepatroon; - ondertussen zijn bestel en mastel in gebruik geraakt voor koekjesachtige producten; - soms wordt de mastel/ bestel dan gelijkgeschakeld met krakeling; - in Vlaanderen is de broodvorm langer in gebruik gebleven, maar niet noodzakelijk als een mengeling van tarwe en rogge; - in Vlaanderen is mastel opgetekend als hubertusbroodje; - mastel/ bestel als koekproduct stond ook bekend met smaakgevende ingrediënten, waaronder anijs; - in die samenstelling bekend als tractatie bij gezinsuitbreiding (vergelijk beschuit met muisjes); - daarnaast is het koekje gebruikt als ingrediënt voor eenvoudige pap; - in die samenstelling is er verwantschap met luiwèèvepap en mogelijk ook lammetjespap in een oneigenlijke betekenis; - in de schaarse Tilburgse bronnen wordt het baksel benoemd als beschuit; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): bestellen - groote ronde beschuiten (mastellen); De Bo - De b en de m verwisselen somwijlen met elkander, b.v. (...) ; Bedeen — medeen, met een. Bestelle — mostelle. Karbonade — karmena. (De Bo, Westvlaamsch Idioticon, 1892); zie luiwèèvepap; zie hèùverbòl (hubertusbroodje); A.J.A.C. van Delft  – Nou 'k daorvan spreek, schiete me ineens ok weer de keukenbeschuit van vroeger jaoren te binne… (…) Bestellen hadden ongeveer den vorm van een cadetje en werden hard gebakken met anijszaadjes erin. Het was een gekruid masteluinbroodje, en werd inzonder gebruikt om er pap voor kraamvrouwen en kinderen van te koken. (Nwe. Tilb. Courant, 5 dec. 1929); WNT BESTEL (I) - eene soort van beschuit, die inzonderheid dient als voedsel voor kraamvrouwen. De b moet ontstaan zijn uit de m van het Oudfranse mesteil ... z.o. mastelle .WBD III.2.3:213 – Licht, tweemaal gebakken baksel van tarwe. De b van bestel is ontstaan uit de m van het ontleende Oudfranse mesteil; 'mengkoren' dat ook een verlengde vorm heeft opgeleverd: het Middelnederlandse masteluun. De m is nog bewaard in mastel, naast bestel. Mastel is meer specifiek een rond broodje of koekje van tarwebloem, soms met boter, kaneel, suiker, anijs enz. gebakken en met een kuiltje in het midden .WTT 2012 – de oorsprong van het Oudfranse mesteil dien te worden verstaan als een baksel dat zowel uit tarwe als rogge bereid werd. (Zie Baumgartner, Dictionnaire Etymologique, 1996); WBD III.2.3:213 – bestel (ook bistelt): verspr. Tilb. en Noordmei .ook in Waalwijk .WBD III.2.3:143 – geeft voor 'beschuitenpap': luiwijvenpap: freq. [algemeen in] Tilburg; Anton van Oirschot – Bestel: rond, hardgebakken, gekruid, masteluinbroodje met anijssmaak, vroeger gebruikt om daarvan pap voor kraamvrouwen te koken; anijs beschuitbol; ook bestellenmelk en bestellenpap. (Plaatselijke en gewestelijke specialiteiten uit Nederland, 1974); L.W. Schuermans – MASTEL, v. zeker klein, rond en plat broodgebak. Van de gewone mastellen maakt Weil. melding op het w[oord] masteluin. Edoch thans zijn er van alle soorten van mastellen, groote en grove mastellen en kleine , fijne mastellekens. Men heeft Brusselsche, Mechelsche en allerlei andere mastellen. Het woord is overal in het Zuiden gebruikt. (AlgemeenVlaamsch Idioticon; 1865-1870); Lambertus Burema – Scheltema, voornamelijk schrijvend over de ""fatsoenlijke burgerstand"", zegt in 1830, dat gerst, haver en bonen vroeger wel, doch nu niet meer voor de broodbereiding gebruikt worden. Aan het elders aangeprezen aardappelbrood was volgens hem bij ons geen behoefte. Alleen rogge- en tarwebrood werd gebruikt. Het masteluijnbrood was vergeten, en het woord mastelein diende alleen nog om het brood van de fijnste bloem van tarwe, met melk bereid, aan te duiden. (De voeding in Nederland van de Middeleeuwen tot de twintigste eeuw; 1953); Lambertus Burema – Van Meerten meende in 1852, dat in sommige streken van Gelderland en Noord-Brabant nog mastelein gebruikt werd. Gerstebrood werd eigenlijk niet meer gebruikt, doch kon in noodtij den in aanmerking komen voor consumptie. (De voeding in Nederland van de Middeleeuwen tot de twintigste eeuw; 1953); J.H. Nannings – Dit Krakelingen- of Mastellenfeest [in Geeraardsbergen in België] heeft sinds onheugelijke tijden plaats op den eersten Zondag van de Groote Vasten en is wel een unicum te noemen, gezien de eigenaardige gebruiken die daarmede gepaard gaan. Men noemt dezen eersten Zondag der Groote Vasten ook wel den Grooten Vastenavond. De krakelingen, die bij dit feest een der hoofdbestanddeelen uitmaken, hebben niet den bekenden 8-vorm, maar zien er meer uit als de ouderwetsche bestellen, die, vroeger meer dan tegenwoordig door de huismoeders werden gebruikt voor het koken van pap. Het zijn groote ringen van een sterk met anijs gekruid gebak, in Nederland B e s t e l l e n , in Vlaanderen M a s t e l l e n geheeten. (Brood- en gebakvormen en hunne beteekenis in de folklore; 1932); Jos Schrijnen – Een eigenaardig gebruik heeft plaats te Geeraardsbergen (...) Daar trekken onder de tonen der muziek ,,de regeering met andere ontzachbare heeren en de geestelijkheid met den pastoor aan het hoofd, al deftig uitgedoscht"" naar een naburige kapel, waar den pastoor een feestbeker met een levend vischje gereikt wordt, dat hij mee moet doorslikken. Daarna regent het mastellen en haring. (Nederlandsche Volkskunde, deel 1, 1915); K. ter Laan – In België worden vooral mastellen (bestellen) als Hubertusbrood gebruikt; men eet deze broodjes op de nuchtere maag. (Folkloristisch woordenboek; 1974)"
besteld, bestèld, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, van bestellen, op zijn plaats zijn, komen, brengen; D'ren oudste, Kees, is goed besteld/ getrouwd in eigen huis en veld. (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘Sterke vrouw’, 1939)
bestruiven, bestrèùve, zwak werkwoord, bestrèùve - bestrèùfde - bestrèùfd, verwennen, behagen; de etymologie is niet opgehelderd; mogelijk is er een samenhang met ‘struif’: met een lekkernij verwennen; Cees Robben koppelt het werkwoord immers aan ‘aajkes’; (geen vocaalkrimping); R Ze lòt erèège gèère bestrèùve .De Wijs – Ge zèt ’n aachteruit gezet menneke, ik zal jou wellus goed bestruive (verwennen) (20-03-1968); Cees Robben - ..Mister, ge mot er op tèèd wè aaikes onder lègge.. En al broeit ie ze vuil, toch mar bestruive... (19680628); Cees Robben – [mijn man is] ginne kaoie... mar ge mot ‘m wete te bestruive... (19651105); WBD III.3.1:260 'bestruiven' = vleien; WNT BESTRUIVEN Een woord dat in de oudere taal vaak voorkomt, maar altijd in oneigenlijke beteekenis. 1) iemand of iets bevuilen met uitwerpselen; 2) eene vrouw bedriegen en zwanger maken; 3) ... h) iemand bedotten, teleurstellen, hem bekaaid van iets af doen komen; een blauwtje laten lopen .WTT 2013 - De etymologie is onduidelijk. Waarschijnlijk is echter dat 'bestrèùve' gebaseerd is op het werkwoord 'struiven' (WNT). Het betreft dan de woordvorming van be+werkwoord, waarmee zoveel gezegd wil zijn dat het in het werkwoord uitgedrukte idee wordt toegepast op het onderwerp, en wel in meerdere mate. Zie bijvoorbeeld 'bestèùvere' hierboven. Daarnaast veel werkwoorden als 'bekijken, beroepen, beduiden, etc.' .WTT 2013 - Vooralsnog lijkt 'bestrèùve' in de hier bedoelde positieve betekenissen als 'verwennen' en 'vleien' dus een versterking van een onbekend werkwoord 'struiven' of 'bestruiven'. De oorsprong van de 'oneigenlijke betekenissen' (WNT) blijft onbekend. Waarschijnlijk is de eigenlijke betekenis dan toch 'verwennen', in de zin van 'met struif', pannenkoek of ander lekkers goed doen .zie strèùf
bestuiten, bestèùte, sterk werkwoord, bestèùte - bestôot - bestôote, "roemen, pochen op; Vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bestöt; Ze bestöt der dòchter vusteveul. - Ze roemt haar dochter veel te veel .Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""hij wier nog bestooten ook (geloofd, geprezen)""; Bestuite doe ons vrouw mèn nie gemak want dan wor ik overmoedig zeese... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Boerkens uit den buiten; heerkens van et laand; zullen ons bestuiten; om den aawen traant. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, ‘Kinkenduut, m’n bruurke’, 1941); Cees Robben – [dirigent over een stem in zijn zangkoor:] Anna Nuyten (...) daor kossie nie van stuiten... (19600414); Cees Robben – Ik heb ’n goei vrouw... En ik bestuit ze overal... (19741011); Stadsnieuws: Ge moet et nie zo bestèùte, daor wòrt ie mar grotseg van - Je moet hem niet zo (overdreven) prijzen; daar wordt hij maar verwaand van (051008); WBD III.1.4:429 'bestuiten', 'stuiten' = rijzen/loven; WBD III.1.4:193 'bestuiten = zijn tevredenheid betuigen'; WNT BESTUITEN - iemand of iets ophemelen, prijzen, gunstig er over spreken (in zuidelijke gewesten) .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bestuite - prijzen, waarderen ; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bestùite - prijzen, loven; K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - Bestuiten: prijzen, loven van iets of iemand goedspreken .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Bestuiten: iemand bestuiten = voordeelig van iemand spreken. Z.a .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bestèùte(n) zw.ww.tr. 'bestuiten', prijzen, loven .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BESTUITEN - bestoefen, grootelijks loven en prijzen, voordelig van iem. of iets spreken .Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bestèùte (VII:24); In de bijzondere betekenis: naar het varken komen kijken (vlak voor of kort na de slacht) om het te prijzen."
bestuiveren, bestèùvere, zwak werkwoord, "betalen (afl. van geldstuk 'stuiver'); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""ge mot et mar kunnen bestuivere"" (betalen); WNT STUIVEREN 2) in 't alg.: dokken en betalen"
betalen, petaole, betaole, zwak werkwoord, Henk van Rijen (1998): betalen
betalen, betaole, zwak werkwoord, betaole - betòlde - betòld, betalen; dan betaol ik den dòkter; belasting betaole; metêen betaole; Vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij betòlt .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Beeter ene goeje betòlde as ene kaoje vur niks .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Waor broeke zèn, betaole gin doeke .Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'betold'; Cees Robben: zó gaaw ge betòld hèt; Henk van Rijen: dè betòlt ie öt zen visjeszèkske; Van Rijen (1998): ook: petaole
betamen, betaome, zwak werkwoord, betamen; B betaome - betòmde - betòmd; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: et betòmt
betekenen, betêekene, zwak werkwoord, betekenen; Wè heej dè te betêekene?
betelen, beteule, zwak werkwoord, beteule - betulde - betuld, betelen, veldvruchten telen, bebouwen van grond; Cees Robben – Ik beteul zelf munnen hof en win veul. (19850517); ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij betult
beter, beeters, beeterder, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, beter; Pierre van Beek: nie beeters te weeten òf .. (= ... tenzij ik me vergis) (Tilburgse Taaklplastiek 123); Pierre van Beek: nie beeters te weeten òf .. (= naar mijn mening) (Tilburgse Taaklplastiek 171); WNT BETER C) Bijw. - In Zuid-Ned komt ook als bijwoord de bijvorm 'beters' voor; beeterder; beter (comparatief van goed); WBD III.1.2:410 'beter' = genezen
Bethlehem, Bètteljèm, toponiem, Bethlehem; Cees Robben – nie naor Betteljem... (19591224); Cees Robben – [over een vrouw:] Ze lekt net de ster van betteljem.. Jè, alleenig blinkt ze nie... schèène doese wel.. (19800105)
betijen, betijje, werkwoord, vrijwel uitsluitend als infinitief gebruikt in de uitdrukking: iemand of iets laten betijen; zijn gang laten gaan (ABN); Zen Trees wo nòr de huishaawbeurs,/ hij liet ze mar betije (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ene smèrlap blèèft ie)
betjoecht, betjoegd, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, "bij de hand; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""betjoegd - 't is ne betjoegde kairel (slim, bij de hand)""; WNT BETOEG(D) - rijk, uit de brand, goed af"
betonie, mertuntje, zelfstandig naamwoord, "PM sleutelbloem; marteunisje (?); N. Daamen - Handschrift 1916 – ""meertuintje - Primula vere""; Henk van Rijen – 'mèrtuntje'- gewoon sleutelbloempje (Primula officinalis); WBD III.4.3:259 mèrtuntje - sleutelbloem (Primula veris); WBD III.2.1:445 'meteuntje' = petunia (Petunia hybrida); WBD III.2.1:447 'mateuntje' = primula (Primula vulgaris), ook genoemd 'sleutelbloem'; De bos pèèrse petuunekes/ die giestere nòg schôon stond/ leej naa as ene toddenhôop/ verrèègend òp de grond. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et begien van de kèndervekaansie); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - mertuntje - sleutelbloem; S.G. meteuntje (S.G. beteunie 186; betonie 42,185); Weij (T&T 38:88) mertuntje zelfstandig naamwoord 'sleutelbloem'. Heukels 1907, 199 geeft metuintje voor 'gewone sleutelbloem' een woord dat bij Van Dale en in het WNT niet vermeld wordt, maar een doorzichtige vervorming is van 'betonia'. Heuk. METUINTJE - gewone sleutelbloem (primula officinalis Jacq.); Betonie - Scrophularia nodosa L. - Helmkruid. Betonie - oude naam (N.H., G.H., Dod.) voor beteuniebloem, Betonica officinalis L. Heuk. MARTEUNISJE (Z.H.) - slanke sleutelbloem, Primula elatior Jacq. MEERTENSBLOEM (Achterh.) - sleutelbloem, Primula L."
betwijfelen, betwèffele, zwak werkwoord, betwèffele - betwèffelde - betwèffeld, betwijfelen; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'betweffelen'
beugel, beugel, zelfstandig naamwoord, WBD koe-kennef (houten of ijzeren koehalsband); WBD III.1.3:168 'beugeltas' = beugeltas
beugelbaan, beugelbaon, zelfstandig naamwoord, baan waarop de beugelsport bedreven wordt (zie 'beugele'); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “…dè keegelen ok al meej die beu…, die beugelbaone, dè ziede ok niemer, hè. Dè was vruuger zon, zon beugelbaon èn dè waare tweej van die ringe zôo boove mekaare, zak zègge,  hè, èn dan hadde zonne grôote, zonne grôoten bòl nèt asse naa zonnen beugelbòl hèbbe èn dan wassie nie zo grôot wòr ze nou meej keegele…èn dan moeste op enen afstand moeste probeere om allebaaj dur die beugels te gôoje èn die stonde dan meej zon pin in de grond…” (transcriptie Hans Hessels 2014)
beugelen, beugele, zwak werkwoord, "Van Delft - Nog wat ouderen vermaakten zich met ""beugelen"". Op menig Meierijsch dorp ziet men nog hier of daar zoo'n beugelbaan. Meest had men die te Tilburg bij de boeren, die wat achteraf woonden, en bij buitencafés. Een ruimte van vijf bij drie en halve meter groot was door planken omgrensd en daarin een leemen vloer met op een derde gedeelte vast in den grond een groote ijzeren ring. Eigenlijk drie ringen boven elkaar. De buitenste was iets grooter dan de ballen waar men mee speelde. Die bollen waren gedraaide hardhouten kanjers van zoowat vijftien centimeter middellijn. Men speelde op beurt af van het begin der baan met een slager. Die slagers waren zware planken met een handvat er aan gesneden, waarmede die ballen versjouwd werden, flinke spieroefeningen dus. Het doel was om den bal door den bovenste ring te krijgen, deze telde de meeste punten, de andere minder, wijl het dáárdoor werken der ballen gemakkelijker ging. Aan het boveneinde was de baan wat hooger voor het uitrollen der ballen. Met het beugelen brachten de buurtjongens zoodoende den Zondag door. (Nwe Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 104; 16 maart 1929); Interview Jolen - 1978 - “Mar mist din ze beugele…Witte waor dè gedaon wèrd? Agge nouw de Diepestraot ingaot van Körvel èùt èn dan hèdde en rij höskes staon èn dè schaajt bij Gèèr van Aveldonk (?) dieje, op dieje punt wèrd dè mist gedaon van die, van die buurt zak nouw mar zègge”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)"
beuk, buuk, zelfstandig naamwoord, korte uu; beuk, beukenheg; Gaode wè meer links op dan vènde oerwoude van eikelen en buuke stamme... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); ...in [een] heg van doren mee hier en daor wè buuk er tussen. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Dialectenquête 1879: 'nen buuk; Cees Robben – Waor den buuk z’n voetstuk had.. (19610225); WBD III.4.3:114 buuk, buukenbôom - beuk (Fagus sylvatica); WBD III.4.3:191 buuk - haagbeuk; ook genoemd: haagbuuk, buukenhaag, buukenheg, rauwe buuk, gròffebuuk
beukenboom, buukenbôom, zelfstandig naamwoord, korte uu; 't Was 't goud van dikke bukenboomen, die as kerkzuilen geplaant stonden in 't sappige mos. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929); Van Rijen (1998): 'buukebôom' - beukeboom; WBD III.4.3:114 buukenbôom, buuk - beuk (Fagus sylvatica)
beukendreef, buukedreeve, zelfstandig naamwoord, meervoud, van ‘buukedreef’; beukendreven, beukenlanen; Cees Robben – Gif men mar buuke-dreven (19651224)
beukennoot, buukenotje, buukenutje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, beukenootje; V Variant: bukkenutje(V?); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): buukenootjes (sic); WBD (III.3.2:95) 'beukennootje', proen, kaajscheut, bòlbaaj = knikker; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUKENOOT zelfstandig naamwoord vrouwelijk – beukenoot; Str. buukenotjes(2:43)
beul, bêûl, zelfstandig naamwoord, beul; Dirk Boutkan: plur: beule (36); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - 'den beul' = tandarts Beukers(blz. 25); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - 'den beul'= Bernard Janssens(blz. 47); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den beul van Gôol = Bas Goijaerts (blz. 40); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de pèèrdebeul = G. v. Huijgevoort(blz. 44); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den beul = Bernard Janssens (blz. 47); WND BEUL, in ouderen vorm BEUDEL, naast BODEL (Als Mnl. spelling boedel een scherplange oo weergeeft, resteert na d-syncope de basis voor een naglijder: boodel - booel - bôôl. )
beur, beur, zelfstandig naamwoord, loon, het bedrag dat een arbeider 'gebeurd' heeft; Anoniem – 1959 – ; Nillus lee zunne beur op toffel; zonder verder iets te zegge; (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie)
beuren, beure, zwak werkwoord, beure - beurde - gebeurd, in ontvangst nemen; (geen vocaalkrimping); – slaog beure - een pak slaag krijgen; – dan kunde ze beure (dan kun je slaag krijgen); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'vanwege den gebeurden dubbeltjespot'; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836):. BEUREN voor ontvangen, ... opnemen, innemen = heffen (schatting). Z.a .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): beure - beuren: in ontvangst nemen: geld of slaag; WNT BEUREN - in ontvangst nemen; geld, zijn loon beuren
beurt, burt, zelfstandig naamwoord, beurt; Cees Robben: 'Toen was't de beurt aon...
bevaarbaar, bevaorbaor, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bevaarbaar; Dirk Boutkan: (blz. 34) 'bevao(r)baor' of 'bevaorbaor'
bevangen, bevange, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bevangen; WBD bevange - verkouden (v.e. paard) zie droes .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEVANGEN ww - beklemmen, benauwen, v.d. adem of v.d. borst
bevelen, beveele, sterk werkwoord, bevelen; B beveele - bevôol - bevoole - vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bevilt; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEVOOL 2e hoofdvorm van 'bevelen'
beven, bêeve, zwak werkwoord, bêeve - bifde - gebifd, beven; B bêeve - bifde - gebifd; - ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bift
bever, beever, zelfstandig naamwoord, "[niet uitgesproken als bèèver]; bever - stofnaam - uit Engels 'beaver' of Duits 'Biber'; Henk van Rijswijk - Bever: Namaak beverhuid. Een sterk aan één zijde geruwd en gestreken wollen weefsel in 8-schachts versterkte kettingsatijnbinding geweven met hardgedraaide ketting en iets losser gedraaide inslag. Soms ook geweven in 5 schachts inslagsatijn. Gebruikt voor sportkleding of winterbedrijfskleding. De boven- en de onderzijde zien er geheel verschillend uit .(Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954); WNT – lemma Bever II (1900) - Bij KUYPER (Technol. 2, 270 ) wordt bever vermeld als naam van eene katoenen stof met het voorkomen van dik, grof en langharig laken: waarschijnlijk eene navolging van eng. beaver in den zin van ""a felted cloth, used for overcoats etc."" (MURRAY 1, 745). ; J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) Biber. Van oudsher zeer gewilde pelssoort. (Bever). In Europa levert Duitschland de meeste vellen. Roodachtige kleur. Platte staart. Door overgroote jacht op het dier, is de kans op uitsterven zeer groot. Biber of bever. Grof, sterk geruwd en daarna geschoren wollen of katoenen weefsel voor onderkleeding. Effen binding. Donkere kleuren."
bewaken, bewaoke, zwak werkwoord, bewaoke - bewòkte - bewòkt, bewake; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bewòkt
bewaren, bewaore, zwak werkwoord, bewaren; B bewaore - bewaorde - bewaord; - geen vocaalkrimping; – Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Die zenèège bewaort, bewaort gin ròt appel .– Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: As g'oewèège goed doet, dan doedet gin ròt appel .– Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Die wè bewaort, die heej wè .– Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Moeite bewaord èn kòste gespaord. (bij weigering v.aangeboden dienst); Cees Robben: onze paa en ons moeder hebbe me onder de stölp bewaord; WBD III.1.4:335 'bewaren' = in acht nemen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEWAREN - goed blijven, bewaard kunnen worden, Fr. se conserver: Perzen en appelkokken bewaren nie' lank. Ook: houden.
bewegen, beweege, sterk werkwoord, bewegen; Daor bewigt iets; B beweege - bewôog - bewooge; - vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bewigt
beweren, bewèère, zwak werkwoord, beweren; B bewèère - bewèèrde - bewèèrd; - geen vocaalkrimping
bewijs, bewèès, zelfstandig naamwoord, bewijs
bewijzen, bewèèze, sterk werkwoord, bewijzen; B bewèèze- bewêes- beweeze; - in tegenwoordige tijd geen vocaalkrimping
bezadigd, bezaajeg, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, WBD III.1.4:439 'bezaaiig' = sober
bezeiken, bezèèke, zwak werkwoord, bezèèke - bezêek - bezeeke, Van Rijen (1998): bedonderen; niet meer bijkomen van de lach; met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: bezèkt
bezem, bissem, bèssem, bissel, bissum, zelfstandig naamwoord, "bezem van heide of brem; WBD (III.2.1:303) haajbissem - heibezem; Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch (1899): ;  HEIBESSEM zelfstandig naamwoord mannelijk: - heidebezem, bezem van heide gemaakt.; Dialectenquête 1879: mit den bêssem kère - met den bezem keeren; Brabantius (1884) - Bèssem m., bezem. (Onze Volkstaal, 1882, nr.4; Woordenlijst der Noord-Brabantsche Volkstaal) .Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""Hij hee van naacht op den bessem gereejen"" - hij heeft diarree gehad; Stina kwaam aongeloopen mee den bessem in d'r haanden... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun op collecte’; feuilleton in 3 afl. in de NTC 12-8-1939 –26-8-1939); ""Mien, gaaw 'nen bessem gevat en den herd wè bijgeveegd, 't geestelijk komt!” (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Boere-Profeet’; feuilleton in 5 afl. in de NTC 1-7-1939 –29-7-1939); De Wijs – ….en lillik as ze is, as ge ze op unne bessem zet gao ze zô de lucht in (23-09-1970); Van Delft - ""Het is 'ne freete (trotsche, hoovaardige, fatterige) meensch, da kan d'm aanzien, mar zij is zó'n interessaant (gierig) wijf, da ze 'n dubbeltje deur zou bijten, al was 't dè ze van ouwerdom op d'r taandvleesch liep"", sprak de een en de ander antwoordde gevat met de woordspeling: ""Dè doen nou al d'r bessems (bezems) en vegers al."" Dit is: Die trotsche man had dus een gierige vrouw en de bezems werden versleten tot op het hout. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929); WBD III.1.2:260 'op de bessem rijden' = diarree hebben; WNT BEZEM, gewest. beuzem, en vooral in zuidel. dialecten BESSEM; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BESSEM, mv. bessemen en bessems - bezem; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BEZEM - bèsem; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BESSEM zegt men hier voor bezem. Kiliaan heeft beide. Z.a .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bèssem zelfst. nw. m. - bezem; Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bessem - bezem; bissel, Frans Verbunt: bezem van takken; WBD ovenbezem (werktuig om een bakkersoven te reinigen); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Die kan gòn staon wòr den bissemsteel stao (werkeloos, in de hoek); Cees Robben: as ge die kernollie op enen bissem zet, gao ze de lucht in; ; Cees Robben – Ik ben naa vèèf en dartig jaor bij de Reiniging en ik heb nog aaltij munne irste bissum... (19720310); Cees Robben – Mina.. as gij ’t werken het uitgevonden... Dan freet ik den bissem meej steel en al op... (19780203); Hij maag staon waor den bissum stao/ tis nèt ene Sintreklaos/ want hullie Trees kwèkt hil den dag:/ Vrouwe zèn èège baos. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dè zôn ze wèl wille); Elie van Schilt - Och as ge is wiest wet wij allemol zagen as we naor school gingen, de straotveger die mee zunne takkenbissum al vruug stond te vegen, ut waren toen allemal nog kenderkopkus, ut miste vervoer ging nog mee perd en kèèr, dus er laag veul peerdestrond op straot, was die tussen de kaaien gereëien, aon dun aachterkaant van zunne bissumsteel zaat unne ijzere ring om de steel, die kon dan nie splitsen, en daor krabde hij de perdestrond mee van de kaaie. (Uit: ‘Alles is aanders’; CuBra ca. 2000); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): stikt is ene steel in diejen bissem; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et vèùl gao vur den bissem (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1965)- humoristisch opmerking als men iemand voor laat gaan; De moeder drèntelt irst wè rond/ mar dè duurt ok nie lang/ Ze vat enen bissum en enen dwèèl/ wil steeveg òn de gang. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ochèèrm, die moeders... ); WBD III.4.3:368 bissemhaaj - struikhei (Calluna vulgaris), ook genoemd: haaj of buunderhaaj; WBD (III.2.1:299) bissem = schobbezem, ook 'luiwaoge'; WBD (III.3.2:315) 'de bezem uitsteken' = idem (z.a.); Dirk Boutkan: (blz. 20) bissem; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BISSEM, BIZZEM, BIZEM zelfst. nw. v. - bezie, bes, bees, Fr. baie"
bezemen, bisseme, zwak werkwoord, Frans Verbunt: bezemen; ook 'bèsseme';  ...hoewel ge iemes die aachter den zisdaogen-koning twiddes wordt, toch niemer meugt wegbesemen. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)
bezig, beezeg, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bezig; WBD III.1.4:352 'bezig zijn' = idem; WBD III.2.2:31 'bezighouwerke' = nog niet zindelijk (kind)
bezijden, bezije, voorzetsel, bezijden, naast; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “En dan had ze smèèreges asse dan die kiest daor, diejen dèksel omhôog di, had ze zon blaos bezije op dieje mond zitte, dan was die, die middelsèène òn et wèrreke gewist òf zôo…”
bezoek, bezuuk, zelfstandig naamwoord, bezoek; WBD III.3.1:37 'bezoek', 'visite' = bezoek; WBD III.2.2:5 'mina is op bezoek' = menstrueren; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEZUUK - bezoek, Fr. visite
bezoeken, bezuuke, sterk werkwoord, bezuuke - bezócht - bezócht, "bezoeken; korte uu; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bezuuke; Van Delft - ""Ge kunt er wat mee bezoeken"" wordt gezegd om aan te duiden, dat men veel moeilijkheden en trubbel ergens mee ondervinden kan. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929); Dialectenquête 1879: Waannir komd u bruur jaaw bezuuke?; WBD III.3.1:38 'bezoeken', resp. 'opzoeken' = bezoeken; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr.- bezoeken; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEZUKEN - bezoeken, fr.visiter; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BEZUEKEN voor bezoeken. Het is geene vervalschte, maar verouderde uitspraak, want het komt aldus bij Kiliaen: voor, hoezeer hij aldaar op 'besoecken' verwijst."
bezoeliën, bezoelieje, zwak werkwoord, bezoelieje - bezoeliede - bezoelied, Veel met kleine kinderen optrekken; Van Rijen (1998): aansukkelen; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.intr. 'bezoeliën' - baby's wassen en bakeren, meer algemeen: veel met kleine kinderen optrekken
bezorgd, bezörgd, bijvoeglijk naamwoord, bezorgd; Mòkt oe mar nie bezörgd - maak je maar geen zorgen; WBD III.1.1:75 'bezorgd kijken' = fronsen; WBD III.1.4:280 'bezorgd' = idem; WBD III.1.4:336 'bezorgd zijn' = zorgen voor; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEZÖRgd bvw - zorgzaam: Vader is 'nen bezörgde meens (thans nagenoeg verouderd)
bezwaai, bezwaai, zelfstandig naamwoord, gevaarte; Wèn bezwaaj, zónne kènderwaogen in hèùs!; WBD III.1.4:382 'bezwaai' = drukte; 392 'bezwaai' = kouwe drukte; WNT BEZWAAI - beweging, ook (noodelooze) drukte, poeha; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bezwaai - karwei; moeite; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEZWAAI (Bezwèèj), v. gevaarte, omvangrijk karwei; 'n hil bezwèèj; mijn spelling is enigszins willekeurig; van Fr. 'besoin'? WNT heeft 'gezwaai': zwaaien met de ermen, omslag, omhaal, drukte .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. o. 'bezwei, bezwaai' 1) beweging, (nodeloze) drukte; 2) iets dat groot en enigszins onhandelbaar van vorm is .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bezwaaj - onhandelbaar iets
bezweet, bezwit, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, bezweet; Vocaalkrimping; Hoeufft: 'bezwit' voor 'bezweet'
bezwijken, bezwèèke, sterk werkwoord, bezwijken; B bezwèèke - bezwêek – bezweeke; - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij bezwèkt
bianco, piejankoow, zelfstandig naamwoord, overdreven netjes gekleed; Pierre van Beek: in de piejankoow zèèn - kon een vrouw zeggen die er buitengewoon netjes uitzag (Tilburgse Taalplastiek 181, zonder uitleg); Brabantse Spreekwoorden, Mandos: in de piejanko zèèn - in de puntjes zijn, er buitengewoon netjes uitzien; Mogelijk naar het Italiaans 'bianco', dus 'in het wit' ?
bidden, bidde, zwak werkwoord, Dirk Boutkan: bidde - baad - gebeeje (ook zwak); WTT 2012: ook de verleden tijd 'bidde' komt voor: En aaw vrouwke in et zwart,/ dè dè van bèùte kos,/ die bidde veur, tien weesgegroeten... (Henriëtte Vunderink; Zoas ik et as kèènd beleefde; k Zal van oe blèève haawe, 2007); zie baad; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BIDDEN - bide, wkw (bide, gebit); 1. bidden - een gebed doen, smeken; Waor bij daag den boer gebeeën/ heej om zegen op den zaoi... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Maonnaacht’,  1932; En as ik m'n aovondgebed nie gebejen ha en m'n drie kruiskes nie gemaokt ha veur ik te bed gong, dan ha'k et er nie leevend afgebraocht. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’’t Spook’; NTC 3-1-1940); Audioregistratie 1978 - En as dan gewoon et rôozenhuuke afgelôope was, dan wèrd de littanie gebid èn dan moeste op oew knieje, dan zaate zôo op, op oew knieje op de bank teege de muur òn te kèèke… (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Daor wier wel elke dag veur de school begon gebid. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Allêen bij ons moeder ha dè bidde niks geholpe, ze waar toch dôod gegaon, dus òn de wèèrde van dè gebid twèffelde ik sindsdien allang. Ons moeder ha nie dôod meuge gaon. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); …en waarde gij wir van die dôodzonde aaf, agge de penitentie, mistal drie Onze Vaders en drie Weesgegroeten gebid hadt. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bidde(n) - bidde - gebid 1) een gebed doen tot God; 2) verzoeken, uitnodigen enz. Z.a .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Dè zèn maleure, dòr moete vur bidde .2. op de uitvaart uitnodigen; Cees Robben: Ze was tòch kaod dè zij nie gebid was;  óp de kèès gebid (kaas = de maaltijd na de begrafenisplechtigheid); WBD (III.3.3:318) 'het aanzeggen' = rouwbrief; WBD (III.3.3:323) 'bidden' = op de begrafenis uitnodigen; ook 'aanzeggen'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): BIDDE - op de uitvaart verzoeken. Z.a .WNT II II. kol 2528, 4) 'ter begraaffenisse te bidden'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIDDEN fr. prier, bidden; de lieden mondeling op eenen lijkdienst uitnoodigen; ook: te lijk bidden .3. opzitten; WBD (III.2.1:486) bidde = opzitten v.e. hond; ook: schôoje, opzitten, mooi zitten, schoon zitten; baad; enkelvoud van verleden tijd van 'bidde': bad; Cees Robben: zis keer den 'paoternoster' baad ze in de liste mis; Cees Robben – En ik baad meej... (19601111); zie bidde; gebeeje; van bidden (naast 'gebid'); zelfstandig naamwoord meervoud van gebèd, gebed; 'k hè veul geleeje; ok veul gebeeje; ik zee tevreeje (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Ouwe man’, 1938); gebeden; Cees Robben – we hebben nie gebid... (19670428); Cees Robben – Daor wier gevrukt, gezwit, gebid... (19610915); Cees Robben – Ik ben sjuust op de kèèès gebid... (19590328); Cees Robben – Zèède gij ôôk op de kèès gebid.. (19700814); Henk van Rijen –  gebeden, aangezegd; MTW 'K-zèè nie gebid' - Ik heb geen bericht gekregen van het overlijden
bidhuis, bidhèùs, zelfstandig naamwoord, bidhuis; LDM: Eertijds had iedere buurt haar bidhuis, meestal, als het kon, gevestigd in een boerenwoning omdat deze gewoonlijk meer ruimte hadden in - zoals men dat toen noemde - een open voorhuis. (…) Daar werd iedere Zondag de rozenkrans gebeden. In de Meimaand gebeurde dit iedere dag, maar dan werd ook het Mariabeeld, op kosten der buurtbewoners, extra versierd. Was er van de omwonenden iemand voorzien van de laatste H.H. Sacramenten dan werd ook in het bidhuis gedurende drie avonden de rozenkrans gebeden. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 1 ‘Wijkbuurten in vroeger dagen; NTC – 8-11-1950); Audioregistratie 1978 - Dè was ok môoj! Asser, asser iemand dôod was èn dan wasser en bidhèùs èn dan hadde daor en paor stoele èn daor li en plangk ooverheene zôo in de ronde. Èn dan kwaame de mènse dan saoves bidde! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
bidprentje, bidprèntje, zelfstandig naamwoord, gedachtenisprentje, doodsprentje; GG liegen as en bidprentje
Biechtstoeltjes, biechstuultjes, biechtstuultjes, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, meervoud, "(de) biechstuultjes/biechtstuultjes; toponiem; biechtstoeltjes; Frans Verbunt: muur van den Atteljee, bekend bij vrijende paartjes; Lauran van Hezik (e-mail aan WTT 20110526) – De biechtstuultjes waren inderdaad bij een grote muur, maar niet bij d’n atteljee. De bewuste muur was de begrenzing van de tuin van het Fraterhuis en het Jongensweeshuis en stond in de Fraterstraat en wel in het gedeelte vanaf de Lange Nieuwstraat tot aan de afbuiging naar rechts, waar de Fraterstraat uitkwam op de Gasthuisstraat, vlak bij de overweg. Het was een muur met om de paar meter een dikke aan de straatkant uitstekende pilaster en men kon dus aan beide kanten van die pilasters staan te knuffelen, zonder dat het paartje aan de andere van die pilaster dat zag. Vandaar de naam ""biechtstuultjes"". Ik weet niet of de muur er nog staat, maar destijds woonde ik in de parochie Gasthuisstraat en ik zat in de Stedekestraat op school. Dat was nog voor de 2e wereldoorlog en in het begin van de oorlog. Als kleine deugnieten gingen wij dan wel eens stiekem kijken .Toos van Poppel-van Es (e-mail aan WTT 20110526) – Tussen het spoor en het fratershuis met drukkerij zwijsen liep een straatje het fratersgat dat na deze gebouwen afboog naar de lange nieuwstraat en dan fraterstraat heette. Dat fratersgat liep dus ook door achter het gasfabriek, postkantoor en het St. Annahofje (later de medeklinker) Dat was een dikke gemetselde muur met mooie nissen in een boogvorm. Dat waren dus de biechtstoelen. En er werd heel wat afgevreeën in de biechtstoelen .– Van 'De Biechtstuultjes' is tot op heden geen goede foto gevonden. Hieronder een foto uit het begin van de jaren zestig met daarop de restanten van De Biechtstuultjes."
bieden, bieje, sterk werkwoord, bieje -(booj - gebóje, ik biej, gij/hij biedt bój gebôoje) .Dirk Boutkan: bieje - bój/booj - gebóje; zie ook zin 114, blz. 100; (75) ik bie / bied; Der bôoj gin man hogger .A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): bieje, ik biej, gij/hij biejt, wij bieje; bôoj, gebôoje; WBD III.3.1:54 'bieje', 'loven en bieje, handelen, handel drijven, sjachelen, aanprijzen' = loven en bieden; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIE(D)EN, BEE(D)EN - een bod doen op iets, Fr. offrir; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bieën - bieden st.ww.tr. gebooie; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BIEDEN - bie, wkw (boi, geboje); boj; verleden tijd van 'bieje'; bood - ook de lange vorm 'bôoj' komt voor; Henk van Rijen: der boj gin man hogger (boj/ bôoj); bôoj; verleden tijd van 'bieje', 'bieden'; bood; Der bôoj gin man hógger; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ik bôoj , ik hèb gebôoje; - verleden tijdsing. van 'bieje'. hiernaast ook de verkorte vorm 'boj'; - J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOI - 2e hoofdvorm van 'bieden'; ook: boo, booi, biedde en beedde.
bier, bier, zelfstandig naamwoord, "bier; Van Delft - Wat ""een vaatje zuur bier"" is, zullen de ouwe vrijsters zelf het minst gaarne uitleggen; die zouden mogelijk nog het liefst voor ""'n hipje"" aangezien worden in de hoop er zoodoende nog een ""aan den haak te kunnen slaan"". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929); Hij fiedelde mar van tierelierelier; en zaogde rauw kris-kras; en ie dronk 'n stevig pötje bier; as 't geen jenever was . Z'n ooge blonken as van glas; en gluurden deur 'n kier......; ze dreven, - as 't geen snevel was, -; ze dreven rond in bier!; (Piet Heerkens – ‘Jan Viool’ in: ‘D’n örgel’ – 1938); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et slèèchtste / kaojste bier is aaltij nòg beeter as et biste wèèrk (Pierre van Beek:-TT ' 71) - je kunt beter slecht bier drinken dan goed werk hebben; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zakken as brèùn bier (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1966) - snel minder worden; Frans Verbunt: kastelein, tapt ene pòt vant biste bier want onze grotvadder is dood; Cees Robben: ''n glas bier zôo grôot as mèèrege hil den dag'; Dirk Boutkan: 'goet vur d bier' (??)"
bierbors, bierbòrse, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): stroafval, kort stro
biertje, bierke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, biertje; uitdrukking -  klèèn bierke - klein gedoe, schriele houding; korte ie; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): Spr. 'Dat is geen klein bier'- dat is geen kleinigheid, dat is de moeite weerd.
biest, biest, zelfstandig naamwoord, biest, eerste melk v.e. kalfkoe; Dialectenquête 1879: biest; WNT BIEST - De eerste melk v.e. zoogdier, nadat het heeft gebaard.
Biest-Houtakker, Biestenhoutakker, toponiem, Biest-Houtakker; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…èn toen zèn wij op de schòtse, zèn wij nòg ôojt oover et kenaol gereeje gienderwèèd nòr den Biestenhoutakker toe toendertèèd…”
bietebauw, bietebaawe, zelfstandig naamwoord, meervoud, van oorsprong betreft het een zelfstandig naamwoord: bietebauw; WNT – lemma BIETEBAUW - In toepassing op verschijnselen die vrees aanjagen. znw. m., soms onz. Een woord als boeman, bullebak en derg.: een spook waarmede kinderen worden bang gemaakt. Men vindt ook bijtebauw, maar het is niet waarschijnlijk dat men hier eene samenstelling met bijten moet aannemen, althans DE BO [1873] geeft bijdebauw, bijbauw, biebauw, pikkebauw: uit enkele dezer vormen kan bijtebauw door volksetymologie zijn ontstaan. Naast bietebauw zijn nog andere vormen aan te wijzen, b.v. bieteman, en waarschijnlijk ook bietebeer (zie beneden). In het Engelsch heeft men in den zin van spook een woord bug, dat van Keltischen oorsprong schijnt te zijn, en daarnaast bugaboo, dat men houdt voor de Engelsche vervorming van een Keltisch compositum, alsmede bugbear. Eene zekere gelijkenis tusschen bietebauw, bietebeer en bugaboo, bugbear is niet te ontkennen. Verschillende synoniemen van bietebauw vindt men onder Boeman (Dl. III, kol. 149) .Cees Robben – Den felle wilde wend/ zôô gromt en bietebaauwt (19600909)
biezemortelen, biezemòrtele, zwak werkwoord, "WTT 2017: poepen; conform Daamens opgave, Handschrift Tilburgs (1916): ""biezemortelen - ik mot eerst is gon biezemortelen (poepen)"". Afgeleid van de plaatsnaam Biezenmortel (nabij Helvoirt), maar om on onduidelijk reden."
biezen, bieze, bizze, zwak werkwoord, bieze - biesde - gebiesd; bizze, bisde, gebisd, WBD met opgeheven staart rondlopen (van koeien); zie 'bizze'; korte ie; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bizze zw.ww intr. - onrustig met opgeheven staart door de wei rennen (van koeien en kalveren gezegd die door bauwen geplaagd worden) .A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - biezen, bijzen, bizzen - wild rondlopen; WNT BIJZEN - van vee: door de weide rennen, vooral wanneer het tochtig is of door de hitte of door insecten wordt geplaagd. Van menschen: (driftig) loopen.; bizze; op de loop gaan (omdat anderen ook lopen); Brabantius (1884) - Bizzen, het rondloopen der koeien met opgeheven staart. (Onze Volkstaal, 1882, nr.4; Woordenlijst der Noord-Brabantsche Volkstaal) .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Hij gao nie bizze vur d'irste baaw. - Hij gaat voor de eerste horzel niet op de loop .WBD bieze - met opgeheven staart rondlopen (van koeien); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - 'daor gaoget heene' zi den boer, èn zen öske dè bisde (N. Daamen - Handschrift 1916); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIZZEN, BIZEN (korte ii) - driftig loopen met den steert in de hoogte, van rundvee dat tochtig is of door de hitte gekwollen wordt .K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - Biesen: Dit wordt gebezigd van ene koe, die met de staart in de hoogte al wild door de weide loopt .Dumbar BISZEN, BISSEN, idem; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BIZZEN onov.ww., verwant met 'bijster', gezegd van koeien ... z.a .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bizze -onrustig met opgeheven staart door de wei rennen
big, bag, zelfstandig naamwoord, WBD jong varken, big, ook genoemd 'big', 'kuuske' of (Hasselt:) 'kab'; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BAG - m. big; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Naast 'drift' in T, ook 'kuuske' en 'kap/kabbe' rond T, alsmede 'bag' in een gedeelte v. Midden-Brabant, (blz. 153, krt. 86); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - bag - big, mnl. bagghe; WNT BAGGE 3) zie BIG
biggen, bagge, zwak werkwoord, bagge - bagde - gebagd, WBD (Hasselt) jongen, biggen ter wereld brengen, ook 'kabbe' genoemd; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BAGGEN - onoverg. werkwoord. - een toom biggen ter wereld brengen .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bagge(n) zw.ww.intr. baggen werpen 'De zog moet korts bagge' .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BAGGEN zelfstandig naamwoord - biggen; WNT BAGGEN zie 'biggen' - jongen werpen
bij, bie, zelfstandig naamwoord, bieke, "bij; R.J. 'er kwaam 'n bieke brommen'; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): biejekörf; Al is zo'n bieke nog zo klein, 'z is krek as d' auwe biekes zijn. (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘De bie zit op de blom’, 1932); M'n biekes zie ik geere gaon; van blom toe blom, en aaf en aon; toezjoer en toepartoe en vlug; de blumkes aaf en weer terug; van zoeme zom; weerom; van blom toe blom .(Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Iemker-lieke’, 1938); ...en den boer wees naor den bieënstal mee z'n pijpke. ""Daor heb ik nog veul plezier aon, aon m'n bieje. 't Is zoo gezellig om in et zunneke neffen den biejenstal te gaon zitte en te luisteren naor al dè gezoem en 't ruukt er zoo lekker rondom de körve.” (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Boere-Profeet’; feuilleton in 5 afl. in de NTC 1-7-1939 –29-7-1939); Aon die blommen / hong die bie (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, ‘De bie’, 1941); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - bie - bij (insect); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bie, zelfst. nw. vr. - bij; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BIJ - bi, zelfst. nw. vr, mv: bie, verkleinwoord: bi:ke; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIE zelfst. nw. v. bij, Hgd. Biene, Fr. abeille. in samenstellingen gebruikt men altijd 'bie', nooit 'bieën': bieboer, biehal, biekaar, biekorf, -man .WNT BIJ, daarnaast 'bie'"
bij, , bij, voorzetsel, bijwoord, bij; Toe teej toe haj bèm. - Zelfs thee had hij bij zich .CiT (71) 'Kem bemme'; Met vocaalreductie ontstaat 'bè' uit 'bij' in o.a. bèdehaand en werkwoorden als bèhaawe, bèlappe, bèpèère, bèschiete (cfr. Dirk Boutkan: 41); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BÈ vz: bij;
bij hem, bèm, samentrekking, van 'bij' en 'hem'; Frans Verbunt: bij zich (uit 'bè' + 'em'); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèm, vz. bij zich
bij jullie, böllie, samentrekking, bij jullie
bij ons, bons, samentrekking, bij ons
bijbel, bèèbel, zelfstandig naamwoord, bijbel
bijdehand, bèdehaand, bijvoeglijk naamwoord, bijdehand; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Bèdehaand as en vrouwehaand èn en pèèrdetaand .De Wijs – Zij is aaltij haontje de veurste gewist, echt bèdehaand; ze vree mee d’ur zistien al thuîs en mee ’t trouwen mos ze ôk hard lôope… (10-03-1967); WBD bèddehaandsketier - linker voorkwartier v.d. koeie-uier; WBD bè de haand - linkerkant van het paard, ook genoemd 'óndehaand' of 'van de haandse kaant'; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij is bèdehaand as en pan zónder steel (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 19 64) - spreekwoordelijke vergelijking: hij is dom.
bijenboer, bieboer, zelfstandig naamwoord, imker; lange oe; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIEBOER - een man, inzonderheid een landbouwer, die bieën houdt
bijendief, biediefke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "koolmees (Parus major); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): biedief - koolmees; Van Delft - - Als wij des zomers vogeltjes gaan zoeken dan ""gaon we veugeltjes zuuken"" en we vinden ""veugeltjes op aijkens en mee naokte jong van bremkwetjes, piedieven, kweiken, schrijvers, kakeluutjes, blaauwkupkes, merkoven, koolmees, enz."" (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Cees Robben - ...meej biediefkes (19600708); Stadsnieuws: Biediefkes ziede swènters aatij in pòrkes dur den hòf bèùtele. (210210) Koolmezen zie je 's winters altijd paarsgewijs door de tuin buitelen .WBD III.4:1: biedief - koolmees (Parus major); Str. biedief (2:61); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): biedief - koolmeesje (III:34); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): biediefke - koolmees (Parus major); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIEDIEFKEN zelfst. nw. o. - vogel, vliegenvanger, Muscicapa; WNT WNT II, 2565, BIJ 4) In sommige samenst. schijnt BIJ de beteekenis te hebben van VLIEG, t.w. in 'bieknapper', hetzelfde als fr. gobe-mouche, een vogeltje dat op vliegen aast, ook 'vliegenpikker' geheeten (zie CORN. VERVL. 229); wsch. is daarmede synoniem het bij HOEUFFT (Bred. T. 717) vermelde 'biedief' .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Klein vogeltje, door de landlieden aldus genaamd, niet, gelijk van zelf spreekt, omdat het op de bijen, maar op de vliegen aast. Z.a."
bijenkorf, biekörf, zelfstandig naamwoord, bijenkorf; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): biejekörf; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. m. - bijenkorf; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIEKÖRF zelfst. nw. m. - bijenkorf; fig. kegelvormige zomerhoed
bijenman, bieman, zelfstandig naamwoord, bielui, "bijenhouder; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bieman - ijmker; bielui- ijmkers"""
bijhouden, bèhaawe, sterk werkwoord, bijhouden
bijkans, bekaant, bekaanst, pekaant, mekaanst, bijwoord, "bijna, bijkans; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'mekaanst'; Cees Robben – Zô wè van m’n eigen, bekaant de sigaar.... (19540403) ; Cees Robben – Ik heb er naa bekaant al tien... (19580705); Cees Robben – Bekaant unne plezaante klaant... (19811127); Cees Robben – Is ie al dreug, Drieka..? Bekaant, Miena.. Af en toe verliest ons broekpoeperke nog wel is wè... (19850412); Cees Robben – Ze stond er zôô breed bij mee d’r braoi dewwer bekaant mee gedrieje aachter kosse... (19861003); De Wijs – (gehoord over ’n kind dat pas loopt en praat) Is ie al dreug? - Bekaant, zo af en toe verliest ie nog wel is wè (16-01-1975); Henk van Rijen: bekaant aflèggesgerêed - stervende; Piet van Beers – ‘Visse’: 't Is bekaanst 'n jaor geleeje/ dè menne maot is overleeje./ Ik denk daor steeds opnuu wir aon/ Ak m'n vistèùg in de schuur zie staon. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Opeens schrokken we ons èège kepot van enne knal, we gingen bekaant zelf de lucht in. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); ...ik geleuf dè alleman ont klòttere waar, et waar ommers bekaant Siendereklaos. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); Teegesworreg kan bekaant alles. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website ‘Tilburgs Taolbuuroo’, 2012); WNT BIJKANS - bekans, bijkant, bekant; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bekant (II:40); Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): BEKANT - bijwoord. bijna; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BEKANT bijwoord., bijkans, bijna: 'nog nie bekant' - op geen stukken na .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bekant bijw. bijna (Zie WNT bijkans); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEKAN, BEKANST, BEKANT bijwoord - bijkans, bijna, Fr. presque; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - bekant - bijna; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bekant; pekaant; Dekens hèk dan ok pekaant nie mir noodig… (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); - Pekaant aon alle groot plezier zit innen bitteren naosmaok. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); ... ’t wor pekaant hil de dag nie licht nie. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Henk van Rijen (1998): bijkans, bijna; mekaanst; bijna, bijkans, 'bekaan(s)t'; Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) – ""t schilt mekaanst de helft' - mekaanst (passim)"
bijkeuken, bijkeuke, zelfstandig naamwoord, bijkeuken; WBD (I.I:64) goot, moos (hs K183), washuis, huis; WBD (III.2.1:79) noemt onder 'achterkeuken' geen Tilburgs equivalent
bijl, bèèl, zelfstandig naamwoord, bèltje, bijl, 'hakbèèl'; et bèèl (onz.) - dus: het bijl; ’t Bijl staot er om zoo te zeggen al tegenaon. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Het volksgebruik verandert op verscheidene plaatsen de geslachten der naamwoorden: het bijl. Z.a.; bèltje; bijltje; WBD (II.2731) 'béltje' - handbijl; WBD (III.2.1:250) ' bijltje' = bep. hakmesje; ook 'Kapbijltje'; - verkleinwoord van 'bèèl' (met vocaalkrimping)
bijlappen, bèlappe, zwak werkwoord, Frans Verbunt: inzet verhogen; verklikken; bijbetalen; Van Rijen (1998): bijbetalen, verraden; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIJLAPPEN - bijvoegen: Lapt er nog 'ne frang bij, dan is 't verkocht .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): bèlappe - bijlappen: er inluizen; inzet verhogen
bijleggen, bijgeleet, werkwoordsvorm, van ‘bijlègge’; bijgelegd; goedgemaakt; Cees Robben – Mar ast bijgeleet is... (19631122)
bijlichten, bijlichte, zwak werkwoord, "bijlichten - overdrachtelijk: iemand de waarheid zeggen; Van Delft - ""'t Ies goed dè 'k nie thues was, aanders ha'k 'm iets bijgelicht"": 't Is goed, dat ik niet thuis was toen hij kwam, anders zou ik hem eens terdege de waarheid gezegd hebben. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929); Pierre van Beek – Iemand ""bijlichten"" is iemand de waarheid in het gezicht vertellen. Zo kan men horen: ""'t Was mar goed dè-t-ie nie thuis was, aanders zou ik 'm 's bijgelicht hebben!"" (Tilburgse taalplastiek 15 Nieuwe Tilburgse Courant – maandag 5 juni 1950)"
bijperen, bèpèère, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): een afranseling geven
bijschieten, bèschiete, sterk werkwoord, bèschiete - schôot bij - bijgeschoote, bijschieten; - …mar wè za't er aon beschiete… (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); R korter zijn (van een route); R Dè schiet tòch zó bij, as ge binnendeur gaot.
bijten, bèète, sterk werkwoord, bèète - bêet - gebeete, bijten; Bèttie ak em aaj? = Bijt hij als ik hem streel?; ...mèn schonste Tilburgse spreuk. Die gao zôo: ‘Bèttie akkum aaj?’ (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); De Wijs  – Kwô dettie oe béét (feb. 1962); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nòg gin strooj kunne bèète ('77) - arm zijn; Henk van Rijen: kwottie oe bêet - ik wou dat hij je beet; — bèète - bêet - gebeete; — Vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bèt; Dirk Boutkan: (blz. 40) verl. tijd bêet, maar: bitte gij?; bèt; bijt; Cees Robben: Bèt ie ak em aaj?; - 2e + 3e pers. enk. van 'bèète'; bêet; verleden tijd van bèète; beet; bètjoeoe; samentrekking van bijt hij [een hond] je (Cees Robben 19550528)
bijtijds, betèds, bijwoord, bijtijds; Cees Robben – [Drees heeft] beteds den A.O.W. nog uitgevonden.. (19871126); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIJTIJ(D)EN en BIJTIJDS bijwoord - somtijds, Fr. quelquefois .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIJTIJD, BIJTIJDS bijwoord - intijds
bijvoorbeeld, bevurbild, bevobbeld, bevorbild, bijwoord, bijvoorbeeld; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'bevurbild'; 'bevorbild'; 'bevurbild'; gd2000 'Lopt bevobbeld saoterdags mar es oover de mèrt.'
bijzonder, bezunder, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, bijzonder; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bezunder (passim); Want we hèbbe iets bezunders/ wè nog niemand aanders had/ wij hèbbe bij en buike rèègen/ kenaole midde in de stad. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: We han nòg meer); Cees Robben – En hoe bezunder moet ’t bezonder onderwèès na eigeluk zèèn..? (19770318); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BEZONDER, BEZUNDER, bijzonder, fr. particulier: 't is nie' veul bezunders. BEZONDERSTE, BEZUNDERSTE - voornaamste, Fr. principal; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): biezunder
bikkelen, bikkele, zwak werkwoord, "Van Dale – met bikkels spelen; N. Daamen - Handschrift 1916 ""bikkelen en bonken - meisjesspel met vier bikkeltjes en een bol, de vier zijden van het bikkeltje heetten: stantjes, snufkes, putters en ruggels"""
bikken, bikkere, zwak werkwoord, bikken, beitelen; Den beeldhouwer moes weer ophaawen mee bikkeren en Baozel kreeg z'n staandbild nogal nie. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939)
bikkesment, bikkesemènt, zelfstandig naamwoord, etenswaar; Van Rijen (1998): voedsel, eten; Frans Verbunt: voorraad etenswaar; Stadsnieuws: Ons moeder hòlde vrèddags op de mèrt vur hil de week et bikkesemènt. (091209)
bil, bil, zelfstandig naamwoord, dijbeen; bil; WBD koej meej goej/ mooje bille - koe met mooie billen, ook genoemd: 'schôon gedraajde', 'vierkaante' of 'meej goej aachterstèl'; WBD dikbil, dubbelbil, dòbbelbil - dikbil (kalf met dikke billen); WBD bil - paardebil, ook 'broek' genoemd; WBD III.1.1:168 'bil' = dij
biljart, beljèrt, biljèrt, zelfstandig naamwoord, biljarttafel; verbastering van fr. 'billard'; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): biljert; R.J. Drik Heeren heej en biljèrt; Cees Robben: et biljèrt is nie wèèrm; De Wijs – jè jè, ’t biljert is nie wèrm, de ballen zèn nie rond, de keu is te glad…  (17-08-1964); Cees Robben: biljèrten is tòch en schôon spèl; As gij van de beljèrtklub komt... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et stonk in Schiedam...); WBD biljartlaoke/ biljèrtlaoke (II:898) – biljartlaken .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): biljèrt zelfst. nw. vr. en (minder vaak) m. - biljart
biljarten, beljèrte, biljèrte, zwak werkwoord, biljart spelen; Cees Robben – Ge kunt toch biljèrte... (19730810); Lechim - pseudoniem van Michel van de Ven, krantenknipsel uit de Tilburgse Koerier, ongedateerd (1960-1980): Nôot Genog Geoefend; Onze Grutvadder ging veul beljèrte / bij Jantjes op den Biksendèèk / daor waare ze toendertèèd al / en èchte beljèrtclub rèèk /Die hiette: «Nooit Genoeg Geoefend” / Dè was ene schôone naom / want dur dè gestaog ge-oefen / wiere ze in et spul bekwaom /Onzen Oopaa kos veul kèrbols maoke / mar assie òn et plèkke blêef / liep ie saoves bijt nòr hèùs gaon / Sewèèle wèl is lilluk schêef. /Dan wier ie veur al op den dörpel / dur ons oopoe afgetruufd: / «Tis nie Nôot Genog Ge-oefend. / et lékt meer op Nôot Genog Gepruufd” .Et wèèkhèùs moet van èrmoei toe/ hij kan niemir beljèrte. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tis ongeleuflek...); Kiske, Willum èn de Sjef/ beljèrten alle weeke./ Iedere kèrbol wort gewikt,/ gewooge èn bekeeke. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Krèèt op tèèd...)
billewagen, billewaoge, zelfstandig naamwoord, "uitdrukking - – meej den billewaoge (gaon) - te voet, per pedes apostolorum; Stadsnieuws: As oewen baand kepòt is, kunde vort meej de billewaoge - .. te voet verder (240210); WNT BIL (I), kol. 2692: bilwagen, voor de grap van de beenen gezegd, als middel van vervoer .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. m. - bilwagen, ""voor de grap v.d. benen gezegd, als middel van vervoer"" (WNT)"
bimmetje, bimke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Pierre van Beek: hoogtonig, klein torenklokje; Pierre van Beek: Ze hèbben em meej et klèèn bimke begraove - d.w.z. op kosten van het burgerlijk armbestuur, zogezegd 'van den èèrme' (Tilburgse Taaklplastiek 181) (de eerste klok uit de serie bim - bam - bom); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BIMMEKE(N) zelfst. nw. o. - het kleinste klokje uit den toren
binden, bèène, sterk werkwoord, bèène - bón(de) - gebónde, binden; WBD III.2.1:365 'binden' = idem (dik worden van gerechten.); WBD afbèène - castreren, ook 'lubbe', 'snije’ of 'afknèèé' genoemd; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'beinen'; Dialectenquête 1879: bêne (ê als in fr. même); B bèène - bón(de) - gebónde; Dirk Boutkan: bèène - bónd - gebónde; - vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij bént; - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): bèène, ik bèèn, gij bènt, hij, göllie bènt, wij, zullie bèène, bèntie, bóntie, ik hè gebónde; Cees Robben: ''t bisje vaast te bèène'; Dirk Boutkan: bèène: ww. vormen; zie zin 139, blz. 102; WBD III.1.3:132 binders' = lange linten v.e. schort; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Braban (1937) - bèène (krt. 15); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): be.ne(n) st.ww.tr. 'beenen', 'bijnnen', 'bijnden' - binden; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899):BIJNEN - binden. 'En koor(d) aan 'ne' stok bijnen. GEBONNEN: 3e hoofdvorm van 'bijnen'; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): beinde, opbeinde - binden, opbinden, vastmaken; bènt; bindt; Dirk Boutkan: (blz. 37) (hij) bènt 3e p. sing. van bèène
binnen, binne, bijwoord, binnen; Henk van Rijen: hij is wir binne mee zene zak èn zun rèfke - daar heb je hem weer!
binnenbeer, binnenbèèr, zelfstandig naamwoord, WBD mannelijk varken dat door geslachtelijke afwijking niet als zodanig herkenbaar is; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): binnenbeer zelfst. nw. m. - ongelubd zwijn waarvan de ballen uitwendig niet zijn te zien (WNT kol. 2722); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BINNENBEER (scherpe e) zelfst. nw. m. -Beer (verken), waarvan de teelballen binnenblijven.
binnenbrandje, binnebraandje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Van Rijen (1998): binnenpretje
binnendoen, binnedoen, sterk werkwoord, binnedoen - di/deej binne - binnegedaon, WBD (van koeien) naar de stal brengen na de zomer; ook genoemd: 'indoen', 'inhaole', 'ópstalle' of 'binnegaon'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): binnendoen onr.ww.tr. - inhalen, in woonhuis, schuur of stal brengen, et kooren, de haover, de koei .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BINNENDOEN - inhalen, binnendragen: den oo(g)st, de was(ch) binnendoen
binnendoor, binnedeur, bijwoord, binnendoor; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Sint Job dè was Berkel-Enschot, dè was himmel nie zo wèèd hè, hier bi…,  zo wè bi…, binnendeur dan waar, dan zèèder zôo…”
binnenshuis, binnesèùs, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, binnenshuis; Cees Robben: binneshèùs; WTT 2013 - in de uitspraak vervalt de h: binnesèùs
binnenwever, binnewèèver, zelfstandig naamwoord, "wever die in een fabriek werkt, in tegenstelling tot een 'hèùswèèver, tèùswèèver, bèùtewèèver', die in het eigen huis zijn getouw heeft .Gerard van Leijborgh - En, zoo gingen wij met ons vraaggesprek verder, het oude weversambacht zal wel zoo geriefelijk niet geweest zijn, als dit met de binnenwevers het geval is, die in de fabriek alles kant en klaar voor zich vinden? ""Ja, heel gemakkelijk was het voor ons vroeger niet, want vroeger kregen de wevers het garen aan de fabriek, namen dit mede naar huis, om dan zelf de ketting te scheren, we moesten dus zelf een scheerraam hebben. Verder moesten we dan de ketting lijmen, drogen en opboomen."" (De laatste Tilburgsche huiswever 2, Nieuwe Tilburgsche Courant, 9-11-1940 - Aan het woord is Frans van Geloven, de laatste huiswever.)"
binnenzeiker, binnezèèker, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): varken met niet zichtbare geslachtsafwijking
bioscoop, biejeskoop, zelfstandig naamwoord, Interview Hermans - 1978 - “Ge had vruuger niks as veugeltjes vange…biejeskoope dè was er nòg nie as presies Divvenijns op den Heuvel mar dè was en kwartje intreej!” (transcriptie Hans Hessels, 2013); Interview Jolen - 1978 - “Dan zonge ze et nòg, der was nòg en lieke van de witte biejeskoop, jè, jè, een lieke wasser, dè weet ik nòg mar hoe dè naa is dè lieke, dè weet ik nie!”. (transcriptie Hans Hessels, 2013); Interview Jolen - 1978 - “De biejeskoop, die was er toen nòg nie… de irste die van Divvenèns (Devenijns)…laoter de witte biejeskoop in de, in de Kappesienestraot”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
bisschop, biskòp, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): bisschop; Frans Verbunt: as den bisschòp ne priester wijdt wijdt den duuvel en pestorsmèèd
blaag, blaog, zelfstandig naamwoord, denigrerend voor: kind; WBD III.5.1:23 'blaag' = jongere; M'n moeder vertelde, dat ze hum nog as ennen blaog van 'n jaor of tien, toen ie meej kaaischeuten aon 't speulen was, naor z'n vadder zunnen kop mikte meej nen proem, omdat die meej nen kaai op naor de Heilige Fermelie wou gaon. (A.J.A.C. van Delft, uit: ‘Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect’; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)
blaak, blaok, zelfstandig naamwoord, walm, door verbranding ontstaan zichtbaar gasmengsel; WBD (III.2.1:218) 'blaak', 'rook' = damp; WBD (III.4.4:212 'blaak' = damp, stoom' ook 'waas’, 'rook', 'smook'; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BLAOK (ook bij v. Dale) dikke rook, walm; meestal gezegd van damp, die van warm eten af slaat: den blaok slot er aaf; den blaok hangt on de zulder .WNT BLAAK - gloed van vuur (ook fig.) thans niet meer in gebruik.
Blaak, De, Blaok, toponiem, de Blaok, Stadsdeel De Blaak; Cees Robben – En dan langs “de Blaok” zômar hers en geens (19551119)
blaarkop, blèèrkòp, zelfstandig naamwoord, WBD koe met witte kop, ook 'witkòp' genoemd; WNT blaarkoe - koe met eene blaar .blaarkop - eene zeer breede bles, die zich zijdelings over de wangen uitbreidt en de oogen omvat.
blaas, blaos, zelfstandig naamwoord, blòske, blaas; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Wie de blaos wil hèbbe, moet irst et vèèrke zen gat kusse .Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “En dan had ze smèèreges (…) zon blaos bezije op dieje mond zitte, dan was die, die middelsèène òn et wèrreke gewist òf zôo, hè, èn dè kwaam daor in die blaos èn dan din wij die blaos èlleke keer aaf…”; Cees Robben – Gij zult oew blaos nie scheure.. (19830819) [Jij zult van werken niet doodgaan.]Henk van Rijen: blaar (geen blèèn:) gevuld met vocht, b.v. pok; WBD III.4.2:75 'blaas - zwemblaas v.e. vis; ook 'luchtblaas' genoemd of 'zwemblaas' of 'luchtzak'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLAAS zelfstandig naamwoord.v. - blaar, bladder, opzwelling v.d. huid of de bovenkorst v. iets, door de hitte, door verbranden enz. Zie blein.; blòske; blaasje; M-I blòskes: voorkomend bij waterpokken
blaasslaan, blaosslaon, sterk werkwoord, spel; LDM: Wij herinneren ons nog, dat bij gelegenheid van het huwelijk van een fabrikantszoon op de achter het huis gelegen weide aan het personeel een feest was aangeboden en dat daar allerlei volksspelen werden gehouden als kikvorskruien, sprietlopen, mastklimmen, zaklopen en blaasslaan. Het laatste bestond hierin, dat twee personen beiden gewapend met een strak opgeblazen varkensblaas trachtten elkaar van een smalle plank te slaan, die een eindje boven de grond was aangebracht. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 13 ‘Oude koffiehuizen in Tilburg 1’; NTC 16-2-1952); WTT 2012 - Het spel waarop Lowie van Dorrus Misters (LDW) doelt staat in Tilburg beter bekend als 'blaasvechten'. 'Blaasslaan' heeft eerder betrekking op de carnavaleske traditie om met een opgeblazen blaas aan een koord aan een stok omstanders te slaan. Het slaan met blazen beperkte zich echter niet tot vastenavond: - Uit 'De Witte' van Ernest Claes: 'Van aan de statie zag hij opeens een vijftal bengels aangedraafd komen, woedend nagezet door Dora, de hond van Jef Weynants, en ze liepen dwars door de weiden recht naar het zwemkot toe. Ze staakten hun vaart halverwege, om niet te erg in 't zweet te zijn, wist de Witte, en hij herkende ze meteen alle vijf: Fompe, Turke Leunes, Krol, Dabbe en Tjeef van Voskes. Alleen Tjeef had een klak op, al de anderen waren blootskop. Daar was er een bij die een dikke varkensblaas in de lucht zwaaide, en daarmede telkens op de anderen sloeg, zodat het dof door de weiden klonk. Dat was Turke Leunes, die zonder blaas niet zwemmen durfde en het daardoor ook nooit leren zou.'; M. D. Teenstra – De kinderwereld; 1853) - Zij [de kinderen] vullen de blaas met wind, en met eenigen boonen , enkel en alleen om daarmede geraas te maken, en om met dezen kalen windzak andere jongens, alsmede honden en katten, die voor veel vertooning makende dingen, gelijk eene blaas met boonen, bang zijn, op den loop te jagen.
blaasvechten, blaosvèèchte, sterk werkwoord, blaasvechten; een sportief spel voor de jeugd; LDM: Wij herinneren ons nog, dat bij gelegenheid van het huwelijk van een fabrikantszoon op de achter het huis gelegen weide aan het personeel een feest was aangeboden en dat daar allerlei volksspelen werden gehouden als kikvorskruien, sprietlopen, mastklimmen, zaklopen en blaasslaan. Het laatste bestond hierin, dat twee personen beiden gewapend met een strak opgeblazen varkensblaas trachtten elkaar van een smalle plank te slaan, die een eindje boven de grond was aangebracht. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 13 ‘Oude koffiehuizen in Tilburg 1’; NTC 16-2-1952); WTT 2012 – Deze vorm van amusement was vrijwel exclusief populair in Tilburg tussen 1910-1940. Het blaasvechten was in die tijd een vast onderdeel van de 'volksspelen' die op koninginnedag georganiseerd werden door feestcommitees en winkeliersverenigingen.
blaaszwemmen, blaoszwèmme, sterk werkwoord, zwemmen met een varkensblaas - niet of nauwelijks kunnen zwemmen, maar daarbij geholpen door een opgeblazen dierblaas om makkelijker te blijven drijven
black out, blèk-out, zelfstandig naamwoord, Tilburgse weergave van het Engelse ‘black out’; tijdelijk verlies van bewustzijn; Cees Robben – Ons oma viel van d’r stökske en d’n opa van zunne graot...in unne blek-out (19860620) [flauwvallen]
blad, blad, zelfstandig naamwoord, blaojer, blaojke, blòjke, 1. blad van planten; - meervoud = blaojer; Dirk Boutkan: (blz. 36) meervoud: blaojer; - verkleinwoord = blòjke, blòjkes; Dialectenquête 1879: dooi bloajer - dorre bladeren; - Nen aawen bók lust ók wèl en gruun blaojke .Cees Robben: De blaojkes wiegen af èn aon; Frans Verbunt: boombladeren; WBD III.4.3:87 blaojer - loof; ook genoemd: lôof, 'blaar'; 2. blad, drager van informatie; zoals krant, tijdschrift; - meervoud = blaojer; - verkleinwoord = blòjke, blòjkes; GG blaadje, tijdschrift et blòjke - het clubblad, het parochieblad; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'dagblaoden'; Frans Verbunt: tijdschriften; Wir heej den aawe Vadder Tèèd/ en Blaoike vol geschrêeve... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: En nuu begien); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLAAIKE(N) zelfstandig naamwoord.o. - Verkleinwoord v. blad, Fr. feuille. Spr. Bij iemand op een goed/ slecht blaaiken staan .3. andere betekenissen; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): blaaiere - bladeren; ergens minder van worden; Ook: slagvenster, vensterluik, vensterblind, Fr. volet, contrevent.; blaojke; verkleinwoord blaadje; De blaoikes in et bos ... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, ‘In et bos’, 1941); Cees Robben – De blaoikes wiegen af en aon... (19571102); Cees Robben – De blaoikes van den lendenbôôm... die hebben veul geheurd... (19540522); zie blad; blaoje(r) van blad; bladeren; ik heur geluk in 't ritsele van de blaoier (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, ‘Geluk’, 1941); Cees Robben – de blaoier vallen vruug van ielek bömke... (19570704); Cees Robben – Blaoier vallen... bruin en rôôd.. (19591031); en löster nor-'t geflöster/ van de wend in de leste blaoier (Lauran Toorians; Nòjaorsaovend; CuBra; 200?); Èn et grasvèld leej gelèèk bezaajd/ meej blaojer, van de bôom gewaajd... (Henriëtte Vunderink, Hèrfst, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); zie blad
bladader, bladaojer, zelfstandig naamwoord, nerf, 'nèèrf'
bladeren, blaojere, blaaje, zwak werkwoord, blaaje - blaajde - geblaajd; blaojere - blaojerde - geblaojerd, blaojere; bladeren; Ge moet et mar es durblaojere (geen vocaalkrimping); blaaje; WBD veevoer verzamelen (bijv. bietbladeren), ook 'plukke' genoemd; (geen vocaalkrimping)
blak, blak, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, uitdrukking -  ten blakke koome - te voorschijn komen, in het openbaar komen; WBD III.4.4:136 'blak' = vlakte; Haor Blakke - voor de dag; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): blak; vor d'n blekke komen (I:33); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - blak - vlak, effen, kaal; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BLAK voor 'open, openbaar' = vlak (verwisseling van V en B). Z.a .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blak bnw (alleen in de verbinding 'ten blakke komme/ brenge - te voorschijn komen / brengen. Z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLAK - vlak, effen, open, bloot: de blakke hei, op 't blakke veld; ten blakke brengen / komen - uitbrengen, uitkomen, aan den dag komen; Kiliaen: Black / vlack - aequus, planus: Aequor, planities; WNT BLAK - Gewoonlijk als een bijvorm van 'vlak'. Thans vooral in de zuidelijke gewesten: effen, bloot, kaal; inzonderheid van eene landstreek waar het oog ver reikt. Ten blakke (komen, brengen), te voorschijn, in het openbaar.
blaker, blaoker, zelfstandig naamwoord, blaker, lage kandelaar met brede, platte voet en een handvat; WBD (III.2.1:265) blaoker = blaker; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLAKER - ijzeren schutsel voor een open vuur; keerspanneken
blasiuszegen, blaaziejuszeege, blaasjeszeege, zelfstandig naamwoord, Blasiuszegen; katholiek ritueel; eertijds uitgevoerd op 3 februari, de feestdag van de heilige Blasius, waarbij de priester twee gekruiste en gewijde kaarsen tegen de keel van de gelovige hield. Daarmee werd de gelovige gevrijwaard van keelaandoeningen. De kaarsen waren op 2 februari (Maria Lichtmis) gewijd. Elders in Brabant en Vlaanderen ook tegen huidaandoeningen (blazen). Ook als remedie tegen dergelijke ziekten van het vee .Etymologie; 1995 – Weijnen - Ziektenamen in Nederlandse dialecten - Van de H. Blasius was hiervoren reeds even sprake. Hij werd in 316 gruwzaam gemarteld. Dat hij sedert onheuglijke tijden de patroon tegen keelziekten is, kan worden gezien als gevolg van een volksetymologisch verband leggen tussen zijn naam en het werkwoord blazen maar ook berusten op de legende dat hij een kind dat een visgraat had ingeslikt, op wonderbaarlijke wijze van de verstikkingsdood heeft gered .1995 – Weijnen - Ziektenamen in Nederlandse dialecten - Het verband tussen de ziekte en de betrokken heilige is zeer gevarieerd. (...) In een aantal gevallen is het de naam van de heilige die tot een bepaalde verering leidde. Zo worden de Westvlaamse Sint-Blasiuszeren (Latijns: rupia) aldus genoemd omdat de huidziekte met blazen of blaren begint. We zouden hier kunnen spreken van een volksetymologisch verband. Ook daarom b.v. wordt Valentijn tegen vallende ziekte aangeroepen .1959 - W. Knippenberg - Brabants Heem, jrg. 11 - Beter bekend is de H. BLASIUS, bisschop te Sebaste in Armenie, in 316 gemarteld (feestdag 3 febr.). Hij behoort ook tot de uit het oosten ingevoerde heiligen, van wie de legendenvorming zich meester maakte. Omdat hij een jongen, die een visgraat had ingeslikt, van de verstikkingsdood had gered, werd hij aangeroepen tegen difterie en andere keelziekten. (W. KNIPPENBERG, OUDE KAPELLEN IN NOORD-BRABANT IV); Het ritueel; 1925 – WvK - Het kosterboek - Feest van den H Blasius [3 Febr] – 1. Vóór de H, Mis worden twee kaarsen gewijd volgens het ritueel (...) Dit kan in de sacristie gebeuren ; de koster zorge voor wijwater en ritueel. 2. Na de H. Mis legt de priester de kazuifel en manipel af; zoo noodig doet hij de roode gekruiste stool om, en de kaarsen worden aangestoken. De koster verwijdere de kelk van het altaar. 3. Buiten de H. Mis draagt de priester voor deze zegening superplie en roode stool. 4. De kaarsen worden apart bewaard om ook gedurende het jaar den Blasiuszegen, bijv. aan zieken te kunnen geven. [Het is niet bekend wie de auteir 'WvK' is]; Tilburg; 1981 – Cees Robben - Robben en rooms - In februari had ie achter op zijn fiets onder zijn snelbinders een paar gewijde kaarsen. Dan leurde hij met de H. Blasius zegen in de afgelegen gehuchten. Hij hield bij de mensen die er van gediend waren de gekruiste kaarsen onder d'r kin en bad: ‘Door de voorspraak van de heilige Blasius Bisschop en martelaar, bevrijde U God van keelziekte en van alle ander kwaad. In de naam des Vaders en des Zoons en des heiligen Geestes. Amen' .1998 – Henk van Rijen - Men Tilburgs woordeboek - Sint-Blaasiejus 3 februari, wordt aangeroepen bij keelpijn .Gilze-Rijen; 1996 – Wim van GesteI - Woordenlijst van de streektaal van Gilze en Rijen - Blaosius (den Hèèligen) Blasius (3 februari). Dag, waarop de Blasiuszegen werd gegeven; met twee gekruiste kaarsen om de hals tegen keelziekten. De kaarsen werden op 2 febr., (Maria Lichtmis) gewijd .Kaatsheuvel; 2002 – André van Riel - Oe Toch - Het dialect van Kaatsheuvel - D'n Blasiuszeegen hale. Op 3 februari een zegen tegen keelkwalen halen (met 2 gekruiste kaarsen) .Een Tilburgse herinnering - Blasius in de Korenbloemstraat; 2007 – H. van Boxtel – De Ochtendridders van de Korenbloemstraat - De deur ging open, en ze kwamen binnen. Hij [de pastoor] bromde niets tegen ons, helemaal niks. Hij zag ons niet zitten. Hij was helemaal in de andere wereld. Hij ging midden voor de klas op een stoel zitten, en de misdienaars posteerden zich aan weerszijden van hem, met hun brandende kaarsen. De broeder was met de stille trom naar achter in de klas verdwenen, en stuurde ons zacht fluisterend één voor één naar voren .De eerste, Jan Adriaans, liep naar voren, en wist niet wat de bedoeling was. Hij begreep dat hij de kant van de pastoor uit moest, maar toen hij daar in de buurt kwam, gaf die verder niet thuis. Doorlopen dan maar, moet hij gedacht hebben, met kleine pasjes, dan hoor ik het wel, maar hij hoorde niets. En terwijl hij daar zo op de pastoor aan het aanschuifelen was, wist hij het ook niet meer, en keek hij met een benauwd gezicht over zijn schouder om naar de broeder. Knielen begreep Adriaans heel snel, uit de woeste blik van de broeder, en de hand die hem de grond leek te willen indrukken. Toen hij echter zat, bleef alles stil, en er gebeurde niets. Ook Adriaans bleef zitten, totdat hij het gekuch van de broeder opmerkte, en hij met een half schuin oog naar achteren keek, waar de broeder hem met man en macht verder naar voren leek te willen vegen. Nog dichterbij, begreep Adriaans, en hij kroop op zijn knieën dichter bij de pastoor. Toen hij eenmaal zat waar hij leek te moeten zitten, kruiste meneer pastoor twee kaarsen voor zijn keel, en, zoals ook later bij mij bleek, prevelde deze met gesloten ogen een gebed, en dan amen, en was de volgende aan de beurt. En zo trok hij de hele school door, alle klassen langs .Toen de pastoor vertrokken was, begon de broeder uit te leggen dat het vandaag de dag van de Heilige Blasius was, dat wij zojuist de Blasiuszegen gekregen hadden, en dat Blasius een heilige was die ervoor zorgde dat wij niet zouden stikken in graten, wanneer we vis zaten te eten.
blaten, blèète, zwak werkwoord, blèète - blèètte'- geblèèt, loeien, blaten; met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: blèt; Cees Robben – de waai... waor ’t schaop heej staon te blèèten (19560630); WBD loeien; WBD 'blijte' = loeien, ook 'brulle', 'blèère', ‘kwèèke' of 'kweeke' genoemd .WBD III.1.4:254 'blaten' = luid schreien; WNT BLATEN - in zuidel. gewesten meestal BLETEN, mnl. blaten en bleten; wsch. een klanknabootsend woord: verg. lat. 'blatero'; Corn-Vervl.: de koei blèt .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.intr. 'bleiten' - blaten (v. geiten en schapen); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLÈTEN - hetz. als Holl. blaten, Fr. bêler. - schreien, janken, krijten, weenen; luidruchtig luidkeels zingen of schreeuwen; razen, tieren, kijven, schelden
blauw, blauw, blaaw, bijvoeglijk naamwoord, "blauw; in de uitspraak ook het scherpere, kortere ‘blaaw’; ook geschreven als ‘blaauw’; Dialectenquête 1879: blouw (au = ou in: blouw, grouw, klouw ..); A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): blow naast blouw (krt. 20); 1 bijvoeglijk naamwoord; Van Rijen (1998): 'blauw'; Cees Robben: blauw van de kaaw; onze vadder ha en blauw neus; Henk van Rijen: en blauw koej - hiervan is sprake als de melk opvallend is aangelengd; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992: blaaw bn; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): blaauw (VI:21); 2 bijwoord; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ze hèbben em bónt en blaauw geslaon; Dirk Boutkan: (99) ...blaw geslaon; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - der zen vingers nie blauw òn hèbbe (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) - een erfenis in het vooruitzicht hebben waar niet veel van verwacht wordt ( dus geen blauwe vingers van het tellen); 3 zelfstandig naamwoord, ‘blauwe'; 3.1  iemand met rood haar: den blauwe; Van Beek - ""Ge moet gin spek in 'n hondsnest zuuken"" zeiden we vorige maal. ""Dè zeej onzen blaauwen ook dikkels"" was 't antwoord en daarmee bleek, dat 'k in de roos geschoten had. Want ""onzen blaauwen"" is een vaststaand begrip voor iemand, die rood haar heeft zowel te Goirle als in Tilburg.  (Nwe. Tilb. Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958); Frans Verbunt: den blauwe - iemand met rood haar; - Sjaan zòcht en aorig truike èùt/ hêel sjiek, meej kòrte mouwe/ vuurrood, want Jaonus heure man/ is zôogezeej enen blauwe. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dè kos nie); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992: d'n blaauwe - iemand met rood haar; Van Rijen (1998): 'blaawe'  - scheldwoord voor roodharige; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den blauwe = Janus v.d.Biggelaar (blz. 25); Stadsnieuws: Ge wit wèl, diejen blauwe van hiernèffe - die roodharige buurjongen (l10410); 3.2 paard; WBD 'blauwe' - (Hasselts voor) bep. gekleurde schimmel; WBD 'blauwschimmel' - bep. gekleurde schimmel, ook genoemd (Hasselt) 'blauwe’; 3.3 blauw als dag(licht); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tusse de blauwe èn de grauwe - tussen licht en donker; 3.4 teleurstelling in de liefde; WBD III.2.2:81 'een blauwtje lopen' = idem; ook 'een blauwe lopen'; 4 blauw als aanduiding voor dronkenschap of kenmerken daarvan; Van Delft - ""Hij was een beetje blauw"" wordt gezegd voor: Hij was een beetje dronken. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929) [zie 3.1]; Frans Verbunt: zo blauw as en laaj [wsch. bedoeld om dronkenschap aan te duiden]; Buuk - blauw - dronken - hij is zo blauw as de laaj - stomdronken; 5 werkwoord: blauwe, blaawe; WBD III.2.1:532 'blauwen', 'blauwselen' = blauwen van de was"
blauwkopje, blauwköpke, zelfstandig naamwoord, "blauwkopje; mees; Van Delft - - Als wij des zomers vogeltjes gaan zoeken dan ""gaon we veugeltjes zuuken"" en we vinden ""veugeltjes op aijkens en mee naokte jong van bremkwetjes, piedieven, kweiken, schrijvers, kakeluutjes, blaauwkupkes, merkoven, koolmees, enz."" (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)"
blauwputje, blouputje, zelfstandig naamwoord, blauwputje, bep. soort aardappels; WBD I:1446 'blouputjes'
blauwscheut, blauwscheut, zelfstandig naamwoord, spataderen (of de bezitter ervan?); Van Rijen (1998): 'blaawscheut'
blauwsloot, blauwslôot, zelfstandig naamwoord, "blauwsloot; open riool, speciaal in de periferie van Tilburg, veelal gevuld met door textielfabrieken geloosd afvalwater van ververijen, waardoor het water een blauwe kleur kreeg .- A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de blauwslôot (i.p.v. den blauwslôot); - Weekblad voor Tilburg 14-4-1866: Bij een vechtpartij belandt een dronken schutter ""in een vollen sloot met blauw fabriekwater gevuld ... waaruit hij nu geheel blauwgeverwd te voorschijn kwam"". (wsch. oudste vindplaats); - We hebben hier ok eenen blauwen sloot/ en as ge'm ruukt dan valde dood! (Piet Heerkens; uit: Brabant, ‘Tilburg zingt’, 1941); - …binnen kort zullen die bisjes nog zeldzoamer zen as in [een] wolhaand krab in innen blauwsloot. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); - Toense in [een] end geloope han kwamen ze vur innen blauwsloot en daor kosse ze nie over. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Cees Robben – Den blaauwslôôt was ’n zuut riôôl/ heel open en plezaant (19701016); Cees Robben – Blauwslôôt.. Buunder.. Baors en Broek.. (19570316); Audioregistratie 1978 – “Ik weet goed, vroeger hè, we zitten hier dicht in Bèls, èn dan gebeurde nòg wèlles dègge smòkkelaars had, war, èn asse dan verdacht waare, dan hadde en diepe sloot want vroeger hadde die riejôole nie èn zoo….dan kroope ze in dieje, in dieje sloot, hil diep hè! (…)  ènt gewas dètter binnenin was, dè zòchte ze dan èn dè trokke ze oover der hoofd heene dèsse et nie zien… (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels); - Ge heurt in de vrije natuur/ en veugeltje dè zingt/ vlak nèffe enen blauwsloot aaf/ die as enen bèèrput stinkt. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Jè, jè, gullie fietst mar'); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - stinken as nen blauwslôot ('71); Van Rijen (1998): 'blaawslôot'; Frans Verbunt: 'We hèbben hier ok enen blauwe slôot, / èn as ge em ruukt dan valde dôod (fragm. gedicht P. Heerkens); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - blauwslôot - soort open riool (blz. 111); Piet van Beers – ‘Lèkker fietse’: En [ge] wir opnuu wit, hoe ennen blauwsloot ruukt. (Spoeje doemmeniemer; 2009); WBD III.5.1:405 'blauwsloot' = straatgoot"
blauwverver, blauwvèèrver, zelfstandig naamwoord, blauwverver; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den blaawvèèrver = Thom. Thijs (blz. 78.)
blauwvlieg, blauwvlieg, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.2:127 'blauwvlieg' - blauwe vleesvlieg of bromvlieg (Calliphora vicina), ook genoemd: 'blauwe vlieg', 'spekvlieg' of 'bromvlieg'
blazen, blaoze, zwak werkwoord, blazen; B blaoze - blaosde - geblaoze (geen vocaalkrimping); Dirk Boutkan: blies; 1. blazen, adem uitstoten; R.J. 'die blaosden oe wèrem'; - Het zal wel koelen zonder blazen. - Die overdreven ijver mindert vanzelf. (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, ‘Bekoring van dialect’; ‘Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend’); Cees Robben: naa blaos ik alwir en virke ...; Cees Robben: ze blaost der partij goed; meej de kòrsemes ist óppaase geblaoze; Henk van Rijen: Ge kunt nie blaoze(n) èn tegelèèk de rôok in oewe mond haawe - (geen n maar pauze) - Je kunt geen twee tegengestelde dingen tegelijk doen .Henk van Rijen: blaost em mar op - loop naar de maan; ge kunt em opblaoze - je kunt naar de maan lopen; Cees Robben: 'blaost giens die kèèrs dan uit'; 2. een wind laten, winderig zijn; Cees Robben – Ik blaos van onderen en boven (19731231); Piet van Beers – ‘Ik lus ’t geleijk’: En wè gedocht, .. van boonesoep/ En lekkere malse snert./ Ge blaost er, en ge stinkt er van/Mar dè is 't men wel werd. (With Love; 1982-1987); Piet van Beers – ‘Jonges, löster is’: En dörrom eete wij naa snert/ èn flink wè schórseneere./ Dan kunnen wij 'm ok enne keer/ op 'n blaoskonzert trakteere. (Spoeje doemmeniemer; 2009); WBD III.1.1. lemma Een wind laten – Tilburg en Reusel [als enige twee plaatsen van opgave]; 3. Overige betekenissen; WBD (v.e. paard) met neus en lippen proesten: (Hasselt) 'briese', elders ook 'snottere' genoemd; WBD blaoze (II:1026) - blazen: droogwaaien; ook: drêûge; WBD blaoze (II:1028) - blazen: vetten; ook: spèùte; WBD (III.2.1:502) blaoze = blazen v.d. kat, ook: 'grijnzen'; WBD (III.1.4:156) 'blazerig' = loom door de hitte; WBD (III.3.1:304) 'blazen' = opscheppen
bleek, blêek, bijvoeglijk naamwoord, bleek; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de blêeke Bèts = mevr. Schoenmakers (blz. 70); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den blêeke - Zoontjes (blz. 85); Etymologie: ; Got. blaika, D. bleich, N. bleek, T. blêek
bleek, blêek, zelfstandig naamwoord, blèkske, droogweide, bleekveld, bleek; De waas laag al betèds op den blêek; De Wijs  –  “Ge mot menne waas 'ns zien assie van de bléék komt.” (10-02-1963); Alles moes toen meej de roeffel [het wasbord]/ de laokes èn de bèddetèèk/ Zis keer spuule, dan durt blauwsel/ èn laoter dreuge op de blèèk. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ÒN DE WAAS); WBD (III.2.1:401) blêek = grasveld; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord. vr. 'bleik', bleek, bleekveld; verkleinwoord 'bläkske(n)'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLEIK zelfstandig naamwoord mannelijk - niet v. - bleek, bleekplaats: De wasch v.d. bleik halen.; blèkske; verkleinwoord; M kleine droogweide(?)
bleerconcours, blèèrkonkoer, zelfstandig naamwoord, liedjeswedstrijd om het beste carnavalslied aan te wijzen; Òf meejkwèèke op et blèèrkonkoer. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Frans Verbunt: zingen op het blèèrconcours
blees, blies, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): vruchtvlees; - verkleinwoord bliske; bliske; verkleinwoord; vliesje tussen vruchtvlees en pit bij een appel, ook genoemd: vlies, blees, vlim; WBD III.2.3:165 'bleesje' = vliesje in vrucht; ook 'vliesje' of 'vlim'; bliske: contaminatie v. vlies en bliske?; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BLEES v. hard, vliezig bestanddeel van een korrel of van het klokhuis v.e. vrucht: 'n bliske tussen m'n taand .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLIES - vezel op den naad v.d. schelpen v. peulvruchten, zooals erwten en boonen.
blein, blèèn, zelfstandig naamwoord, blèèn, blèène, blèntje, "I blaar; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""blaine - hij hee blaine onder z'n voeten geloopen (blaren)""; Cees Robben – M’n haande vol blèène van ’t kreugeltje douwe... (19570309); Cees Robben – ... bloed en blèènen.. (19591017); Daor zitten wij nie op te wochte, wie zen gat verbraandt moet op de blèène zitte, is toch et gezegde. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Die han un end gelôope, nie normaal, volgens de zuster. De blène op der voeten, mar de zuster zeej blaren. Dè verstonden wij netuurluk nie, mar onze vadder wies toevallig dè blaren, blène waren, die ha ze wel ens gehad en die deeje zeer, dè kos ie wel vertellen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Hij pròt oe de blèènen óp oewe kóp .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Den dieje die zal ók gin blèènen óp zen tóng krèège .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - gin blèènen óp zen tóng krèège (Pierre van Beek:-Tilburgse Taalplastiek 1971) - weinig of niet praten; Naa fiets ik hil dees joar niemir/ al zosse dè ok wille/ ik hèb nòg van verleeje zaoterdag/ de blèène op men bille. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Op de fiets‘); Jozeeke ha de vleeje week/ enen Biekenie gekreege/ Ze ha netuurluk meet goei weer/ veul in de zon geleege./ Mar ze hatter ginnen èèrreg in/ dè die zo fèl zo schèène/ ze kreeg op deren onderkaant/ en haffel forse blèène. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Zonnebraand‘); ...twee voete vol meej pèèrse blèène... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Daor gin blèène); Henk van Rijen - ge krèègt er de blèène van in oew haande; GD 94 - de blèèn stonde op zen haande; De blène op der voeten, mar de zuster zeej blaren. Dè verstonden wij netuurluk nie, mar onze vadder wies toevallig dè blaren, blène waren, die ha ze wel ens gehad en die deeje zeer, dè kos ie wel vertellen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WBD III.1.2:348 'blein' = blaar; ook: 'bleintje'; WBD III.1.2:349 'brandblein', 'blein' = brandblaar; WBD III.1.2:358 'blein', 'hondsblein' = nagelbedontsteking; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bleinen (I:19) (IV:58); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLEIN zelfstandig naamwoord vrouwelijk - soort v. harde bobbel in het vel, voortkomende van eene te groote drukking. Ik heb mijne' voet vol bleinen .C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BLEIN (blèèn) v. blaar, opzwelling (balein wordt ook zo uitgesproken) .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord vr. 'blein' - blaar .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BLEIN -zelfstandig naamwoord vr. verkleinwoord: die zijn gat verbrandt, moet op de bleinen zitten .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – (1992): blèèn - blaar, blaren; WNT BLEIN - Thans vooral in Zuid-Ned.: gezwel, blaar, met eenig plaatselijk verschil van opvatting .II. balein; De Wijs – (moeder tegen haar dochter: )’t motte teugeswoordig ammaol steppinnen zèn, mar wij waren vruuger blij mee ’n kesjet mee blènen (17-08-1964); Cees Robben – ’n Kesjet meej blèène.. (19640911); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord vr. 'bleen', 'blijn' -'balijn', d.i. balein .WBD III.1.3:167 'balein' = balein uit het korset; blèntje; verkleinwoord; Van Rijen (1998): baleintje; blaartje; WBD III.1.2:348 'bleintje' = blaartje; WBD III.4.4:232 'bleintje' = bobbel, ook 'bult'; WBD III.4.4:232 'baleintje' = dubbe reep voor de stevigheid"
blek, blèkke, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): hoog voorhoofd, kaal blinkend voorhoofd. WTT 2017: [niet elders aangetroffen.
bleken, blêeke, zwak werkwoord, "bleken, in het bijzonder het bleken van gewassen linnengoed in de buitenlucht; Cees Robben – Verder gaot ie [de wol] op d’n taas/ om te dröge.. en dan blèèke/ in de zon gelek de waas......  (19560630) [De gedroogde wol wordt in de zon gebleekt. Dit gebeurde vroeger ook met de witte was.]; Cees Robben: 10 (blz. 45) ""t ongeblekte gao terzijje'; WBD geblikten blóm - bloem (meel) met een bleke kleur; WBD (III.2.1:333) blêeke - blauwen; (331) 'bleken' = de was bleken; B blèèke - blèkte - geblèkt; - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij blèkt; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zw.ww.tr en intr. 'bleiken' - bleken; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLEIKEN - bleeken, Fr. blanchir: De was(ch) bleiken .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bleike - bleken"
bleren, blèère, zwak werkwoord, blèère - blèèrde - geblèèrd, blèren, blaten; huilen, lawaai maken; geen vocaalkrimping; Cees Robben: geblèèr èn gejaank; Hilversum III blèèrt dag èn naacht/ meej rock èn biet èn pop/ èn al wègger van ooverhaawt/ dès pènt in oewe kop. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Barend, bedankt war‘); Zaoterdag gaon ze vurt Karneval/ ònt leutere èn ònt blèère... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Èn mar leutere‘); ...de kènder hannet in der kèèl/ èn blèèrde halve naachte. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Waoter drinke dès gevaorlek'); De klènste hong òn oewe slip/ te jaanke èn te blèère (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vruuger...veul muuger); Èn nò wè pilskes flink gòn zitte blèère. (Henriëtte Vunderink, Jong zèèn, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); WBD loeien, ook 'brulle', 'blijte', 'kweeke' of 'kwèèke' genoemd (m.b.t. koe); WBD (Hasselt) geluid voortbrengen, gezegd van een schaap; WBD III.1.4:251 'blèren’ = huilen; 255 'blèren' = luid schreien
bles, blès, zelfstandig naamwoord, WBD bosje haar (v.e. paard) dat tussen zijn oren naar voren hangt, ook 'maontóp' genoemd; WBD langwerpige streep van voorhoofd tot neus (op een paard); WBD lok-/roepnaam van het paard, resp. de merrie; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blès zelfstandig naamwoord mannelijk - 1) lange witte streep over de kop bij paarden; 2) dat gedeelte der manen v.e. paard dat tussen de oren door over het voorhoofd hangt; 3) weelderige haarkuif bij mensen .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLES - haarlok op het hoofd v.e. paard; witte streep v. voorhoofd tot neus bij paard of koe; zo'n paard
blesoog, blèsôog, zelfstandig naamwoord, oogaandoening bij een paard, zgn. maanblindheid, ook genoemd (Hasselt) maonôog
blezen, bleeze, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): ontstrengen; Van Rijen (1998): 'Mot te gè al die bontjes nòg bleeze? - Moet je al die boontjes nog schoonmaken?; WBD (III.2.1:371) bleeze - erwten of bonen afhalen; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): boontjes bléze (VII:22); WNT BLIEZEN afl. van BLIES, vezel op den naad van de schelpen van peulvruchten
bliek, bliek, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.2:89 bliek - kolblei, ook 'blei' genoemd
blijdschap, blèdschap, zelfstandig naamwoord, blijdschap; WBD III.1.4:190 'blijdschap' = pret
blijken, blèèke, sterk werkwoord, blijken; B blèèke - blêek - gebleeke; - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij blèkt
blijven, blèève, sterk werkwoord, blèève - blêef - gebleeve, blijven; Cees Robben: Agge daor blèèft zitte,...; ast nie veraandert, dan blèèvet zôo; Cees Robben: waor is de tèèd gebleeve; wè blèèfde daor naa wir staon doen .Cees Robben: blèèf tòch tèùs; in heuren stal daor blèèvet wèèrms; Dialectenquête 1879: blêve (als fr. tête); geen vocaalkrimping; Henk van Rijen: den dikke mot zis weeke plat te bèd blèève; Dirk Boutkan: 'blèft' 2e+ 3e pers.sing. (passim), o.a. blz. 67, maar sing. neutr. ook blèèf-et .Dirk Boutkan: Met postcliticum: 'blèft-et' of 'blèèv-et' ; Dirk Boutkan: (blz. 37) doublet; ' blèft' + 'blèèft' = blijft; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): blèèfde (= blijf je) (krt. 23); blêef; verleden tijd van blèève
blik, blèk, zelfstandig en bijvoeglijk naamwoord, blèkske, 1. zelfstandig naamwoord; blik, een houder van glanzend metaal; voorwerpen die van blik gemaakt zijn; blèk èn veeger - stoffer en blik; Frans Verbunt: stil: òf ik veeg oe op et blèk; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blèk zelfstandig naamwoord onzijdig - blik (om het stof op te vegen); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLEK zelfstandig naamwoord onzijdig - blik, Fr. fer-blanc; 1.1. schors van bomen; WBD III.4.3:63 blèk - schors; WBD III.4.3:104 'blek' = schors van naaldbomen; 2. bijvoeglijk (stoffelijk) naamwoord ; Pierre van Beek: zie blèkke mieneke -blikken plaatje (rond), geponst uit een garenpijp (zie: mieke); ook 'schierf' genoemd. Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'vleesch in blekken bussen' ; WS: blèkke krèùk - drinkkruikje v.d. arbeider; Cees Robben – ’n blekke kan... (19600722); Cees Robben – ...blekken bluffer (19760102) [over de wekker] Van Rijen (1998): blèkke krökske - drinkeskrèùk; Elie van Schilt - Ut zen allemal vierkaante blekken koektrommels... (uit: ‘Un paor momentjes vur wet ouw monumentjes’; CuBra, ca. 2000); Den blekke Jozef, zô noemde wij de perochiehermonie bròcht, zôo as dè hiete un muzikale hulde. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); blèkske; M blikje(?)
blikken, blieke, zwak werkwoord, [het is onduidelijk of de ie in het Tilburgs altijd kort is]; bepaalde manier van kijken (= blikken?); WBD III.1.1:239 'blieken' = scherp kijken; WBD III.1.1:203 'blieken' = grijnzen; — blieke - bliekte - gebliekt; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): blieke - manier v. kijken, meestal ongunstig, hinderlijk gluren; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BLIEKEN onov.ww, een manier van kijken. Het had een wat agressievere klank en leek meer op 'gluren' en 'loeren'; op een nieuwsgierige manier een tafereel gadeslaan dat niet als een schouwspel bedoeld is, van een afstand visueel binnendringen in de intimiteit van anderen. Zie blz. 104 .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blieke(n) zw.ww.intr. - in het voorbijgaan glurend, loerend naar binnen kijken.
blikkenmientje, blèkkemieneke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Frans Verbunt: dubbeltje; stukje metaal ter grootte van een dubbeltje, gebruikt in de textielindustrie en in het kinderspel (genoemd naar de beeldenaar v.e. dubbeltje: Wilhelmina); Pierre van Beek –  blèkke mieke - blikken plaatje ter grootte van een dubbeltje; waren geponst uit garenpijpen; werden door kinderen gebruikt als fiches bij het kaartspel in het patronaat.
bliksem, bliksem, zelfstandig naamwoord, bliksem; Henk van Rijen: bliksem in ne kaolen bôom gift hil et jaor strôom - onweer vroeg in het jaar belooft veel regen
blind, blènde, zelfstandig naamwoord, meervoud, "(het enkelvoud komt niet voor); vensterluiken, blinden; Cees Robben – [Ze] doen vruug de blenden dicht... (19601125); WBD III.2.1:44 blinde' luik (binnen); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLINDEKE(N) zelfstandig naamwoord onzijdig -ieder v.d. twee kleine schermen, die men langs binnen voor de onderste ruiten v.e. venster zet, en die beletten v. buiten naar binnen, maar niet van binnen naar buiten te zien .zelfstandig naamwoord, iemand die blind is; Pierre van Beek – ""Hier zie ik oe, zeej den blende!"" en ""Naauw heur ik oe, zeej den dove!"" kan iemand wel eens ten antwoord krijgen als hij ""goed uit den hoek komt"" of de spijker op de kop slaat. (Tilburgse taalplastiek 6 Nieuwe Tilburgse Courant – zaterdag 11 maart 1950); bijwoord - blindelings; Cees Robben – Peer van Dun was unne dwaoler (...) die de haai in den blende kos belôôpe (19570119)"
blind, blènd, bijvoeglijk naamwoord, blind; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'dieje blende meensch '; ''n blend perd'; - De Wenter, oud en kleurenblend,/ gaaf witte dekens mee kaawe wend. (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘De jaorgetij’, 1939); Cees Robben – ’n Pond zaod vur m’n vink... Wit of zwart, menneke... Dè-nukt-nie.. Z’is blend... (19721222); Cees Robben – ’n blende vrouw en unne dôôve meens (19811016); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de blènde Peer = Joh. Rokven (blz. 69); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den blènde Thirus =blinde man, omgeving Julianapark (blz. 86); Dirk Boutkan: (blz. 27) in de superlatief wordt de d niet uitgesproken: blènst; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blènd - bnw. - blind; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLEND, BLIJND - blind, Fr. aveugle .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bleind
blindaas, blèndaos, zelfstandig naamwoord, "paardevlieg, blind(d)aas; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Ik slao niks aaf as vliegen èn blèndaoze = Ik sla niets af; Cees Robben: Ik slao niks aaf as blauw vliegen èn blèndaoze; Pierre van Beek: Et maogerste pèrd steeke de blèndaozen et hardst. - De armsten hebben het 't hardst te verduren; Pierre van Beek – Er bestaan verschillende Nederlandse uitdrukkingen en zegswijzen, die wij in Tilburg op een geheel eigen wijze ""vertalen"". Zo komt ""van de vliegen naar de blèndaozen"" (een soort stekende insecten, die men vooral langs de waterkant aantreft) overeen met ""van de regen in de drup"". (Tilburgse taalplastiek 11 Nieuwe Tilburgse Courant – maandag 17 april 1950); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""blendoas"" - daas, paardenvlieg; Van Delft - ""Dat is van de vliegen naar de blindazen"" wil zeggen: Dat is van den regen in den drop. Ook hoorde ik hiervoor: ""Het is van pissebed op kakkebed."" (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929); WBD III.4.2:128 'blinddaas' - daas (Tabanidae), ook genoemd: 'horzel' of 'daas'; WBD III.4.2:131 'blinddaas' runderhorzel (Hypoderma bovis), ook genoemd 'runderhorzel' en zelden 'bisworm'; WBD III.2:134 'blinddaas'- paardenhorzel (Gastrophilus intestinalis ook 'paardenwesp' genoemd); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): blindaas (II:76); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blèndaos zelfstandig naamwoord vr. blinddaas, paardevlieg; Antw DAAS zelfstandig naamwoord mannelijk+v. tweevleugelig insect, aschgrauw van kleur, ook 'blinddaas' en 'dazerik' genaamd .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992: blèndaos - daasvlieg; Str. blendaos (I:59); WNT BLINDDAAS ""Blinde dazen of Blindazen, welke benaming, deze dieren (t.w. de paardenvliegen) verschuldigd zijn aan de onbesuisdheid, waarmede zij somwijlen tegen helderwitte muren aan komen vliegen""."
blinde koe, blènde koej, zelfstandig naamwoord, "spelletje; blindemannetje; Van Delft - Hetgeen elders blindemannetje heet, noemde men hier ""blinde koei, waar heenen?!"" Geeft de benaming niet iets onbeschaafds, iets ruws in uitdrukking aan? Men speelde het met een groot aantal kinderen op een weiland. Men vormde een kring en een ervan moest zich omkeeren en zeggen een getal, bijv. 15 of 20. Dan begon de voorman te tellen, gaande in de richting van den zonneloop. Wie het genoemde nummer ten deel viel, was ""de blinde koe"". Op het blindemannetje terugkomend, ""de koe"" werd een doek voor de oogen gebonden en hij werd alleen gezet. Ieder mocht hem een tikje met de hand geven op schouder of rug. De blinde moest trachten er een te pakken te krijgen. Had hij hem (of haar), dan moest hij nog zeggen, wie het was. Gelukte dit, dan ging de doek van de oogen en had hij goed geraden, dan trad de gevangene in zijn plaats om het koeschap te aanvaarden, anders bleef de vorige vanger. (Nwe Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 106; 23 maart 1929)"
blinde vink, blènde vinke, zelfstandig naamwoord, meervoud, blinde vinken (gerecht); Cees Robben – (19611221)
blinken, blinke, sterk werkwoord, blinken; B blinke - blonk - geblonke; CH Et blinkt as Almkèèrk dè verroest ómviel .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Et blinkt as en haonekulleke .Boutkan -  blinke - et blingt (blz. 27); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): st.ww. intr. - blinken .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLINKEN - doen blinken, doen glanzen met er over te wrijven.
blinkmarkt, blinkmèrt, zelfstandig naamwoord, "Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""blinkmert - zoo noemde men de vroegere kermismarkt"""
blinksmeer, blinksmèèr, zelfstandig naamwoord, schoensmeer, 'schiemsmèèr'; Henk van Rijen: hèdde nie en duske blinksmèèr?; WBD (III.2.1:550) blink (in Goirle: blinksmèèr) = schoenpoets; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blink zelfstandig naamwoord mannelijk - schoensmeer; meer gebr. synoniem: blinkendesmeer .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): blinkendesmeer zelfstandig naamwoord mannelijk - schoenpoets; Noord en Zuid, jrg. 2, 1879, p. 95 – s c h o e n e n blinken = schoenen poetsen. Een enkele maal komt blinksmeer voor schoensmeer  voor. (over woordgebruik in de roman Karel Klepperman van Mevr. Courtmans-Berchmans); Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BLINK - blink - glans op hout, metaal, leder BLINKBORSTEL -kleine gesteelde borstel om schoenen met blink in te wrijven .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLINK - schoensmeer, waarmede men de schoenen zwart maakt en blinkt.
blo, bloow, zelfstandig naamwoord, blo, blode; WBD III.1.4:70 'blo', 'blode' = schuchter
bloed, bloed, zelfstandig naamwoord, bloej, "bloed; hier: degene die moet bloeden; den bloed; Cees Robben – Hij daanste gewillig/ Den dôôd tegemoet.../ In ’n raozende vaort.../ En Sjef was den bloed.../ En nôôt zou den stumper meer rije... (19541211) De prent steunt een actie om het aantal verkeersslachtoffers in Tilburg terug te dringen .Cees Robben – Ik was den bloed (19590523); Van Beek - ""Hij was den bloed"". Hij moest er voor bloeden. - Hij had 't verloren. De schà of de schande kwam over hem. (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgse uitdrukkingen afl. ?; 29 augustus 1959); bloej; meervoud van zelfstandig naamwoord ‘bloed’ in de betekenis ‘kind’, ; kinderen; het verkleinwoord ‘bloedjes’ is ‘bluukes’ of ‘bluujkes’; Cees Robben – Gao-de meej oe bloei te veld... (19560804)"
bloedblein, bloedblèèn, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: bloedblaar
bloeden, bloeje, zwak werkwoord, bloeden; - Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'net of w'uit ons neus bloejen'; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – …waare ze zen bist ònt vèèchte èn bloeje, bloeje, dè kunde wèl begrèèpe netuurlek, hè!” (transcriptie Hans Hessels 2014) zie Klik hier voor audiofragment; B blosje - bloejde - gebloejd; ik bloej, gij/hij bloejt korte oe; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bloeje(n) zw.ww.intr. - bloeden: 'mene vinger bloejt’ .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BLOEDEN - bluje (blude, geblut); doodbloeden; BLOEIEN - bluje; zelden, en alleen in de inf. (De homonymie met bloeden staat blijkbaar het gebruik ervan in de weg.); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLOEDEN (uitspr. bloeien, in de Kemp. ook bluën): Doeksken veur't bl.
bloedje, bluuke, bluujke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, bloedje, hulpeloos kind; bloejke; Anoniem – 1959 – ; Nillus ha zis klène bluukes; daor ware twee platte kender bij; Jaans moes nog wè zuutjes aon doen; was pas efkus in de rij .(Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie); Cees Robben – Kek-is wen lillukkers dè bluuike trekt... (19680223); Dialectenquête 1879: bluke; Frans Verbunt: bloejke: bloejkes van kènder; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bluujke zelfstandig naamwoord onzijdig 'bloeike' - bleedje; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLOEIKE(N) in de Kemp. ook bloiken, blujken; arm, beklagensweerdig kindje. Verkleinwoord v. bloed, bloedje, arm en beklagenswaardig kind .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – (1992): bluujke - hulpeloos kindje
bloedzuiger, bloedzèùger, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.2:221 'bloedzuiger' - oorworm (Forficula auricularia)
bloeien, bloeje, zwak werkwoord, bloeien; - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as ge òn nen aawe strèùk waoter giet, gaotie nòg wèl es bloeje (Pierre van Beek: TT '69) - gezegd als een vrijgezel op latere leeftijd trouwt; Dirk Boutkan: (blz. 24) 'bluje' - bloeje (geen umlaut wegens volgende j); B blosje - bloejde - gebloejd; ik bloej, gij/hij bloejt korte oe; BLOEIEN - bluje; zelden, en alleen in de inf. (De homonymie met bloeden staat blijkbaar het gebruik ervan in de weg.)
bloem, blom, zelfstandig naamwoord, blumke, bloem; het fijnste maalsel van een graansoort; Cees Robben - Cees Robben – Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ ’t hartjesbrood... (19600624); uitdrukking -  Ginne klaoren blóm - geen zuivere koffie; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): dè's naa klaoren blom!; WBD beschèùtenblóm - bloem van zeer harde droge tarwekorrels; WBD bloem, blóm, tèèrvenblóm - bloem (van meel); WBD geblikten blóm - bloem met een bleke kleur; WBD gemalen en gezuiverd graan; ? bloem of meervoud bloemen; door Cees Robben meestal als meervoud gebruikt naast 'blomme'; Cees Robben – ’n plekske/ waor blom hôn gestaon (19590822); Cees Robben – In de waaij/ Heb ik gespuld.. en blom geplukt (19590815); Cees Robben – [hij] teult er wilde blommen... (19550129); Cees Robben – Hier aon de oevers van de Laaij/ Ben ik geboren... In de waaij/ Heb ik gespuld.. en blom geplukt.../ En hier... zô zong ie as verrukt.. / (Swels dettie Dientje kuste)/ Moet laoter men gebinte rusten... (19590815); Cees Robben – ’n schuchtere blom steeket köpke omhoog (19570309); Cees Robben – D’n ekker-gods die leej zô schôôn vol blommen... (19571102); Cees Robben – Welke blomme wilde op oew begraofenis? Snoffels...dalidas.. paosblomme.. of stinkerkes... (19850118); Cees Robben – Meej duuzend blommen aon de kaant (19600520); Cees Robben – Dees buske blommen/ Is vur jou... (19600506); Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): blommen; blommen plukken; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLOEM en in 't N. BLOM zelfstandig naamwoord vrouwelijk - bloem, Fr. fleur
bloembaal, blombaol, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): meelzak
bloemenrij, blommerij, zelfstandig naamwoord, rij van bloemen; Mar ik hè hil die blommerij - waor haolen ze ze op dezen tijd van 't jaor vandaon - nog al 'ns mee opzij gezet. Van hil die flauwe kul mot ik niks hebben... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)
bloemgerei, blomgeraaj, zelfstandig naamwoord, bloem + gerei; een bloemetje; Ik zeej em: Kèk, ik kôop ieder week/ vur ons Sjaan wè blomgeraai... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dan wòrret iets aanders)
bloemist, blommist, zelfstandig naamwoord, bloemist; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): blommist
bloemruiker, blomrèùker, zelfstandig naamwoord, ruiker; Juffrouw Jaanse ha aon moeten zien dè Harrie van den apotheker aon ons Jetje 'nen blomruiker ha aongebojen. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12; NTC 17-12-1938)
bloemzak, blomzak, zelfstandig naamwoord, bloemzak, zak voor een bepaald soort meel; WBD deegkleedje (doek waarmee deeg tijdens het rijzen wordt afgedekt); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLOEMZAK, BLOMZAK zelfstandig naamwoord mannelijk - zak waar bloem in vervoerd wordt; duw, dof, slag met den vuist op de rug v.d. gebukten jongen, gegeven door hem die over 't lijfken springt.
bloemzoet, blomzuut, bijwoord, "enigszins scheel; loenzen; bloemzoet, zo zoet, dat wil zeggen ‘lieflijk’, als een bloem; Pierre van Beek: blómzuut kèèke; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""blómzuut - ze keke 'n bietje blomzuut (bietje scheel)""; - In alle Tilburgse bronnen vanaf 1916 (Handschrift Daamen) gedefinieerd als een afwijking aan de ogen; een variant naast ‘scheel’ en ‘loenzen’. Ook als zodanig bij Robben: Cees Robben – [Vrouw tegen man met bril:] Ik kan naa nie zegge degge loenst... mar ge kekt wel blomzuut... op ’t schèèle aaf...’ (19840706); Cees Robben – Schèèl Merieke.. Blomzuut kieke... (19611124); - Van oorsprong is ‘blomzuut’ echter geen oogafwijking, maar een aanduiding van een manier van kijken. ‘Bloem’ is dan, volgens het WNT (lemma BLOEM 12) ‘het fijnste van het meel, dat door het ziften van het grovere meel en de zemelen wordt afgescheiden...’ WNT lemma BLOEMZOET verwijst naar deze 12de betekenis: ‘Uit Bloem in de bet. 12) en Zoet. Eigenlijk: zoo zoet als bloem; gewoonlijk in min of meer ongunstigen zin van iemands gelaatstrekken, manier van spreken enz.’ De ‘ongunstigheid’ lijkt derhalve samen te hangen met ‘schijnheilig kijken’ of ‘zoete broodjes bakken’, ‘goedpraten’ .WBD III.1.1:244 'blomzoet kijken' = scheelzien; Wieste, dè iemes die wè loenst,/ in Tilbörg blomzuut kèkt? (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007); Stadsnieuws: blomzuut kèèke: Ze kèkt wèl en bietje blomzuut - ze loenst... (150707); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BLOMZUUT bijvoeglijk naamwoord een beetje scheel; WNT BLOEMZOET - zoo zoet als een bloem; gewoonlijk in min of meer ongunstigen zin van iemands gelaatstrekken, manier van spreken enz."
bloes, bloes, zelfstandig naamwoord, blouse; uitdrukk.: De Wijs – M’n lèn maag er zèn, ik zè alléén ’n bietje zwaor in de bloes (23-09-1970); enigszins grote borsten hebben.
blok, blòk, zelfstandig naamwoord, blökske, blok; WBD 'óóver dem blòk trékke' (II:1389) - over de blok trekken (de pet over de vorm trekken; blok = ijzeren vorm); WBD blok, mv. blòkke (II:1389) - blok (houten vorm voor petten); blökske; verkleinwoord van ‘blòk’; blokje, ommetje; Cees Robben – z’n blökske wir lôôpt.. (19590516)
bloot, blôot, bijvoeglijk naamwoord, blôoter, blotst, bloot; Cees Robben: Dieje krabde nie blôot; dè was ók enen blôote; Cees Robben: Blôot slao dôod; blôote hartes (kaartspel); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): et mènneke lópt óp zen blôote voete; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ik koom nie óp blôote voete (S'7l) - kaartterm: gezegd door iemand die meent goede kaarten te hebben; Frans Verbunt: de vrouw blôot èn en klèntje (kaartspel); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den blôote (= Vincent Mutsaerts) (blz. 57); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den blôote = dr. Blöte (blz. 100 ); WBD III.1.3:19 'bloot', 'naakt' = bloot; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): blòòt bn - bloot, kaartterm: 'n blòòte kaort hèbbe
blootkrabben, blôotkrabbe, zwak werkwoord, blootkrabben, in de zin van: deren; vrijwel altijd in een ontkennende zegswijze; door iets of iemand niet gedeerd worden; Piet van Beers – ‘Ötverkôop’: Want... as ik enen dag gao visse/ krabbe ze mèèn zomar nie bloot. (Spoeje doemmeniemer; 2009)
blootskops, blotskòp, bijvoeglijk naamwoord, blootshoofds, zonder hoofdbedekking; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): – blootshoofds; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLOOTSKOP bijwoord - blootshoofds
blote, blôote, zelfstandig naamwoord, mannelijk, blote; hier: ‘blote’ kaart in het spel rikken; de enige kaart van één ‘kleur’; Cees Robben – [Verliezer:] Dè was ôôk unne blôôte... (19710102)
bloten, blòtte, zwak werkwoord, blòtte - blòtte – geblòt, letterlijk: bloten; WBD blòtte - haren, verwijderen van de opperhuid met haar, in de leerindustrie (II 605); WBD blòtvèlleke - blootvelletje, de gehaarde en gevleesde huid; II 609; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BLOTTEN - blooten, het haar of de wol v.d. huiden doen.
blotevoetenpater, blôotevoetepaoter, zelfstandig naamwoord, bijnaam van de paters kapucijnen, die met blote voeten in sandalen liepen; Misschien vendt ze’t wel un goeie daod, dèk ene priester, ene paoter terwille ben gewist en wel ene blôote voetenpaoter, ene paoter die in Tilburg zenne kost bij mekaare moes schooie. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); zie kappesien
blotsel, blòtsel, zelfstandig naamwoord, slecht gras, dat de koeien niet vreten
Blücher of de nacht, Blücher of de nacht, uitdrukking, ES 2012: Brabantse Spreekwoorden (Mandos) heeft de uitdrukking  'Blücher òf de nacht' opgenomen als een 'kaartterm', en wel op gezag van de Tilburgse zegsman Knegtel in 1950; de uitroep van de kaartspeler betekent zoveel als 'nu of nooit'. Het betreft dus geen echte kaartterm maar eerder een uitroep om aan te geven dat de speler de wanhoop nabij is en dat dit moment, deze kaart, allesbepalend is voor de uitslag. Vergelijk zie toepertoe. Mandos geeft als toelichting bij deze uitdrukking: 'eigennaam (van Duitse generaal die in de nacht van 1813 op 1814 stiekem de Rijn overstak).' Dit is echter als verklaring van de 'kaartterm' onjuist. Ze heeft betrekking op de slag bij Waterloo, waar de Engelse veldmaarschalk Arthur Wellesley, beter bekend als de Hertog van Wellington, op 18 juni 1815 de veldslag tegen de troepen van Napoleon Bonaparte dreigde te verliezen. Wellington verwoordde zijn laatste hoop op de overwinning met de uitroep: “Give me Blücher, or give me night.” [Geef me Blücher of geef me de nacht]. Blücher is de Duitse veldmaarschalk Gebhard Leberecht von Blücher, die met zijn leger in aantocht was. Hij kwam op tijd, en eerder dan de nacht. Napoleon verloor de slag. De ontmoeting van Wellington en Blücher is de geschiedenis ingegaan als 'la belle alliance'. Wellingtons woorden zijn in het Engels taalgebied gevleugeld geworden. In het Nederlands zijn ze niet vastgelegd in spreekwoorden- of citatenboeken. Daarom is het des te opmerkelijker dat de uitdrukking voorkomt in het Tilburgs, maar zij moet waarschijnlijk beschouwd worden als een uitroep uit de persoonlijke sfeer van de zegsman.
bluister, blöster, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.2:269 'bluisters' = huidschilfers; WBD III.4.4:268 'bloester' = schilfer; Cees Robben – D’r is nog gin blösterke aaf... [van het glazuur van een vaas] (19650528); WNT II:2929 BLUISTER zelfstandig naamwoord  Van of naast bluisteren. Bij Kiliaen:vertaald met pustula en hecta... pustula in panis crusto assurgens. In 16e eeuw als bijvorm van 'blister ... z.a.
blut, blut, bijvoeglijk naamwoord, zonder geld, alles verspeeld hebbend; K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - Bluts zijn - niets meer hebben. Deze betekenis van ledigheid vindt men in het woord 'blutten' bij Kiliaen: en Plant., homo stolidus, inanis; gg ook: kèps; WBD (III.3.2:36) blut of kèps = alles kwijt (bij een spel)
blutsen, blutse, zwak werkwoord, blutse - blutste - geblutst, butsen; kneuzen; 'butse' van vallend fruit; WBD III.2.3:159 'blutsen' = idem, ook 'kneuzen'; WNT BLUTSEN - stooten of slaan, inz. met de bijgedachte dat er eene of meer blutsen ontstaan. ... c) van vruchten
bobbel, broebels, zelfstandig naamwoord, meervoud, en ik blaos er de broebels in ’t waoter... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, ‘De paoter en de kinkenduut’, 1941); Van Rijen (1998): luchtbellen; WBD III.4.4:213 'broebel' = luchtbel, ook 'brobbel', 'bobbel', 'bel'; WBD III.4.4t:231 'brobbel' = bobbel, ook: 'bult'
bobber, bobbertje, zelfstandig naamwoord,verkleinwoord, "Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bobbertje bloedworst - klein dik mannetje"""
bocht, bocht, uitdrukking, ‘in de bocht springe’; tussenbeide komen, ingrijpen in een conflict; Cees Robben – Ik moet er geregeld in de bocht springe (19641106)
bode, boj, booj, zelfstandig naamwoord, "bode; pòsboj - postbode; ...daor kwaamp den booi en braocht 'nen brief. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun en de dames’; NTC 20-1-1940); ""Nou appeteker,"" zee den postbooi... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; NTC 1-10-1938); WBD III.3.1:438 'booi' = postbode; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BODE - boi, zelfstandig naamwoord mannelijk, mv. bois, verkleinwoord boike; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOO, BOOI (scherpe o), BOI, zelfstandig naamwoord mannelijk - bode, Fr. messager; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): 'bòj' zelfstandig naamwoord postbode"
bodem, bojem, zelfstandig naamwoord, 1. bodem; R Ruure, vrouw Paones, de sèùker is nòr den bójem gezakt... (tegen iemand die in zijn koffie/thee blijft roeren); ...mar die boks, daor wilde-n-ie niks van wete, den bojem hing ongeveer toe op z'n kuite! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun als opvoeder’; feuilleton in 6 afl. in NTC 2-3-1940 – 6-4-1940); Cees Robben – Is d’n bôjem daor zô bist...? (19550806); Cees Robben – Vlugge vogel (...) die (...) pieren uit den bôjem trekt... (19601007); Cees Robben – D’n bojjem scheurt open (19570309); Audioregistratie 1978 – “…ge had nie veul sènte, ge kost nie veul ònlègge… want ge dòcht akker tweej, drie hèb, dan zit ik op den bojem èn mènne kastelein, assie oe kènde dan pofte ie wèl… (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels); Henk van Rijen: hèlleg vat zónder bójem - gezegd van iemand die overdreven veel bidt, vaak zonder het zelf te beseffen; ‘Die pannen van tegesworrig hebben ammel van die dunne bôjems, daor zèn gin goeie pannen te kôop,’ zizze dan. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WBD 'voeringbójem' (II:l385) - voeringbodem (v.e. pet); WBD (II:2832,2863) 'bójem, bojem) - bodem v.d. kruiwagen, resp. v.e. 'vat'; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BODEM - bojem, zelfstandig naamwoord mannelijk; 2. perceel bosgrond; Henk van Rijen: en höös meej en bojemke - een huis met grond; GAT R526:176V°(1736): Iten een heijbodemke groot een lopensaet ter plaetse in de Schooten, oost de vroente, west de Leij; WBD III.4.4:162 'bodem' = oerbank (grondsoort)
boeg, boeg, zelfstandig naamwoord, WBD borst v.e. paard; WNT BOEG Het gewricht dat gevormd wordt door het schouderblad en een der opperarmbeenderen van een paard, doch ook in ruimeren zin, met inbegrip van de omliggende zachte deelen (spieren, pezen, huid);
boek, boek, zelfstandig naamwoord, buukske, boek; zeer vaak mannelijk in plaats van onzijdig: den boek; R Gij kómt ók aaltij ast boek ómgedraogen is - d.w.z. te laat; R.J. die heej zenen boek dichtgedaon; Dialectenquête 1879: - nen aauwen boek; op klompen ter Mis, meej/ den beejboek in haand... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Oh! Klotterende klompen’; 1932); ...taante Hanna mee d'ren kerkboek en d'ren paoternoster bij den heerd... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun in den trein’; NTC 16-9-1939); ...allebaai mee den kerkboek in de haand... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); ...de appetekersvrouw, die erg zemelechtig is, liet d'ren boek vallen en gong er bij zitte... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; NTC 8-10-1938); Leest zelf zonnen boek.. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); ... en ’t aander [prentje] hek in mène kerkboek. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); oewen dikke kerkboek geeft oe heel veul werk... (Piet Heerkens; uit De knaorrie, ‘Oo, hellige ziel’, 1949); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - liever in jouwen boek as op et daogelijks gebèd (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) - Liever schuld hebben dan dood zijn .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): boek, m.: gif diejen boek es aon; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Onzijdig woord mannelijk gemaakt, z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOEK zelfstandig naamwoord mannelijk en niet o. - boek, Fr. livre; spel kaarten; den boek is omgedragen - het eten is op.
boeket, bekèt, zelfstandig naamwoord, boeket, tuiltje, 'buske'; WBD III.4.3:208 bekèt - boeket; ook genoemd: bekètje, boske, strökske, blommeke, bos blomme = fr. 'bouquet' met gereduceerde vocaal
boekhouder, boekhaawer, zelfstandig naamwoord, boekhouder; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): boekhaawer
boekje, buukske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, van ‘boek’; boekje; Cees Robben –In ’n huukske.. meej ’n buukske (19601118) [Naar Thomas a Kempis]; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Mar der is toendertèèd en buukske ötgegeeve gewist van dè kind van Kessels èn der stond, in dè buukske heej ingestaon as dè die ouwe man Jongbloets, die zat achter in de kèrk èn as die nòg enen dag had kunne leeve òf tweej, dan had et öt kunne koome…mar nouw môog et nie ötkoome omdè de Noordhoekse kèrk nie ingeweeje was toen dieje tèèd…”
boekstapelen, bokstaopele, zwak werkwoord, bokstaopele - - gebokstaopeld, opstoken (?), in kennis stellen, boekstaven; De Wijs – (ik heb veel mensen in de arm genomen) 'k heb zat meense gebokstaopeld mar ’t is nie gelukt (11-02-1965); We zun dun dieje us efkus bokstaopeIe... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - iemand bókstaopele - (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1965) - in kennis stellen, op de hoogte brengen; Frans Verbunt: op de hoogte brengen; Stadsnieuws: As ge dè zôo nie begrèpt, zakket oe wèl es aanders bokstaopele (120809) ... op andere wijze aan het verstand brengen. Etymologie: ; verwant met 'boekstaven'; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - boekstapelen, inbokstapelen, bokstapelen - inprenten; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bokstapele (IV:37)
boekweit, boekent, zelfstandig naamwoord, boekweit; WBD III.4.3:268 wilden boekent - zwaluwtong (Polygonum convolvulus; beter: fallopia convulvulus); Fallopia convulvulus - boekent; Daor stond daor nog wè boekent in ’n potje in dè gaaf ik ze [de kippen]. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); LDM: Als de varkens nog klein waren, kocht men bijvoorbeeld karnemelk van de boer. Werden ze groter - en vooral tegen de tijd dat zij vetgemest werden - kwam er graanmeel. Als het kon boekweitmeel en toen ook de maïs in de handel kwam maïsmeel, maar hierin bestond een groot onderscheid. Als er een slager kwam om een vet varken te kopen, was gewoonlijk zijn eerste vraag: waarmee is het gemest, met boekweit of met maïs. In het eerste geval was de geboden prijs per kilo altijd een paar centen hoger dan bij maïsvoer. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 6 ‘Paaseieren, namen en verdwenen gebruiken’; NTC 29-3-1951); Audioregistratie 1978 - Dè wèrd gemaole èn, jè, dan krêede boekente strèùf, boekentmèèle strèùf hiet et, hè, ènne boekente pap! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); WBD I:1412 'boeket' (sic); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - boegend, bogent, boekend, bongend - boekweit; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BOKKENT, bij verbastering voor 'boekweit'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): boegent, resp. bogent, bongent - zelfstandig naamwoordw-m. - boekweit .Antw BOEKERD en BOEKED (toonl. e) zelfstandig naamwoord m+v - boekweit, Fr. sarrazin; WNT BOEKWEIT ... Vandaar dat de naam in den mond des volks op allerlei wijzen vervormd werd ... z.a.
boekweitekoek, boekendekoek, zelfstandig naamwoord, WBD III.2.3:225 'boekendekoek' = boekweitkoek
boekweitemeel, boekenemèèl, zelfstandig naamwoord, boekweitmeel; WBD III.2.3:140 'boekendepap' = boekweitpap; ook 'boekettepap'; Waar is de d gebleven van 'boekent'?; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): boegendemeel zelfstandig naamwoord onzijdig resp. 'bongendemeel' - boekweitmeel
boenen, buune, zwak werkwoord, buune - buunde - gebuund, boenen, poetsen; Henk van Rijen: gimme is en töddeke om dèdaf te buune; korte uu, hoewel B 'bune' noteert; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): zie: schuren
boenter, boenter, zelfstandig naamwoord, WBD tweejarig paard, ook 'tweejaorege' genoemd
boer, boer, zelfstandig naamwoord, boerke, "boer; Hij zit ginnen boer in zen vènster = Hij zit niemand in de weg; Den bónten boer öthange -losbandig leven; Pierre van Beek: & R Den bónten boer rije - er lustig op los leven; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: nen boer èn en zòg hèbbe nôot genóg; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: We nen boer nie kènt, dè kópt ie nie. (... dè frèt ie nie.); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Koud, dè ist pas as den boer èès schèt .lange oe, in 'boerke' kort; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Den knapsten boer piest nòg wèl es óp zen klómpe .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: 'Ieder zene meug', zi den boer, 'èn hij fraat vèège ' .Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'kiepenboer'; Van Beek - ""De schotels wassen"" en ""als ge drie boeren hebt, krijg je van de vierde slaag"" hoort men vaak, evenals wanneer op een boer een vrouw ""de boer heeft een vrouw nodig"" valt.  (Nwe. Tilb. Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959); Cees Robben: de miste boere hier slaope nòg bij der èège vrouw; zi den boer; Cees Robben: wè enen boer laojt, brèngt ie tèùs; boerekôoletòppestamp; Pierre van Beek: As de boeren oud wòrre, stòn ze ónder de prikstoel (= worden ze 'fijn') (Tilburgse Taaklplastiek 136); V De stómste boere hèbbe de dikste peeje - Wie zonder veel overleg te werk gaat, heeft vaak het beste resultaat; Dialectenquête 1879: diejen boer heed'n luien knêcht - die boer heeft een luien knecht; BrSP nen boer stao aaltij vuls te èng (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1973) - het is buitengewoon moeilijk om met een boer zaken te doen (uit vrees bedrogen te worden is hij te eng van opvatting voor redelijk overleg) .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Boeren hèbben ók maniere, mar aandere ('84); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de knapsten boer pist nòg wèl is óp zen klómpe ('86) - dat kan de beste overkomen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nen boer heej twee roeje (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1973) - een boer meet met twee maten; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - vur nen sloomen boer meej geld valt iedere vrouw, vur ne sloomen boer nog gin mèlkmèèd ('87) - Zonder geld ben je niet geteld; Frans Verbunt: den lómpsten boer tilt de grótste èèrpel; Frans Verbunt: der ligge zat boeren opt kèèrkhòf die nèt zo lui zèn as ikke; Frans Verbunt: as ene pestoor mèlk drinkt en enen boer wèèn, dan zèn er twee ziek; Frans Verbunt: boeren hèbben ok maniere, maar aander; WBD III.1.2:250 'boerke' = oprisping; WBD III.1.4:237 'de bonte boer rijden' = razen en tieren; Dirk Boutkan: (blz. 4) bu:r, bu:re, burke"
boeren, boere, zwak werkwoord, boere - boerde - geboerd, "(geen vocaalkrimping) steeds lange oe; een boerenbedrijf voeren, boeren; R Over een klein boertje: 'die boert meej en gèèt èn nen èkster'; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""boeren - we hebben nog gin taid om 's middags is op onze stoai te kunnen boeren""; ...overdag wè boeren in d'ren hof... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929); A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Volgens krt. 61 ligt T juist op het gebied waar de vocaal kort klinkt; niettemin is op T's gebied de lange klinker niet uitgesloten. Z.o. blz. 11; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOEREN fig. een helsch leven maken, razen en tieren, drinken en klinke: Er deur boeren - arm worden; van ‘boeren’; hij boert; in de zin van ‘voortdoen met het werk’; Cees Robben – Den kapelaon, hij boert mar vort... (19550129)"
boerenarbeider, boerenèrbèr, zelfstandig naamwoord, boerenknecht, boerenarbeider; lange oe; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): ARBEI(D)ER - boerenwerkman, dagloner die boerenwerk verricht
boerengedoe, boeregedoe, zelfstandig naamwoord, het boerderijbedrijf; Cees Robben – Waor blêêft dan den boer mee z’n boerengedoe..? (19551119)
boerengenoffel, boeresnòffel, zelfstandig naamwoord, "duizendschoon (dianthus barbatus); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""boerensnoffel"" - duizendschoon; zie snòffel"
boerengilde, boereguld, zelfstandig naamwoord, boerengilde; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - boerenguld = gilde Sint Joris (blz. 86)
boerenkooltoppenstamp, boerekooletòppestaamp, zelfstandig naamwoord, stamppot van boerenkool; – het woord is een samentrekking van boerenkool en boerentoppen; Cees Robben – Goei weer vur boerekôôletoppestaamp (19850111); Peejstaamp, hasjee, tis ammòl hêel lèkker, mar et lèkkerste vonnik boerekôoletòppestaamp meej vòrse wòrst. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
boerenmik, boeremik, zelfstandig naamwoord, bep. brood; R.J. 'boeremik meej krènte'; WBD III.2.5:192 'boerenmik' = rond wittebrood; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): boeremik zelfstandig naamwoord mannelijk - eigen gebakken wittebrood van de boeren.
boerenteen, boeretêene, zelfstandig naamwoord, alleen meervoudig gebruikt, "tuinbonen, 'labbôone', 'knaawbôone’, 'moffelbôone'; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""boerenteenen - tuinboonen, groote boonen""; Piet van Beers – ‘Wie tuinbonen wil eten moet Februari niet vergeten’ : Ik hè ze al in de Wêyk gezet/ en merrege gaon ze er in/ M'n Boeretenen wel te verstaon/ en dê is naor munne zin. (With Love; 1982-1987); Piet van Beers – Ik hèb gezien dètter m'n vrieskaast/ Aorig vol begient te raoke./ Sprèùtjes, peekus èn asperges/ kôol spinòzie, pastinaoke.// Pultjes, èrtjes, kappesèèners, boeretêene, èègenhèèmers./ Krotjes, bontjes van de staok./ Èlke week is ´t wir raok. (Uit: 'Ogste' - CuBra 19 juli 2004); WBD III.2.5:84 'boerenteen' = tuinboon; Stadsnieuws: Vruuger noemde ze knaawbôonen ok wèl boeretêene (200208); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): boere-teene, platte teene (II:51); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BOERETEE:NE mv. grote bonen, moffelbonen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOERETEENEN zelfstandig naamwoord mannelijk, mrv. - platteboonen, groote tuinboonen; in de Kemp. labboonen geheeten; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): boeretêene - tuinbonen; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): boereteene - tuinbonen"
boerentij, boeretij, zelfstandig naamwoord, Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et is en èèchte boeretij (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - Het is een echte boerenbeweging; het gaat er landelijk aan toe.
boerentop, boeretòppe, zelfstandig naamwoord, alleen meervoudig gebruikt, "boerenkool; lange oe; Cees Robben – (19611221); Piet van Beers – ‘Ik lus ’t geleijk’: We ete eens per virtien daog/ Dan stamp van boeretoppe./ Daor motte wel, volgens ""Ons Kee""/ Gerukte worst instoppe. (With Love; 1982-1987); Piet van Beers – ‘De mèrt’: Soms worret stamp van boeretoppe (daor moete verse worst in stoppe)/ soms worret peejstamp meej hasjee, of ik neem wè sudderlappe mee. (Het zeventiende boekje, 2010); WBD III.2.5:94 'boerentoppen' = boerenkool, ook 'toppen'; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – (1992): boeretoppe - boerenkool"
boesteren, boestere, zwak werkwoord, boestere - boesterde - geboesterd, grondig schoonmaken, schoonschrobben, (zichzelf) een wasbeurt geven; …(ze) gonge meej enen emmer waoter, un stuk sunlicht zéép, un washandje en ene handdoek der èège boven schôon boestere. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BOESTEREN ov.ww, meestal samengesteld met 'af': grondig en niet al te zachtzinnig schoonmaken, bij voorkeur met sop en een harde borstel. Mogelijk afgeleid van 'boest' (zie WNT), 'bast' of van 'bolsteren' en oorspr. = de bast eraf schrappen.
boeten, boete, buute, zwak werkwoord, boete - boette - geboet, boeten; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - laot geboet, zèlde goed; buute; Van Rijen (1998): boeten; gelden (bij spel), voornamelijk (of alleen) in de uitdr: Dè buut nie…; PM Dè buut nie - dat is niet volgens de regels; Cees Robben – Onrechtverdighed komt te buute... (19850830); Henk van Rijen: onrèèchvèèrdeghei komt te buute - onrechtvaardigheid straft zich zelf; CiT (98) ''Onrechvèrighei komt te bute'; korte uu; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): afbuute - afkloppen bij een spel (IV;19); aanleggen (gezegd v.e. vuur), graven; korte uu; Dialectenquête 1879: vuur bute - vuur boeten; WBD III.4.2:68 'buten' - graven v.e. konijnenhol, ook 'dabben' of 'wroeten' genoemd
boezeroen, bazzeloen, bazzeroen, boezeroen, zelfstandig naamwoord, "boezeroen, overhemd; zie boezeroen; Een bijzondere Tilburgse variant is zie toekiel; WTT 2012 – In  Tilburg (na 1950?) valt bazzeloen / boezeroen samen met 'kiel', met name de blauwe kiel van boeren (en het hemd, gedragen tijdens de lokale carnavalsviering. In oorsprong betreft het echter twee duidelijk onderscheiden kledingstukken voor mannen, waarbij de boezeroen een onderkleed is waaroverheen nog een vest en een jas gedragen werden, terwijl de kiel juist vest en jas vervangt en het bovenkleed is van de boer of arbeidsman. In het algemeen kan gezegd worden dat het moderne woord voor bazzeloen / boezeroen 'overhemd' is, een hemd gedragen over het onderhemd en/ of de borstrok. (zie Van den Bredevoort, hieronder); – Sindreklaos ha me goed bedòcht/ dè was harstikke fèèn/ mar et bazzeroen dè was te grôot/ de sloffe vuls te klèèn... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ruilen); – ...dè mèn bazzeroen zo dartel is... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ons Wies d'r waas); – Ons moeders hèmd, jouw bazzeroen/ mèn broek... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et begien van de kèndervekaansie); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - …èn dan ginge wij om twaalef uur, gòn wij schòfte èn dan zètte we de zaak stil èn dan vlug, vlug in et bazzeroentje zôo mar èn en paor klumpkes aon nèt doen òf ge stond te wèrreke, gauw èfkes nòr Fonske Illese (Elissen), gauw en glòske bier drinke èn dan wir in et febriek!”; – Hattie zen èège geschoren en afgewaase dan trok ie zen overhemd aon. Dè noemde hij men bazeroen. Daor zaat ginne kraog aon. Aachter in de kraog zaat un knupsgat, waor un boordeknupke in paaste. Hattie dè bazeroen dichtgeknupt, et waar mistal un blauwwit gestript geval, dan vatte ie dieje boord, die er los bij heurde. Meej et gaotje in dieje boord naor aachteren, perbeerde ie dan dè boordeknupke in dè gaotje te krège. Dè lukte netuurluk nôot aachtermekaar. Dieje boord waar ôk zô stèèf as un plank. Mistal nao zon drie mislukte pogingen, riep ie er éne van ons. Wij moese et al hillemol op ons gevuul doen. Wij zagen nie wè we deeje, daor waren wij nog te klèèn veur. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); – Enquête over ‘Je favoriete Tilburgse woord’ op website ‘Je bent een echte Tilburger als...’ maart 2013 -; – C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BAZZELOEN - v - boezeroen, kiel; WNT BOEZEROEN .... barzeloen, bazeloen (Leuven); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): BAZELOEN, bezaloen, boezeroen .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BAZELOENTJE zelfst. nw. o. - kort lijnwaden kieltje, gedragen door arbeiders bij vuil werk .WNT (1897) – Korte kiel met lange mouwen, meestal van blauw gestreept katoen of linnen; door zeelieden, sjouwers en ambachtslieden, vooral als onderkleed, gedragen. In Zuid-Nederland zijn nevens boezeroen allerlei andere vormen in zwang als boezeron, buzeron, bazeron (West-Vlaanderen), barzeloen, bazeloen (Leuven), bazeroentje (Limburg), boe(r)zelaan (Lier en Mechelen); zie SCHUERM. 33 [1865-1870], SCHUERM. 65 [1865-1870] en DE BO [1873]. Al deze vormen kunnen onstaan zijn uit het gelijkbeteekenende fr. bourgeron, over welks onzekere afleiding men LITTRÉ vergelijke.; boezeroen; Een bijzondere Tilburgse variant is zie toekiel; WNT (1897) – Korte kiel met lange mouwen, meestal van blauw gestreept katoen of linnen; door zeelieden, sjouwers en ambachtslieden, vooral als onderkleed, gedragen. In Zuid-Nederland zijn nevens boezeroen allerlei andere vormen in zwang als qboezeron, buzeron, bazeron (West-Vlaanderen), barzeloen, bazeloen (Leuven), bazeroentje (Limburg), boe(r)zelaan (Lier en Mechelen); zie SCHUERM. 33 [1865-1870], SCHUERM. 65 [1865-1870] en DE BO [1873]. Al deze vormen kunnen onstaan zijn uit het gelijkbeteekenende fr. bourgeron, over welks onzekere afleiding men LITTRÉ vergelijke . WTT 2012 – In  Tilburg (na 1950?) valt bazzeloen / boezeroen samen met 'kiel', met name de blauwe kiel van boeren (en het hemd, gedragen tijdens de lokale carnavalsviering). In oorsprong betreft het echter twee duidelijk onderscheiden kledingstukken voor mannen, waarbij de boezeroen een onderkleed is waaroverheen nog een vest en een jas gedragen werden, terwijl de kiel juist vest en jas vervangt en het bovenkleed is van de boer of arbeidsman. In het algemeen kan gezegd worden dat het moderne woord voor bazzeloen / boezeroen 'overhemd' is, een hemd gedragen over het onderhemd en/ of de borstrok .Etymologie; - Van Wijk & Franck - 1912 – Boezeroen - Wsch. uit fr. bourgeron „boezeroen"", dat of als „herdersjas"" van berger „herder"" wordt afgeleid of van een stofnaam borge .- Dr. P.A.F van Veen – Sprekende getuigen (1987) – ; Boezeroen - werd ontleend aan Noordfrans bougeron (Frans bourgeron) van de stofnaam bourre, uit Latijn burra dat 'armoedige kleding' betekent. [Noordfrans = Picardisch; ES]; - De Vries – NEW 1987 – boezeroen - bourgeron 'linnen arbeidersbuis' eerst in de 19de eeuw, afgeleid van het sedert de 14de eeuw overgeleverde waalse bourge 'soort van linnen', vgl. ook middelfrans borge 'grove wollen stof' .Tilburgse bronnen; Piet Maes – in de Kandelaar van 3 October 1926 over ‘Het arme Weverke’, doelend op de gelukzalige pater Donders: ‘'t Was maar een arm weverke in een klein huisje aan de uiterste punt van het grote dorp Tilburg. Hij zat daar aan vaders getouw in z'n gestreepte boezeroen en klabbakkerde z'n rammelende spoeltjes door het garen…’ (Uit: A.J.A.C van Delft, Spin- en weversliedjes oud en nieuw; Utrecht 1952.); Hij zaat er in z'n boezeroen, mee de zwarte zije pet op... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Boere-Profeet’; feuilleton in 5 afl. in de NTC 1-7-1939 –29-7-1939); Cees Robben – En denkt aon oe boezeroen... (19570622); Wè rèmt er op gebraaide sokke/ èn wè rèmt op boezeroen ?/ Ik vèèn dè Sintreklaos die rèmkes/ vortaon zèlf mar es moes doen. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et rèmt allemòl); Cees Robben – Mee dees [mooi] weer laot ik munne borstrok en boezeroen mar is uit (19760612); Vergelijk: Piet van Beers - 'Vurjaor 1989' –; Mar...êens dan ist kaoj weer gedaon; Dè is, waor we op hôope .Dan kunde gerust den hêelen dag; in oe Boezeroentje lôope .Wim van Boxtel - In Brabants Bont, ‘D’n örgel’ (1979): In ons sweeks boezeroentje’ [in ons doordeweekse hemd] .- Lechim (Tilburgse Koerier, ongedateerd knipsel; ca. 1970) – in een van zijn verzen ter gelegenheid van Sinterklaas: Wè rèmt 'r naa op pèkske sjèk?; En wè op boezeroen?; 'n Rèmke maoke heurt 'r bij; Mar hoe mòte dè doen?; – We droege gin boezeroen mir, mar missiezonnekes. Èn palletoo èn kooverkookes. Dè waar ammòl vur ooverdaags. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Jan Boezeroen = de eenvoudige werkman; WBD; WBD III.1.3:47 'boezeroen' = overhemd; WBD III.1.3:76 'boezeroentje' = boezeroen; WBD III.1.3:97 'boezeroen' = borstrok"
bofkont, bofkont, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.4:194 'bofkont' = ‘geluksvogel' ook 'boffer'
bogerd, boogerd, zelfstandig naamwoord, boomgaard; ...mee waoter en boogerden... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Wij gingen meej den boogerd in, gevallen ôogstappels raope. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Stadsnieuws: De kènder spulde bij den boer in den boogerd bumkeverwissele. (050409); WBD (III.2.1:461) boogerd = boomgaard; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOGAARD, BOGERD zelfstandig naamwoord mannelijk - boomgaard, boogaard, Fr. verger; WNT BOOMGAARD - Reeds in het Mnl. bijvormen als boongaert en bogaert, die ten deele met verzwakten klemtoon voortleven in 'bongerd' en boogaard, boogerd (in verschillende, vooral Zuidelijke gewesten).
bok, bok, zelfstandig naamwoord, zie hèrmenie voor de bok als mascotte van harmonie-orkesten; Bart zit zô vol grappen as 'nen bok vol keutels (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - daor zal den bók wèl es schêef zèèke (JM'50) - Bij een royale levenswijze zal er nog wel eens een tekort komen .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dès goed gestôote vur nen jongen bók (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1975) - Loftuiting voor de prestatie van een beginneling; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et eróp hèbben as den bók óp mieje (Kn'50) -er zo belust op zijn als de bok op geiten .Frans Verbunt: op den bok meegaon (kaartterm) voor niks meegaan; Dè waren meense die waren nie katteliek, dè waren protestantse bokken, volgens wè ze tegen ons vertelden. Die protestanten schêene ons ôk èùt veur kattelieke gèète. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WBD (II:2779) 'bók' - karsteun (T-vormig)
bokgooien, bokgôoje, zwak werkwoord, "bokgooien; kinderspel; Van Delft - Het ""bokgooien"" geschiedde met minstens drie paren jongens. De eene moest voorover gebogen gaan staan, terwijl de ander hem schrijlings op den rug zat. Zoodoende werden dus drie of meer ruiters gevormd, die elkaar al zittend een bal toewierpen. Miste de eene ruiter den bal tijdens het opvangen, dan sprongen alle ruiters van den bok af en ""de bok"" trachtte den bal te grijpen en er den ruiter mede te raken. Gelukte dit, dan wisselden de kinderen om en mochten dus diegenen, die eerst ""bok stonden"" ruiter zijn. Een uitstekend jongensspel met gezonde bewegingen. (Nwe Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 104; 16 maart 1929)"
bokje, bukske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, kleine bok; WBD mannelijk jong van een geit (Hasselts); verkleinwoord van 'bok', met umlaut
bokkenbaai, bokkebaaj, zelfstandig naamwoord, "stofnaam (textiel); van baaj en de veraling van het Engelse 'buck', 'bok' in 'buckskin'; 'skin' = 'huid'; Van Rijen (1998): 'bokkebaaj' - bukskin, wollen keper; Henk van Rijswijk - 2013 - Bokkebaaj is geen Buckskin. Het zijn bindingstechnisch gezien allebei “baajen”. Maar Buckskin is van een betere kwaliteit wol gemaakt. (Schriftelijke mededeling); WBD II.4. p. 858 – Van Dale zegt bij „bokkebaai"": „Grove wollen stof”. De respondent van K 183 (= Tilburg) stelt „bokkebaai "" gelijk met „bukskin"". bukskin: bukskin, K 183 (= Tilburg) ; bukskinstof: bukskinstòf, K 183 (= Tilburg) ; bokkebaai : bokkeboaj, K 183 (= Tilburg) .zie bukskin; Gerard van Leijborgh - En wat was zoo wat je eerste werk? „Eerst moest ik de wever helpen om het te leeren, zooveel als bij-wever; doch spoedig deed ik het zelf en weefde toen Bokkebaai*, later ben ik op de buks gegaan"" (De laatste Tilburgsche huiswever, Nieuwe Tilburgsche Courant, 26-10-1940 - Aan het woord is Frans van Geloven, de laatste huiswever.); * Bokkebaai: Bokkingbaai (#), een zeer grof weefsel .# WTT – ‘bokkingbaai’ is onjuist; ‘bok’ is in deze samenstelling een vertaling van het Engelse ‘buck’, zoals in ‘buckskin’, de wol van de huid van een bok."
bokkig, bokkeg, bijvoeglijk naamwoord, WBD tochtig, gezegd van een geit; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bókkig bnw 1) tochtig, ritsig, van geiten gezegd; 2) v. personen: zich gedragende als een bok, nl. norsig, koppig .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOKKIG - tochtig, sprekende van geiten; pruilend, die moeft, kopt, het hoofd omdraait om u niet te moeten groeten, enz.
bokking, bukkem, zelfstandig naamwoord, bokking, gerookte haring; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'vorsche bukkem'; Hil de week deur enen bukkum èn sondags en aai... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tilburg op z’n bèst); Cees Robben – (19611221); Cees Robben – aacht vorse bukkeme, liefst meej mölluk/ En gin zaaiers... (19680405); Cees Robben – Bukkum (19860425) [opschrift in de tekening]; Cees Robben – Vurrukkelukke bukkeme.. Aacht vur ’n kwartje... Vur-de-voet-gevat... (19621130); Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - De kat slèpt meej den bukkem; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Ieder iets van den bukkem, al is ie nog zó plat (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) - er moet eerlijk gedeeld worden .Anoniem – 1959 – ; Toen ging ie mee bukkum leure; mee de kreugel van de buur; Jaans pluisde wol, deej stukke; 't was genog vur brood en huur .(Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…den êenen tèèd krêede brôod onder oewen èèrem èn den aanderen tèèd krêede en stuk òf drie bukkeme èn dòr koste saoves meej opstappe…èn dè was al wègge krêegt van de, van hil den dinge…en gin lôon!!”; Frans Verbunt: hij vuulde zenèège de listen bukkem öt et kiesje - ... eenzaam; Frans Verbunt: spèkbukkem - vette bokking; Frans Verbunt: hij is ok ginnen bukkem - hij wil ook weleens een pleziertje; Un bèùtenkansje waar et, as den bukkum goeiekoop waar. Jao één; of twee keer per jaor waar die schijnbaar nie duur. De visboer moes em; dan kwèèt, aanders wier ie duf. Dè denk ik mar, want aanders wies ik; ook nie wèrom wij, op enne vrijdagaovend, ineens verraast wiere meej; bukkum. Veur meense die nog nôot ginne dorst hebben gehad, enne aonraojer. Zout, zout, nog zouter dan vléés dè zes weken in de pekel ha gelegen! Ge zotter van aon den drank kunnen raoke. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den bukkem = Piet Leijten (blz. 51); WBD III.2.3:70 'bokking' = gerookte haring - bukkeme meej mölk - met kuit; bukkeme meej zaajers - met hom; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): bukkem (II:23; V:22, 27)
boks, boks, zelfstandig naamwoord, "broek; Van Delft - Een broek wordt ook hier evenals in meerdere streken wel een ""boks"" genoemd. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)"
bol-ei, bòlaaj, zelfstandig naamwoord, "kinderspeelgoed; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bollaai - steenen bal, kinderspeelgoed"""
bolderen, bòldere, zwak werkwoord, WBD III.3.1:389 'bolderen' = hotsen (zachtjes schokken op een hobbelige weg)
bolderwagen, bolderwaoge, zelfstandig naamwoord, bolderwagen, bolderkar; LDM: Zoals deze [voerlieden] hadden ook meestal de anderen voor hun speciale vrachten geschikte vervoermiddelen. Een der meest bekende was o.a. de bolderwagen met laagliggende bodem, zodat de gewoonlijk zware vrachtstukken niet hoog behoefden te worden getild. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 21 ‘Tilburg had een respectabele lijst’; NTC 4-2-1954)
Boldoot, bòllekesdoot, zelfstandig naamwoord, Boldoot, eau de cologne; Onjeklonje van Böllekesdoot is de beste, zegge ze! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun in den trein’; NTC 16-9-1939); ...en dan nog twee fleschkes onjeklonje van Böllekesdoot. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun in den trein’; NTC 16-9-1939)
bolus, boolus, zelfstandig naamwoord, WBD III.2.3:197 'bolus' = wittebroodje
bombazijn, bombezèèn, bomberaaj, bombezaaje, zelfstandig naamwoord, stofnaam - bombazijn; J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) - Bombazijn. Aan de achterzijde geruwd weefsel van sterke katoenen garens, geweven in 5-bindige inslagsatijn of 8-bindige dubbelsatijn. Toepassing: werkmanskleeding. Ook: Moleskin (mollevel), Pilow of Engelsch leer en Kalerug geheeten .Els de Baan - In het verleden werd met bombazijn een mengweefsel bedoeld (verschillende combinaties van garens). De ketting was dikwijls van linnen garens en de inslag van katoen (weven). In de 16de eeuw werd in het oosten van Nederland begonnen met de verwerking van katoen. Tot en met de 18de eeuw slaagde men er niet in om de katoenen garens zodanig te spinnen dat ze sterk genoeg waren om als kettinggarens te gebruiken. Ze waren daarom alleen geschikt als inslaggarens. (Goed garen, 1994); WNT – lemma Bombazijn – 1893 — BOMOZIJN, BOMMEZIJN, daarnevens BOMMEZIJDE enz. —, znw. onz., mv. (in de bet. 2) -en. Uit fr. bombasin (eng. bombasine), mlat. bombasinum, een bijvorm van bombycinum, gelijk bombax van bombyx. Het laatste woord beteekende oorspronkelijk: zijdeworm, zijde, maar de bijvorm bombax en de afleidingen werden later ook toegepast op zoogenaamde boomzijde of boomwol, d. i. katoen, zoodat het woord dan ook niet zelden in etymologisch verband werd gebracht met boom. (...) Zekere geweven stof, oorspronkelijk bestaande uit zijde, of uit zijde, kemelshaar en katoen; later ook uit ketting van zijde en inslag van kamgaren, of geheel uit kamgaren vervaardigd; zie KUYPER, Technol. 2, 492 — 493 en 533. Tegenwoordig hier te lande (althans te Leiden): Een plat weefsel, bestaande uit ketting en inslag van katoen, dat veel gebruikt wordt voor voering, werkmansondergoed enz. In de algemeene taal wordt echter niet zelden de naam bombazijn ten onrechte gegeven aan de stof waarvan werkmansbroeken gemaakt worden (pillow).; bomeraaj; Van Rijen (1998): bombazijn, sterke katoenen of linnen stof; Van Rijen (1998): 'Hè heej zun bomberaaje broek wir aon! - Hij heeft zijn bombazijne zondagse broek weer aan.; bombezaaje; bep. stof (bombazijn?); Henk van Rijen: bómbezaaje broek - zondagse broek
bomen, beume, zwak werkwoord, bôome - bómde - gebómd, bomen (textielindustrie); - verleden tijd bumde; ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: bumt; WBD beume (II:998)- bomen: De geschoren ketting gelijkmatig (met behulp van de effenaar, boomhout, boomstok (etc.) op de kettingboom winden .WBD te brêed gebumd (II:1007) - te breed geboomd; WBD te smal gebumd (II:1007) - te smal geboomd; WBD te eng gebumd (II:1007) - te eng geboomd; WBD te slap gebumd (II:1007) - te slap geboomd; Van Rijen (1998): 'bêûme - (textiel) bomen, ketting om boom doen; bôome; Van Rijen (1998): breedvoerig praten, bomen; met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: hij bómt; bumt; van beume, bomen, opbomen; Van Rijen (1998): boemt, (textiel) boomt (zie 'beume')
bomer, beumer, zelfstandig naamwoord, bomer; WBD beumer (II:l004) - bomer: Een van de mannen die het werk van het bomen verrichten of de persoon die daarvan de leiding heeft..
Bond, Bond, zelfstandig naamwoord, den Bond, De vakbond; Interview met de heer De Kok (1978) – “Toen is den Bond gekoome! Toen hèb ik daor men eige vur gespanne, vur den Bond!” (transcriptie Hans Hessels 2014)
bonjour, bezjoer, tussenwerpsel, goeiendag, bonjour; lange oe; = fr. 'bonjour', met gereduceerde vocaal.
bonjouren, sjoere, zwak werkwoord, "Pierre van Beek – goeden dag zeggen; 'm smeren, ophoepelen; kijken; Pierre van Beek – Hij sjoert em - hij gaat ervandoor Sjoert em! - Smeer hem Sjoert daor is - Kijk daar eens; 'Hij heeft tegen mij gesjoerd' wat goeden dag gezegd door met de hand te zwaaien betekent. Dat zou dan afkomstig kunnen zijn van het vernederlandste Frans 'gebonjoerd'. Belzebub, dieën ploert, die is er toen mar gaaw van-tussen-deur gesjoerd. (Piet Heerkens; uit: Brabant, ‘De zaog van Sint Joozep’, 1941); ""Tot ziens!"" riep de mus en ze sjoert a-weer weg... (Leo Heerkens; uit De kinkenduut (Piet Heerkens), ‘De mus op m’ne kreugel’, 1940); Overigens ziet er voor ons al dat gesjoer weinig geestelijk uit. Het smaakt naar bargoens. Zoals verwacht vonden wij dan ook! ""Daar kwam de hele sjoert (ook sjoecht) meiden en jongens"". Dat wordt als bargoens gekwalificeerd. ""Sjoert"" betekent daar: troep, sleep of sliert. (TTP 128, 21 juni 1971). N.B. de bargoense wdbb. maken geen melding van dit woord. C. Verhoeven - Herinneringen aan mijn moedertaal – SJOEREN onov. ww - uitzwaaien, dag zeggen met het handje: 'sjoert 'm mèr dag'. Afgeleid v. d. laatste, beklemtoonde lettergreep v. 'bezjoer', bonjour. Vooral tegen kinderen gebruikt. A.P. de Bont – sú.re(n), zw.ww.tr. (kindertaal) 'sjoeren' (< bonzjoeren) - met het handje dag zeggen! Sjoert ze mär!; Sjoert em mär! Zie 'bònz’u.re(n); Haor 'Doe mèr mmi sjoere, sjoert ze mèr dag!; sjoert; gebiedende wijs van 'sjoere' kijk!; hoepel op!; sjoert em!, naajt em! - Hoepel op! Maak dat je wegkomt. Sjoert hum daor! - Kijk hem daar!; Geen infinitief? Ja, zie 'sjoere'; Ghijsen: sjoere(n) = loeren, gluren, turen; Spoelstra (Enkhuizen): sjoere = goedendag wuiven (van kleine kinderen); 'Doe maar sjoere teugen Opoe!'; Pannekeet (Westfries): sjoere, ww. bonjour zeggen, goedendag zwaaien met de handjes// Doen mar effies sjoere nei tante. Vgl. Fr. jour + bonjour."
bonk, bonk, zelfstandig naamwoord, bèls'; WBD zwaar paard (ook Hasselt), ook genoemd 'zwaore' of (Hasselt); WBD III.4.4:221 'bonk' = iets groots in zijn soort; WBD III.3.2:101 'bonken' = knikkers laten stuiteren
bonnefooi, bonnefooj, bijwoord, bijwoord; op goed geluk; uit Frans ‘à la bonne foi’; Cees Robben – [Onderwijzer:] Wes ’t verschil tussen ruiteketuit en bonnefooi... [leerlinge:] Volgens men is dè één tiet-mem, mister... [onderwijzer: Heel mooi, Filleke.. (19840120)
bonus pastor domini, bonus pastor domini, uitdrukking, Latijn; de goede herder van de heer; Cees Robben – (19580913) [Prent waarop de kerk van parochie De Goede Herder wordt aangekondigd. De kerktoren daarvan werd bijgenaamd ‘Magere Josje’.]
boodschap, bodschap, zelfstandig naamwoord, boodschap; Cees Robben: Dan moet ónze vadder de bódschnappe mar doen .Cees Robben: 'vlieges-vlug vur 'n bodschap'; WBD III.2.1:208 'boodschappenkorf' = boodschappenmand; Dirk Boutkan: (blz. 34) bodschap (met vocaalreductie); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOODSCHAP (uitspr.: boeëd-, bod-) zelfstandig naamwoord vrouwelijk Fr. message
boog, boog, zelfstandig naamwoord, boog, bocht (?); Van Dale - boog; mannelijk; Dirk Boutkan: (blz. 98) enen boog (draai); en boog (schiettuig)
boom, bôom, zelfstandig naamwoord, boom, boompje, bomen; het verkleinwoord is bumke; het meervoud is meestal bôome maar ook bôom en nog vroeger bêûm; Dirk Boutkan: plur.: bôome, (arch.) bêûm; Dirk Boutkan: 'bêûm' is archaisch pluralis (3b), naast bôome (54); 1. zelfstandig naamwoord - de boom; - ene kaolen bôom - een boom zonder bladeren; Cees Robben: hij bond zenen dôojen hond ón enen bôom vaast; Cees Robben: Den appel valt nie ver van den bôom; Dialectenquête 1879: boomen en struike (meestal: boum(?)); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): den bôomkweeker zal den bôom ènte; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ik zit liever ónder de bôome dan ónder de meense ( '76); 1.1. zelfstandig naamwoord als meervoudsvorm; Onze vadder groef aaltij, meej zenne maot, de wortels van afgezaogde bôom öt de grond. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Et verschil in et landschap hier, vergeleeke bij ons, zaat em in de rije hôoge boom… (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Èn et grasvèld leej gelèèk bezaajd/ meej blaojer, van de bôom gewaajd... (Henriëtte Vunderink, Hèrfst, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Vlg. krt. 63 ligt T in smalle strook 'zonder e (sjwa), zonder umlaut in pluralis’; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): De meervoudsvorm met umlaut komt voor in het Midden-N-Brabants. (blz. 97); A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): Uitgangsloos meervoud in Tilburg: boom (blz. 118); 1.1.1. beum als meervoudsvorm; Dirk Boutkan: 'bêûm' archaische pluralis van 'bôom'; De beum ston in de rij -/ ontblaoierd dur de wend en wochtend op de wenter. (Lauran Toorians; De beum ston in de rij; CuBra; 200?); 1.2. onderdeel van werktuigen; WBD (Hasselt) balk van een eg-raam (Men kent b.v, 'vierbôomers'); WBD 'dwarsboome' (II:951) - scheien v.h. handweefgetouw; WBD schórbôom - schelfhout (stuk rondhout als onderdeel van een hooizoldervloer); WBD gaorenbóóm, borstbóóm (II:957, 961) v.e. weefgetouw; ook: 'vörbóóm'; WBD III.3.1:411 'boom' = slagboom, ook 'brier' genoemd; 2. bijnaam; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Tontje Bôom = Ant. v.d. Boom (blz. 27)
boompje, bumke, zelfstandig naamwoord, verkleind zelfstandig naamwoord; boompje; Swirskaante de kaajbaand ston bumkes. - Aan beide zijden van de stoeprand staan boompjes .Dirk Boutkan: (blz. 32) bumke; verkleinwoord van 'bôom', met umlaut; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): bumke, met umlaut (krt. 48); Zède getrouwd dan wordt dè netuurlijk 'n moeilijker geval mar d'r is toch ôk wel 'n mouw on te paassen. Ge brengt [van de kermis] vur oe vernomste helft van oe trouwbuukske bij zo'n gelegenheid 'nen buil stroopmoppen of 'n paor kwatta's mee; dè is 'n veul beter remedie tegen onweer as 'nen bliksemafleijer: de bui drijft over zonder dè-ge't rommelen heurt! (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); Er stond 'n sparrebumke, / verborgen in 'n huukske (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘De spin en de bie en de mus’, 1938); Vijftig peeren aon één bumke,/ aanderhalve meter hoog! (Piet Heerkens; uit De knaorrie, ‘’t Peerebumke’, 1949); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Bumke grôot, planterke dôod .A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): dè bumke zal daor moejlek kunne groeje; CiT (48) 'Zwirskaante de kaaibaande ztinte bumkes'
boon, bôon, zelfstandig naamwoord, bontje, "boon; Dialectenquête 1879: erten en boone; Van Beek - ""In de bonen zijn"" - betekent: verstrooid, verward zijn. ""Z'n positieven niet bij mekaar hebben."" (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959); Piet van Beers – ‘Vrèmde kòst’: Gif mèn mar wèk hier gewènd zèè,/ ene goeje vètte pòt./ Zuurkôolstamp òf brèùne bôone.../ Èn 'n nutje toe...  tòt slòt. (Spoeje doemmeniemer; 2009)"
boonstaak, bôonstaok, zelfstandig naamwoord, "boonstaak, bonenstaak; Van Delft - ""'n Goed kastelein moet boonstaken op z'n kop kunnen laten scherpen."" Dit is: Een herbergier moet veel ""over z'n kant kunnen laten gaan"". Hij moet zich veel kunnen laten zeggen zonder kwaad te worden. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)"
boontje, bontje, zelfstandig naamwoord, verkleind, "woord van 'bôon', met vocaalkrimping; boontje; 'booterbóntje', ‘slaojbôon’; WBD III.1.4:87 'heilig boontje' = huichelaar; Cees Robben: mar êen bóntje geplukt: de bóntjes zèn nie gaor; Cees Robben: 10 'één bontje' (blz. 9); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ieder bóntje hee zen tóntje, ieder èrtje zen cónsèrtje (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916)- bonen en erwten veroorzaken winden; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): aanstellerig: ""ze verkopt beuntjes""; WBD I:1417 'bontjes' (boontjes): Lupine; ook: 'lupine' en 'lepiene'; WBD III.2.3:83 'boterboontje' = prinsessenboon; ook 'boontje'; WBD III.2.3:85 'boterboon' = kievitsboon"
boor, boor, zelfstandig naamwoord, boor; Vaak gebruikt in ‘kaoj boor’: niet al te makkelijk persoon, meestal voor vrouwen; de herkomst van ‘boor’ is nog niet opgehelderd; Cees Robben – [vrouw spreekt:] Ik wil bist weten dek ’n kaoi boor zèè... Mar gij bent ôôk nie prut... (19761008); WBD (II:2714) 'slangeboor' – slangboor - 'érwimboor' - irwinboor; (II:2716) 'sefréémboor' - soevereinboor
boorband, boorband, zelfstandig naamwoord, boordband, lint om te boorden; WBD boorband (II:1086) - boordband
boorden, boore, zwak werkwoord, boren, boorden; Dialectenquête 1879: bore – boren; WBD 'bóór?' (II:l238) - boorden, omboorden; B boore - bórde – gebórd; - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping bij 'gij'+ bórt, daarentegen: hij boort; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BOORDEN -van kleedingstukken: een rok b.
boordenknoop, bôordeknupke, zelfstandig naamwoord, boordenknoopje; uitdrukking: De Wijs – As ik echt op m’n gemak ben, gao ik in m’n boordeknupke zitten (11-02-1965); de boord los doen en er zijn gemak van nemen .Cees Robben – As ik echt op m’n gemak ben zit ik tliefst [sic] in m’n boorde-knupke... (19650319)
boordje, bordje, baordje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, boordje; verkleinwoord van 'boord', met vocaalkrimping; baordje; van ‘baord’; het woord is nergens anders aangetroffen in de hier kennelijk bedoelde betekenis van onderkleding voor een kind; mogelijk betekent het ‘borstrok’; mogelijk is het een verbastering van 'boord'; Cees Robben – Krèègt ie [het kind] irst van men ’n baordje../ Dan z’n hanne-sjöpke aon... (19581122)
boot, bôot, zelfstandig naamwoord, botje, boot; R.J. 'die stapten in den bôot’; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): bótje; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): èngelaand lòt veul aaw bôote afbreeke; WBD III.3.1:425 'boot’ = boot; botje; verkleinwoord; bootje; WBD III.3.1:425 'bootje' = boot
bord, burd, bèrd, bòrd, zelfstandig naamwoord, bòrdeke, bòrdje, bördje, bord; Van Rijen (1998): zijschot v.e. kruiwagen; WBD (II:2802) 'aachterburt' - sluitplank aan achterzijde v.e. karbak; bòrdekes; van ‘bòrd’; bordjes; Cees Robben – Ze roemen de bordekes snert meej d’n hiel... (19570921); bördje; verkleinwoord; bordje, schoteltje; WBD (III.2.1:188) 'bordje' = schoteltje; van ‘bòrd’; bordjes; Cees Robben – Ze roemen de bordekes snert meej d’n hiel... (19570921); bèrd; plank (schot) van een kruiwagen; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - BERD, bèt - plank; WNT BERD, daarnaast ook wel BARD, mv. berderen en berders (Vlaams: berdels); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BERD (Kemp. ook bäd) zelfst. nw. o., mrv. berden, berder en berderen - plank, bord, Fr. planche; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BERD in de bet. van 'bord '(tabula, asser); z.a .K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - BURDEN: de zijplanken op de zijde van ene kar. Van 'berd', een plank. Men zegt zowel Berrie als Burrie.
bordenrek, burderèk, zelfstandig naamwoord, WBD bordenrek (houten rek aan de muur, waarin men de afgewassen etens- of sierborden bergt); - Hasselts woord!
borduren, bòrduure, zwak werkwoord, borduren; òn oew kónt gebòrduurd ('60) - je kunt de pot op! Dat kun je net denken
borg, börg, zelfstandig naamwoord, borg; Dialectenquête 1879: burg (met 'doffe u', vgl. mulder, putje = potje); Dialectenquête 1879: Tilburg (ook met 'doffe u'); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BÖRG (uitspr.börr?ch), zelfstandig naamwoord mannelijk - Fr. garantie: Börg veur iemand of veur iet spreken - er borg voor staan, er voor instaan.
borgen, börge, zwak werkwoord, börge - börgde - gebörgd, borgen
borrel, bòrrel, zelfstandig naamwoord, borrel; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nen borrel waor ge meej twee oogen in kóst kèèke (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - een grote borrel; Stadsnieuws: den dieje tapt en borreltje zonder vergunning - hij snuit zijn neus zonder zakdoek, door een neusgat dicht te houden (250106)
borstel, bòrsel, zelfstandig naamwoord, borstel; WBD (II:701) borsel - borstel (niet vermeld); WBD (III.2.1:290) bòrsel - borstel, afwasborstel, ook 'boender'; WBD (III.2.1:305) bòrsel - kleerborstel; WBD (III.1.3:270) 'borstel' = haarborstel; ook: 'weerborstel; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bòrsel zelfstandig naamwoord mannelijk - borstel; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BÖRSTEL (uitspr. böstel) zelfstandig naamwoordm.m. Fr. brosse
borstelen, bòrsele, zwak werkwoord, bòrsele - bòrselde - gebòrseld, borstelen; Cees Robben: Goed gebòrseld is half gevoejerd .WBD bòrsele (II:1056) - borstelen (nabewerking weefsel); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BÖ(R)STELEN - vechten: ze begosten te bö(r)stelen.
borstrok, bòrstròk, zelfstandig naamwoord, borstrok; figuurlijk: de borst; bij borstaandoeningen; Cees Robben – Ik heb ’t op munne borstrok, moeder... Hedde nie wè sjep om te rutselen... (19641113); Van Rijen (1998): borstrok, gebreid hemd; Van Rijen (1998): 'Juffer, ge hè-g-ut ok lillek op oewen bòrstròk - Juffrouw, je bent flink verkouden.'; WBD III.1.3:98 'borstrok' = onderhemd; ook 'kamizool'; WBD III.1.3:96 'borsok' = borstrok
bos, bos, zelfstandig naamwoord, boske, buske, bos (b.v. bloemen); groep bomen; plant met van de grond af houtige takken (struik); bundel samengebonden groenten, 'bussel', 'buske'; WBD schèètbósse - schitbossen (bossen welig opschietend gras); Cees Robben: We kèèke nie op ene bos peeje .WBD III:1475 'bos' - aardappelstruik; (Hasselt,) 'strèùk'; WBD III.4.3: bos, c.q. strèùk - struik; 209 'boske' = boeket; doornbos - doornstruik; WBD III.4.4:258 'bos' = bundel; 'boske' = bundel; buske; verkleinwoord van 'bos', met umlaut; bosje (zowel bloemen als bomen), busje; bundel samengebonden groenten, 'bos', 'bussel'; ...aachter die buskes... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’De nuuwe dokter’; feuilleton in 4 afl. in NTC 27-1-1940 – 17-2-1940); Cees Robben: en nog en buske schar vur tèùs; de Gólse buskes; ...en buske scharre òn ene stòk... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Te voet nòr St. Job‘); Cees Robben – En og ’n buske schar vur thuis (19600520) [schar is de traditionele lekkernij bij de bedevaart van Sint Job in Enschot]; Cees Robben – Dees buske blommen/ Is vur jou... (19600506); WBD III.2.3:79 'bosje' = bundel (groenten)
bosbes, bosbeezie, zelfstandig naamwoord, bosbes, vossebes; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bosbezie - bosbes
bosduif, bosdèùf, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): houtduif (Columba palumbus)
Bossche reis, Bosse rèès, zelfstandig naamwoord, voetreis naar Den Bosch, zoals bij het ‘dauwtrappen’; een flink eind lopen; Cees Robben – Van ’t Krèèvent naor ’t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... Mar (...) ’t lekt wel op ’n Bossche rèès... (19850504) [De te lopen afstand valt zwaar tegen]
bossen, bosse, zwak werkwoord, bosse - boste - gebost, schudden, uit de boom schudden (eventueel afslaan); V klappen uitdelen; prèùme bosse = pruimen uit de boom schudden; der flink ónder bósse - rigoreus de orde herstellen (?); Cees Robben: Ge hèt er de vurrege week nogal onder gebost; WBD III.1.2:30 'bossen' = slaan; ook: 'naaien, ertegenaan peren, een labbezoet geven'; WBD III.1.2:62 'eronder bossen' idem; WBD III.2.3:l60 'bossen' = appels v.d. boom schudden; WBD III.2.3:185 'bossen' = noten afslaan; ook 'aframmelen', 'afranselen'; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BOSSCHEN: het hakken van kort hout; z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOSSEN - In 't kegelspel: al de kegels in eens nederwerpen.
bostel, böstel, zelfstandig naamwoord, "afvalproduct bij het brouwen van bier; LDM: Het voornaamste hiervan was de bostel, meestal genoemd ""buistel"". Dit was het overschot van de gemalen of geplette mout, nadat de wort (d.i. de benaming voor het aftreksel van de mout) er af was. Deze buistel werd afgehaald door boeren - vooral voor melkvee. De boeren kregen bericht welke dag er gebrouwen werd en wanneer ze dan aan de brouwerij moesten zijn. Van de mouterij werden als veevoeder verkocht de gedroogde en afgemalen moutkiemen. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 9 ‘De brouwerij van vroeger’; NTC 1-8-1951)"
bot, bot, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.5:228 'bot' - laars
boter, booter, zelfstandig naamwoord, boter; Rudolph van Veen – Als kind vroeg ik om vijf kilo boter om een beeld te maken. Mijn moeder had kinderklei kunnen kopen, maar ze kocht twintig pakjes 'goei boter'. (Interview in Brabants Dagblad, 14-12-2013); Kubke Kladder – Witte wè ze bij ons schaand noemen? Zelf goei boter eten en oe kender margerine geve! (ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et irst òn de booter, et irst òn de man ('48) - Verwacht wordt dat de boerendochter die het eerst kan karnen, ook het eerst zal trouwen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej zen sevôoj in de boter valle (Si'66) - het goed treffen; Frans Verbunt: margarine, in tegenstelling tot 'goej booter' (roomboter); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – booter zelfstandig naamwoord boter, goej booter - roomboter; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): goeie botter (TV:60)
boterbrok, booterbrökske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, van booterbròk; Van Rijen (1998): botercaramel; koosnaam; WBD III.2.5:248 'boterbrok(je)' = boterkussentje, ook: 'boterpik '
boteren, bootere, zwak werkwoord, bootere - booterde - gebooterd, WBD karnen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ene stèùver mulk èn nie gebooterd ('66) - iets zonder moeite bereikt; WBD III.l.4:338 'boteren' = gelukken
boterham, botteram, botteramme, zelfstandig naamwoord, "boterham; WNT lemma BOTERHAM — uitgesproken en voorheen ook veelal geschreven bot(te)ram, bott(e)ram —, znw. vr. (voorheen, en alom in Zuid-Nederland nog heden m.), mv. -men. De oorsprong van dit woord is nog niet met zekerheid bekend .R.J. 'nen botteram smeren'; Moederke, wilde 'nen botterham smeere?; Heur is: m'n maog klept den engel des heeren! (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Scheeresliep’, 1938); En wè'n gezicht! Is oewen boterham in et zaand gevalle?! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); Toen ie 'n botterham of drie-vier op ha... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den jongen dokter; feuilleton in 3 afl. in de NTC 22-4-1939 – 8-5-1939); Den Sik ha z'n botterhemke deurgeslikt... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); De Wijs – As ge vèftig geworre zèt, hedde oewen grôtste botterham op (09-04-1973); De Wijs – dè he’k echtig nie gedaon, krûîske sterven en honderd duuzend èzere botterhammen eten (17-08-1964); Van Beek - ""Hoofd aaf-Kop aaf-duzend ijzere botterhamme eten"". Dit was de dure eedsformule als kinderen, speciaal meisjes, iets ernstig beloofden. Een soortgelijke luidde: ""Kop aaf-Tien zwèrende vingers - 't Duveltje zal me vannaacht uit bed haolen"". Nou, nou, dat was raak, hoor! (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgse uitdrukkingen afl. ?; 29 augustus 1959); Cees Robben – Mar ’t is taovend wir niks toe den botteram... [vanavond op droog brood naar bed] (19651022); Cees Robben – Hij heej munne botteram in ’t waoter gegooid... Zôô-zôô.. En meej opzet.. Nèè meneer, meej zult... (19710319); Saoves bij den botteram/ kreede êene schar meej tweeje./ Gin meens hat rèèk in dieje tèèd/ mar we waare wèl tevreeje. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: 'Te voet nòr St. Job'); Tis tòch wè meej onze Piet/ die it nôot niks als jam/ èn onze Kees moet haagelslag/ bij iedren botterham (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dè vlèès wèl...); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – Smòrges brôod, ene botterham, hè, meej en bietje sèùker derop…” (transcriptie Hans Hessels 2014); ...gaaw thèùs enne bottram aachter oew kiezen... (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Elke dag as we hardlôopend ’s middags öt school kwamen, kréége we un tas thee en unne bottram meej zuut. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Gift dè menneke toch enne bottram veur dettie naor de mis gao, docht ik dikkels... (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Un schèèf gebakken bottrammeworst kwaam ok volkoomen onverwachts. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); gd07 waor ze deren èège botram meej kunne verdienen; V hónderdduuzend èèzere bótramme eete = kröske stèèrve; Dialectenquête 1879: 'nen botteraam; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): enem bótteram ópsmèère; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - iets doen vur nen bótteram meej sèùker (Pierre van Beek:.Tilburgse Taalplastiek 1965) - ergens de hand niet voor omdraaien; WBD III.2.3:41 'boterham uit de hand' = namidag maaltijd; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et klòpt as twaalf aajer meej nen mikken bótteram (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 19?0); WBD III.2.3:205 'boterham' = snede brood; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bo'tram zelfstandig naamwoordm. - boterham; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BOTERHAM - be:teram of be:tram; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOTERHAM (uitspr. boteram), zelfstandig naamwoord mannelijk en niet v. Fr. tartine BOTTERHAM (uitspr. botteram), zelfstandig naamwoord mannelijk - boterham"
boterkamer, booterkaomer, zelfstandig naamwoord, WBD melkhuis (deel v.h. boerenhuis waar men de melk verwerkt en bewaart)
boterkwikken, booterkwikke, zelfstandig naamwoord, oud kinderspelletje (elkaar optillen, ruggelings); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): booterkwikke of bootere - spelletje, z.a.
Botermans, Bootermans, zelfstandig naamwoord, "Botermans (eigennaam); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Bootermans waogde zen dòchter wèl, èn dè was zón kösselek paand ('77) - Botermans...en dat was zo'n rijk bezit (aanmoediging tot iemand die aarzelt bij een beslissing); De heer Botermans dreef destijds het voornaamste hotel van Tilburg, nl. ""De gouden Zwaan"", dat aan den Heuvel stond, daar waar zich nu de ""Hema"" bevindt. Zijn dochter trouwde met een kelner uit de zaak, een verbintenis, die de openbare mening nogal als een waagstuk beschouwde en dit - klein en dorps als de samenleving hier was - niet onder stoelen of banken stak. Pierre van Beek - TTP - Nr. 5, Za 30-05-1964"
boterschijf, booterschèèf, zelfstandig naamwoord, WBD deksel van de karnton
boterstaf, booterstaf, zelfstandig naamwoord, stèfke, WBD karnstaf (stok met cirkelvormige, van openingen voorziene plank, die in de karnton op en neer bewogen wordt), ook genoemd: 'booter- stèfke', 'staf', 'stèfke'
boterstande, booterstaand, zelfstandig naamwoord, WBD karnton, ook genoemd: 'booterstand', 'staand', 'booterton'; Dialectenquête 1879: boterstaand - karnton; WNT BOTERSTANDE - Hoog, smal vat waarin de boterstooter op en neer bewogen wordt; hetzelfde als boterkarn.
boterton, booterton, zelfstandig naamwoord, WBD karnton, ook genoemd: 'staand', 'booterstaand', 'booterstand'; WBD karnmolen
botsebollen, boetsenbòlle, zwak werkwoord, boetsenbòlle - - geboetsenbòld, stoten van een kinderhoofdje; Van Rijen (1998): 'boetsebòlle'; WBD III.1.2:176 'boetsen', 'boetsebol doen' = stoten met het hoofd; WBD III.1.2:178 'boetsen' = het hoofd stoten; WBD III.1.1:37 'boetsebol' - hoofd; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BOETSENBOL, ook wel 'boets', schertsende aanduiding van een kinderhoofdje, naar het frequent boetsen (= botsen, stoten); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord mannelijk ( kindertaal ) 'boetsenbol', hoofd, kop; dem. boetsenbölleke(n).
bottelaar, bottelèèr, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: wijnhandelaar die op fust importeerde en zelf bottelde
bottine, betienes, pertienes, zelfstandig naamwoord, meervoud, betienes, pertienes, "tant; schoenen met opzij elastieken inzetstukken, bottines; ""Trien, poetst m’n bottines...” (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’De nuuwe dokter’; feuilleton in 4 afl. in NTC 27-1-1940 – 17-2-1940); WBD III.1.3:219 'bottine' = hoge schoen met elastische tussenstukken; A.P. de Bont: Dialect v. Kempenland (1958): zelfst. nw. m. 'pettin', bottine; AB vr. Voor het woordbegin vgl. Landheer .Landh. petienen 'ouderwetse schoenen die van boven met een klep sloten'. Ook: 'petienesen'.; pertienes; meervoud; bottines; ""Trien, poetst m’n bottines...” (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’De nuuwe dokter’; feuilleton in 4 afl. in NTC 27-1-1940 – 17-2-1940); Cees Robben – En hij riep dan ôôk meteen.../ “’t zèn inscripsies... pree-histories”/ En hij spelde – kazjeneej - .../ - zimmezetje -.. – de pertienes/ - Staon op ’t gutje... bij de pleej... (19570119); Van Beek - ""pertines"" zijn bottines, hoge schoenen; (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)"
bouclé, boeklee, boekleej, zelfstandig naamwoord, textiel, stofnaam; Henk van Rijswijk - Bouclé: wollen mantelstof met strijkgaren of kamgaren ketting en bouclé-inslag d.w.z. een effecttwijn met lussen bestaande uit een gronddraad, een effectdraad en een fixeerdraad. Licht gevold en geweven in gelijkzijdige keperbinding . (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954) ; J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) Bouclé ( = krul). Damescostuum- en mantelstof met nopjes, lussen of krulletjes aan de oppervlakte. Men maakt gebruik van bouclé-garens en deze oeten in het weefsel meest aan; de bovenkant liggen.
bout, bout, but, zelfstandig naamwoord, fiasco, flop; Buuk: bout - waardeloos gedoe, mislukking; Tis enen bout - Het is een flop .Frans Verbunt: et tenêelstuk was enen grôoten bout; WBD III.4.2:156 'ijzeren bout' - libel, waterjuffer (Odonata), ook genoemd: 'glazenmaker' 'snijer' of ‘snip-snap-snijer’; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOUT zelfstandig naamwoord mannelijk Beer, menschendrek. (zie: But); Hoeufft: zie 'boud'; but; gier, poep; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): but; 'n stukske but van 'nen hond; Dirk Boutkan: but - troep (pej.); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOUT zelfstandig naamwoord mannelijk - Beer, menschendrek, Fr. gadoue; L.L. de Bo, Westvlaamsch idioticon (1892): BOLD of BOLT m. en o. baskamer, beèr, fr. gadoue. Het bold uithalen, uitscheppen, uitpompen. Den bold op den akker voeren. Ook: bouwd, bouwt, baud, baut, doch geenszins boud noch bout .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): but - poep, stront; but; WBD (Hasselt) wroeter (ijzeren werktuig in de vorm van een pin of ganzevoet, bevestigd aan de achterkant van het rister, tegen de ploegzool aan)
bouw, bouw, zelfstandig naamwoord, gebouw, bouwwerk; Et nuuw pòsketoor is nen grôoten bouw .Zen bruurs wèèrken in den bouw. - Zijn broers werken op 'n bouwwerk .C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BOUW 1. bouwwerk, gebouw, 2. het verzorgen en melken van het vee en tijdstip waarop dit moet gebeuren; d'n bouw doen - vooral op zondag, als d'n bouw het enige werk is .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOUW zelfstandig naamwoord mannelijk - gebouw, Fr. édifice, bâtiment: 'ne sterken bouw
bouwen, baawe, werkwoord, bouwen; Dirk Boutkan: (blz. 24) 'bawe' = baawe
boven, boove, zelfstandig naamwoord, zelfstandig naamwoord - bovenhuis, verdieping; Ak nòr den boove gao; Cees Robben – As de mieter naor boven... want gij brengt er het brekspul in... (19640619); Van Rijen (1998): 'Zèè de den boove òn ut doen?'; Henk van Rijen: den boove doen - de bovenetage schoonmaken; WBD III.2.1:76 'den boven' = bovenverdieping; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BOVEN - bo:ve, zelfstandig naamwoord mannelijk - het bovenhuis; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BOVEN zelfstandig naamwoord mannelijk - bovenverdieping, bovenhuis, bovenkamer; de meid is bezig met den boven te schuren. Op 'nen boven wonen.I
boven, boove, bijwoord, voorzetsel, "bijwoord; boven, nl. op het politiebureau; Van Delft - - Vroeger ""mossen de zatlappen boven kommen bij den commesaar"" en als zij dan boven (op het stadhuis) waren geweest ""wieren ze d'r onder gezet"" (in de gevangenis).(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Cees Robben – Den Sjarel moes boven-komen.. En tèènemekaare d’r onder... (19620406) [De cellen waren blijkbaar onder het politiebureau gelegen.]; III - voorzetsel - boven; Van Rijen (1998): 'Zèè de naa pas boove zonk?' - Ben je nu pas boven water (uit bed)?; Van Rijen (1998): 'Dè-s boove mun heup! - Dat ligt boven mijn vermogen.'; IV - samenstellingen met diverse betekenissen; WBD boovenèrm, (Hasselt) boowvenèèrem - bovenbeen v.e. paard; WBD boowvedèksel, boowvelat (II:1002) - deksel v.d. effenaar; WBD boovespròng (II:1019) - bovensprong (bij weefgetouw); WBD (de ketting/de inslag) wèrkt boove, leej boove (II:1047) - bovenwerken"
bovenarms, boovenèèrms, bijwoord, met omhooggestrekte armen; fig. bovenmatig; WBD boovenèrm, (Hasselt) boowvenèerem - bovenbeen v.e. paard; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978):BOVENARMS (bovenèèrms) bijwoord, met de armen hoog geheven om uit te halen, met veel inspanning of enthousiasme; ook: in hoge mate: hij stötte bovenèèrms - hij was zeer uitbundig in zijn lof.
bovenkant, boovekaant, zelfstandig naamwoord, bovenkant; WBD boowvekaant (II:91l) bovenkant (v.h. weefsel)
bovenlicht, boovelicht, zelfstandig naamwoord, bovenlicht, venster boven de huisdeur; WBD III.2.1:67 waaier, bovenlicht
bovenmoerdijkse, boovemoerdèkse, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): iemand van boven de rivieren, noorderling
boventuig, boovetèùg, zelfstandig naamwoord, WBD overleer, het betere, fijnere leer voor de bovenzijde van schoenen, of het deel v.d. schoen daarvan gemaakt (II:671); WBD het bovenste gedeelte v.d. schoen (II:712)
braadappel, braojappel, zelfstandig naamwoord, "gebraden appel; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ötêenvallen as enen braojappel (D'l6)-over iets onbenulligs kwaad worden (zo'n appel valt gemakkelijk uit elkaar); N. Daamen - handschrift 1916 - ""broai-appel - hij valt net uit as 'ne broaiappel - over het een of ander onbenullig uitvallen"""
braadje, braojke, bròjke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, klein stuk braadvlees of gebraden vlees; ook: het opgewarmde restje van het vlees, prakje; Cees Robben – Hij hield van (...) braoikes... en van overschot... van kaoikes... en gerukte sprot.. (19590919); Piet van Beers – ‘Allêen òn tòffel’: As ik m'n braoike op hèb gao'k de tòffel afrèùme... (Spoeje doemmeniemer; 2009); WBD III.2.3: 123 'braadje' = kliekje; WBD III.4.4:265 'braadke' = klein overschot; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRAOJ bij v. Dale Zuidned. voor 'schijfje spek om te braden’. Behalve 'hoeveelheid om te braden' betekent het woord ook wel: nogal dik achterste; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRA(D)E, BRAAI (uitspr. braoë, broa) zelfstandig naamwoord mannelijk - eene snede spek of hesp, gelijk men ze pleegt te snijden om ze in de pan te braden .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – (1992): braojke - prakje
braadpan, braojpan, zelfstandig naamwoord, braadpan; pan met dikke wand, geschikt om er vlees in te braden .WBD (III.2.1:195) 'braaipan', ook 'bakpan’
braak, braok, bijvoeglijk naamwoord, braak; M broak; Van Rijen (1998): 'Zo wèèt ge kèèke kost, laag alles nòg braok.’; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRAAKGROND: bij landb.: grond dien men bewerkt, maar een seizoen onbezaaid laat .BRAAKLAND: bij landb.: bouwland dat men bewerkt, maar een seizoen onbezaaid laat, nadat er de zomervruchten af zijn.
braam, braom, zelfstandig naamwoord, bròmke, M braam; WBD III.4.3:l50 'braambezie’, 'braambezem' = braambes
braambes, brèmbeezie, brèmbeezem, zelfstandig naamwoord, "braambes; Van Delft - - Wij plukken ""brembezemen"" en ""knoesels"" en spreken van ""eenen houteren haomer"", die in eenen ""euregel"" klopt, daarmede bedoelend braambessen, kruisdorens, een houten hamer en een orgel.(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929); Ok wilde framboze en brembeezeme. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Onze vadder viet in de augustusmaond wel ens enne dag vrij. Hij ging dan meej ons brembezems plukken. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): brèmbeezeme plukke; Van Rijen (1998): meervoud: brèmbisseme, brèmbeezie; WBD III.4.3 brèmstrèùk - braamstruik (Rubus fruticosus) ook genoemd: brèmbeezem of brèmbeezeme of doorns; WBD III.4.3:150 brèmbeezem of brèm - braambes; WBD III.2.3:222 'braambeziënvlaai' = bramenvlaai; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): brembeizem, zelfstandig naamwoord vr. 'brembezem' - braambes (geh. in Diessen en Esbeek); brembe'zem, zelfstandig naamwoord vr. 'brembezing' - braambes (geh. in Moergestel, Oirschot, Best en Nijnsel) .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRÈÈMBEES, BREMBEES zelfstandig naamwoord mannelijk - braambezie; ook: brömbeejzem; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): brèmbeezie, brèmbeejzie - braambes; Spr. brembeezie (2:23)"
braamkwek, brèmkwèèk, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): braamsluiper (Sylvia curruca)
braamkwekje, brèmkwètje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bremkwetje - bastaardnachtegaal?"" (Sylvia borin); Van Delft - - Als wij des zomers vogeltjes gaan zoeken dan ""gaon we veugeltjes zuuken"" en we vinden ""veugeltjes op aijkens en mee naokte jong van bremkwetjes, piedieven, kweiken, schrijvers, kakeluutjes, blaauwkupkes, merkoven, koolmees, enz.""(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)"
braampje, bròmke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Van Rijen (1998): braampje
brabbel, brèbbel, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): iemand die praat zonder ophouden, kletswijf
brabbelen, brèbbele, zwak werkwoord, brèbbele - brèbbelde - gebrèbbeld, Henk van Rijen: bep. wijze van praten: druk, storend, verward (?); Henk van Rijen: 'ze brèbbelt alles ööt' - ze vertelt alles verder
brade, braoj, zelfstandig naamwoord, "1. dikke kont, bips; Ze gong er meej der braoj boovenóp zitte .Cees Robben – Ze stond er zôô breed bij mee d’r braoi dewwer bekaant mee gedrieje aachter kosse... (19861003); Cees Robben – Wesse mee d’r hande rèècht zet stôôt ze mee d’r dikke braoi wir om... (19870605); Cees Robben – Zôdee gij oew braoi daor ôôk in wille draaie... (19741025); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den braoj = Jos Adriaansen (21); Piet van Beers – ‘De stinpöst’: Waait de wènd onder m’n ròkke/ dan is dè tòch wel genaoj./ Van den aandere kaant ist angstig/ dèk 'n kaaw vat òn m'n braoj. (Spoeje doemmeniemer; 2009); WBD III.1.1. lemma  achterwerk - brade (braai, praai), centraal Tilburg; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRAOJ - nogal dik achterste .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): wè hè dè mins toch 'n dikke braoj!; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): braoi - achterwerk, billen; 2. prak, restje eten; N. Daamen - handschrift 1916 - ""broai - opstovertje, overschotje middageten""; zie braojke"
braden, braoje, zwak werkwoord, braoje - braojde - gebraoje, "1. Iets verkeerd(s) doen; Uitdr. dernèffe braoje - iets verkeerd doen; ...al heet ie er soms al 'ns leelijk neffen gebraoie; (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun in den trein’; NTC 16-9-1939); ...want hij braoit er dikkels lillek neffe... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; NTC 1-10-1938); Pierre van Beek: ze brèùn braoje - ze erg bruin bakken, het (te) bar maken [datum]; Ik ha dè ding nie afgespèld,/ kwaar zoo mar wè gòn naoje./ Et bleek toen ik et ophing,/ dekker niks van ha gebraoje. (Henriëtte Vunderink; Et naojmesjien; k Zal van oe blèève haawe, 2007); Toen Marco vier jaor trug et oranje-team ging treene,/ toen heurde ènkelt lòf èn optiemisme om oe heene./ Want Advocaat die hatter zôogezeej nik van gebraoje./ Die kon as koots gin goed mir doen, jao twas enen hêele kaoje. (Henriëtte Vunderink, ""Fans van Oranje"", uit: Tis de moejte wèrd; 2011); 1.1. In bijzonderheid bij het kaartspel; Af en toe wiert er éne kaod, omdè zenne maot der neffen braoide of omdettie meej de liste slag der nog in misèèrde. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); 2. Praten (babbelen); òn mekaar braoje - verbinden (in kletspraat); Toen vroeg ik zôo men èège aaf/ waor zon die oover braoje? (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et waoter wir duurder...); 3. Het slachtoffer zijn;  ...nee dan bende al verloofd en gebraojen veur heel oew verder leven. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); ...ze moete respect veur oe hebbe! Hoofd van het huisgezin! En wie dè nie klaor krijgt, die is veur eens en veurgoed gebraoie! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun en de dames’; NTC 20-1-1940); 4. Presteren; Èlk jaor gao’k waogeslouwe [naar de wagens van de carnavalsoptocht kijken] omdèk zo nuuwschiereg zèè wèsse der dees jaor wir van braoje. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); 5. Braden; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - daor waor den hèrring braojt ('35) -daar waar het iemand bevalt; Cees Robben –  Ik pruts en ik braoi zelf... (19810306); èn et vlees stond hil zachjes te braoje... (Henriëtte Vunderink; Ons Moeder; k Zal van oe blèève haawe, 2007); WBD (III.2.1:352) braoje- braden, fruiten; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BRAAIJEN voor braden … Sommigen meenen eene welluidendheid waar te nemen in de uitwerping der D. Z.a."
brader, braojer, zelfstandig naamwoord, stoethaspel, hannes, kletsmeier; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - enen braojer = smid die niet goed kon lassen (blz. 8?); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): braojer - knoeier, prutser; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): braoierd - kletsmajoor, prutser, stoethaspel, lulhannes; WNT BRADER - In Noord-Holland in den gewestelijken vorm 'breder', gebezigd voor: kleumer, hufter, krimper, iemand die traag en loom is, veel over de koude klaagt en zich gedurig bij het vuur warmt .Anekdote: Fabrikant Blomjous in de Veemarktstraat had de bijnaam 'den braojer'; het fabriekspersoneel vond het dan ook heel gewoon te zeggen 'Ik wèèrk bij den braojer' .Op zekere dag meldde zich bij de directeur een sollicitant die aldus begon: ‘Meneer den braajer…’
brak, brak, zelfstandig naamwoord, jongetje; Gij waart nòg mar nen brak van en jaor òf zeuve; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'nen kleinen brak'; 'nen brak van amper zes jaor'; De kleen brakke zen in dun hof ont mitje steke ! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); Cees Robben – D’n brak... (19561222); Cees Robben – Toen ’t nog unne klèène brak was.. (19631129); Dè Sintreklaos zo iets kan doen/ snappe ze nie die brakke/ Wörom krèègt wie et miste al heej/ aaltij de gròtste pakke? (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Sintreklaos ôok); ...èn langs de kaant stao zonnen aawen Tilbörgse meens meej en klèèn klutje te kèèke, èn ik heur diejen brak zègge... (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Dè was toen ik nòg mar enen brak waar. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Hoe grôoter de strêûp hoe beeter. Ge had toen ok nòg veul mêer sorte kender dan teegesworreg. Ge had irst ‘platte kènder’. Dè waare de kiendjes die nòg nie kosse lôope. Die wèrre dikkels ok ‘haawkènder’ genoemd, omdèt moeders ze òn de mèm moes haawe. Asse dan grôoter wiere van et zòg, dan waare-n-et irst klutjes, dan ploddekes, en dan brakke. Ge had ok nòg broekpoeperkes, jungskes, mèdjes òf durskes. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); Diejen brak zit de gòdsgaanseleken dag aachter zene kompjoeter. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2002); WBD III.1.4:85 'brak' = schelm; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): brak - straatjongen, deugniet (11:18); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRAK - kleine jongen; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRAK zelfstandig naamwoord mannelijk - rakker, wilde jongen, straatlooper; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): brak - klein kind; WNT BRAK (II) ... Thans nog hier en daar bekend voor: straatjongen, bengel, guit, rekel, deugniet. z.a.
Brakel, Braokel, toponiem, Brakel (Riel of omgeving); Cees Robben – Van Braokel toe Lôôn-end (19810515)
braken, braoke, zwak werkwoord, braken, overgeven; B braoke - bròkte - gebròkt; - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/ hij bròkt
bram, bram, brèm, zelfstandig naamwoord, irritante, fatterige jongeman; Spraai oewen start 'ns, pronkenden bram; (...) doe naaw 'ns mooi as 'n freete madam (Piet Heerkens; uit: De Mus, ‘Pauw’, 1939); brèm; Van Rijen (1998): iemand die je niet serieus kunt nemen; Frans Verbunt: druktemaker; • bijwoordelijke uitdrukking: ‘brèm doen’; de precieze betekenis is onduidelijk maar laat zich uit Robbens tekst raden: Cees Robben – D’n haon die doe brem (19600325)
brand, braand, zelfstandig naamwoord, brandje, brand; Henk van Rijen: Den grótsten braand is eraaf - de felheid is geluwd; De Wijs – Ge zèt ' n zeeverkiep en ge lôpt op ’n kiepedrefke; den grôtste braand is er wel aaf. (04-07-1969); Cees Robben – Mar den grôôtsten braand is er wel aaf... dè-wel-dè... (19690815) [Op onze leeftijd doen we het seksueel wat rustiger aan]; WBD brandplèk - brandplek (een rotte plek in de huid, meestal ontstaan bij het drogen ter conservering; II 589); Dialectenquête 1879: braand; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zó hèlder as braand (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - spreekwoordelijke vergelijking; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as en aaw schuur in braand vliegt, dan is ze niemir te blusse ('50) - Als een oud iemand verliefd wordt, loopt die hard van stapel .Frans Verbunt: ge heurt nòg van den braand - ik hou je op de hoogte (ook Stadsnieuws: 170506); WBD III.l.2:265 'brand' = ontsteking; In et veurjaor maaide onze vadder enne kwak braandnetels en die wiere der bij gedaon saomen meej die schellen waar dè prima vreten veur de vèèrkes. Dè waar ‘tegen de braand’ zittie, die netels. Dè waar zeker één of aander ziekte. Eén ding weet ik nog wel, dè koken van die braandnetels, waar in hil de buurt te ruuken. De vèèrkes wiere der in ieder geval goed vet van. Netuurluk nie alléén daorvan. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
brandappel, brandappel, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.3:109 brandappel - sparappel
brandbaar, branbaor, bijvoeglijk naamwoord, brandbaar; Dirk Boutkan: (blz. 27) uit cluster ntb wordt de t verzwegen: branbaor
brandebourgs, braandeboers, zelfstandig naamwoord, uit het Franse 'brandebourg'; Frans Verbunt – versiering bij het knoopsgat van een pyjama; WTT 2013 – Verbunt verklaart het woord niet. Vooral de beperking tot 'pyama' is interessant. Mogelijk gaat het hier om het met kleurrijke draad zomen van knoopsgaten, of het aanbrengen van borduursel. Het woord komt niet voor in het WBD. Het kan nauwelijks anders of dit is de Tilburgse uitspraak van 'brandebourgs' of 'brandebours', dat van oorsprong verwijst naar een kostbare manier om (gala)uniformen te sluiten. De benaming is ontleend aan de Franse uitspraak van de Duitse landsnaam Brandenburg. De sluiting bestaat dan uit twee uit kostbare draad gevlochten delen, waarvan er een eindigt in een knoopsgat, en het andere de knoop bevat. (Vergelijk de sluiting van winterjassen die 'houtjes-touwtjes-jassen' worden genoemd.) De sluiting was vooral bekend als onderdeel van militaire uniformen en wordt in het Nederlands meestal in verband gebracht met 'galons' en 'tressen' (cf. R. Broby-Johansen, Kleding en het AaBe ervan, 1953.)
branden, braande, zwak werkwoord, braande - braandde - gebraand, branden; Cees Robben: As en aaw schuur begient te braande, dan hèlpt er gin blusse mir aon .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as en aaw schuur begient te braande, dan isser gin blusse mir aon ('77); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as en aaw schuur in braand vliegt, dan is ze niemir te blusse ('50) - Als een oud iemand verliefd wordt, loopt die hard van stapel. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et dunste tèkske braandt et irst (Pierre van Beek: TT’72); WBD braande (II:1056) - branden (nabewerking weefsel); Henk van Rijen: kròm hout braandt ok - het goedkopere is vaak even goed .WBD III.2.2:108 'gebrand' = geil, wellustig? 109 = manziek; 110= vrouwziek
brandkuil, braandkèùl, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): brandkuil, kuil met bluswater
brasem, braosem, bròssem, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.2:90 'brasem' - brasem (Abramis brama); bròssem; brasem; riviervis; abramis brama; ...hij zwom as enen bròssem... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Aanders...)
brassen, brasse, zwak werkwoord, brasse - braste - gebrast, knoeien, morsen; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRASSEN onov.ww - morsen, knoeien, vooral aan tafel (zie blz. 79-82)
brauwelen, braawele, zwak werkwoord, wauwelen, wawelen, bazelen; Henk van Rijen: hurt em es braawele - hoor hem eens wartaal uitslaan
Breda, Berdao, zelfstandig naamwoord, eigennaam, toponiem, Breda; Ik pak em, scheur em open en lees dèk de week derop, zôo en zôo laot in Berdao moet zèèn in de Kloosterkazerne om gekeurd te worre vur militaire dienst. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Ik werkte ondertussen bij De Stem in Berdao. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Dieje deftige meneer meej zen sigarewinkeltje zaat naa in Berdao, in de pèreplu. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); T[ilburg] is gin Berdao èn zeeker gin Den Bosch. (Henriëtte Vunderink; Tilbörg; k Zal van oe blèève haawe, 2007)
Breda's, Berdaos, bijvoeglijk naamwoord, Van Rijen (1998): Berdaos, Berdòsse; 'Un Berdaos mèdje meej unne Berdòsse jonge'
Bredaseweg, Berdòssewèg, toponiem, Bredaseweg in Tilburg; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'den Bredosschenweg'
Bredaseweg, Bredòssewèg, toponiem, Bredaseweg; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…èn toen kosseme saoves òf  tweej keer in de week bij Toon van ’t Hof op de Bredòssewèg in die kefeej daor vruuger de Haos gezeeten heej…”
breed, brêed, bijvoeglijk naamwoord, breejer, bridst, breed; Dirk Boutkan: brêed breeje (36); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Die et brêed heej, lot et brêed hange .Dirk Boutkan: (blz. 50) naast 'brêedst'; WBD breej taande - brede tanden van een koe; WBD brêed staon (v.e. paard) - met de benen te ver uit elkaar staan, ook genoemd 'röm', (Hasselt): rèùm of wèèd staon; Cees Robben: Brêed hèkket vruuger nôot gehad .A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): gimme tweej breej stêene - breejer - bridste; WBD brèèd getaaw/bri-j ketaaw (II:945) - breedweefgetouw; WBD te brêed gebumd (II:1007) - te breed geboomd; Frans Verbunt: et veur zo brêed hèbbe dèt aachter spits toelopt; Dirk Boutkan: - en brêed c.q. bree hèùs - een breed huis; sup.: brêedst/bridst ( 48); WBD III.2.2:2 'breed zijn' = zwanger zijn; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BREED - Fr. large: Het breed hebben - welhebbende zijn; Etymologie: ; Got. braida, D. breit, N. breed, T. brêed
breed, bree, breej, zelfstandig naamwoord, breedte; echter onzijdig gebruikt, en mogelijk alleen in de volgende uitdrukking met ''t lang': Al wè'k van d'r weet over Baokels verlee; dè zal ik van boven toe onder; aon öllie vertellen in 't lang en in ’t bree (Piet Heerkens; uit ‘Vertesselkes, ‘De boeren van Baokel’, 1944); breej; zelfstandig naamwoord; breedte; En daorin stond alles in den breje beschreven... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); En oome Teun vertelde z'n gesprek mee Kareltjes in et lang en breej... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940)
breedhouder, brêedhouer, zelfstandig naamwoord, breedhouder; WBD brêedhower- breedhouder , benaming voor 'tempel', een onderdeel van een weefgetouw
breedst, bridst, bijvoeglijk naamwoord, overtreffende trap van 'brêed', breed - brêed, breejer, bridst; breedst; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): bridste
breedte, bridte, britte, zelfstandig naamwoord, breedte; Dirk Boutkan: (blz. 34) 'brite' (met vocaalkrimping)
breekwaar, breekwaor, zelfstandig naamwoord, aardewerk, inz. serviesgoed; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BREEKWERK - vage benaming voor serviesgoed .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BREEKWAAR zelfstandig naamwoord vrouwelijk, geen mv. - al wat licht breekt, zooals glaswerk
breekwerk, breekwèèrk, zelfstandig naamwoord, aardewerk, inz. serviesgoed; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BREEKWERK - vage benaming voor serviesgoed .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BREEKWAAR zelfstandig naamwoord vrouwelijk, geen mv. - al wat licht breekt, zooals glaswerk
Brehees, Brees, toponiem, Toponiem: Brehees, Cees Robben (19751121)
breien, braaje, zwak werkwoord, braaje - braajde/breej - gebraajd/begreeje?, vroeger ook sterk; breien; Dialectenquête 1879: braaie; Audioregistratie 1978 - Int nòjaor moeste ze tuijere, daor zaat dan de, de mèèd, de dienstboode bij, de mèèd zin wij vruuger. Die laag dòr bè te braaje èn die moes aaf èn toe die starte vort slaon! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Henk van Rijen: ak oe gebraaid hò, dan hak oe aachtermekaare ötgetrokke; Ik herinner me nog borstrokke, vruuger droege we swenters borstrokken over ons hemd tegen de kou. Die dinge wiere gebraaid. Hadder toevallig enen òn gekreege, die öt de losse pols gebraaid waar, dan zaat dè wel lekker soepel over oew hemd en konde oe èège zonder moeite beweege. Mar soms, soms waar der intje òn’t braaie gewist, die alles zôo vaast ha aongetrokke, dègge dè kuras, dè borstharnas, amper over oewe kop krêegt getrokken. Aojemhaole gong dan nao efkes oefene wel wir mar soepel bèùge waar der nie bij. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Vergit ok de mèskesonderbroeke nie. Die mèskes, zôlang ze nog meske waren, droege gebraaide broeken. As die öt de waas kwaame, waaren et net planken, zôo stèèf, zeker asse te wèèrm gewaase waaren. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); De broek, diese aonha zal wel un gebraaide zèn gewist, zon ketoene, waor et petrôon op oew kont viel af te leezen, agge efkes gezeete hadt. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Buuk Nie praote mar braaje - niet kletsen (je laten afleiden) maar doorwerken; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BRAIJEN voor breijen, breiden; z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): GEBREEËN (zachte e): 3e hoofdvorm van 'breien'; WBD III.1.4:364 'braaje' = prutsen zie braoje; WBD kousenbraajer - paard dat onder het stappen de benen kruiselings plaatst; breej; werkwoordsvorm; breide: verleden tijd van 'braaje', naast 'braajde'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BREE (zachte e) 2e hoofdvorm van 'breien'; gebraajd; van ‘braaje’; gebreid; Cees Robben – Aachter de gebraaide broek van ons Berta... (19730216); gebreeje; van 'braaje', breien; Frans Verbunt – gebreid. Dees klêed hèk èèges gebreeje gehad.
breier, braajer, zelfstandig naamwoord, breier; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den braajer = Henri Blomjous (26)
breinaald, braajnòld, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: breipen; WBD (III.2.1:384; braajnòld, braajpèn, pèn, braajèèzer = breinaald)
breiwerk, braajwèèrk, zelfstandig naamwoord, breiwerk; broddelwerk; De Wijs  – gin sôrt van braaiwerk, bij ons noemen we dè, broddelen! (feb. 1962) zie braoje
breken, breeke, sterk werkwoord, breeke - braak - gebrooke, breken; B breeke - braak - gebrooke; - vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij brikt; - verleden tijd 'brôok'; Twee ferme [water]straolen schoten onder et volk en 't leek wel of op deez' moment den oorlog pas uitbrook... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’De nuuwe dokter’; feuilleton in 4 afl. in NTC 27-1-1940 – 17-2-1940); Daags nò “drie kôoninge”, zôo ast écht heurt, brikt ze ieder jaor den kerststal aaf en römt ze den bôom op.  (Jos Naaijkens; ‘De kèrsbôom in de dôos’;  CuBra, ca 2005); WBD gebrooken hèngst, den hèngst is gebrooke - gezegd van een hengst waarbij door het castreren een darmuitstulping optreedt; WBD breeke - braken (kneden van het zeer stijve taaitaai- of peperkoekdeeg, door twee man d.m.v. een braak, een soort scharnierend hout); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): breke - breken (verleden tijd brook); braak; verleden tijd van breeke; brak; Dirk Boutkan: (blz. 40) Er treedt geen vocaalkrimping op: braakte (brak je) ; R.J. 'want ie braak oe èrm en bëeen'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRAAK - 2e hoofdvorm van 'breken'; WBD (Hasselt:) 'mis brèèjke' - mest verspreiden (op het bouwland); brikt; van 'Breeke'; breekt; Cees Robben: Mòkt dègge gin èèrm òf bêen brikt; Cees Robben: 'èèrem, meneer, dè brikt gin eer'; 2e + 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'breeke' (met vocaalkrimping);brôok; brak; R.J. 'mar 't perd deh brook z'n aachterste poot'; Henk van Rijen: ek brôok bekaant mene nèk - ik brak bijna mijn nek; verleden tijd van 'breeke'; naast 'braak'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BROOK (zachte o) 2e hoofdvorm van 'breken'; Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): brook - brak (ovt. van breken); gebrooke; van breeke; gebroken; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - (krèk) int gebrooke (koome) (JM'50) - ongelegen (komen)
brekespel, brèkspèl, brèkspul, zelfstandig naamwoord, et brèkspul inbrènge, uitdrukking; Pierre van Beek: spelbreker zijn; R ook: Alles in brakspul brenge - alles in de war sturen; Cees Robben – [Moeder straft kind] As de mieter naor boven... want gij brengt er het brekspul in... (19640619); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - èrges en 'breekspul' inbrenge - spelbreker zijn ('87); Haor. BREKSPUL - 'breekspul'; Toen hadde 't brèkspul on de gang .A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): brèkspeul, zelfstandig naamwoord  o. breekspeul, brekespel. Hij maoket brekspuil - Hij is de spelbreker; voor de vorm vgl. WNT s.v. 'brekespel' .WNT BREKESPEL, voorheen, en in Zuid-Ned.nog thans BREEKSPEL - iemand die het spel, de vreugde, het genoegen van een gezelschap door twist, misplaatsten ernst enz. stoort. Z.a .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BREKESPEL - blékspélder, zelfstandig naamwoord mannelijk - iem. die het spel in de war helpt; en dan: iem. waarop geen staat te maken is .WNT BREKESPEL - voorheen, en in Zuid-Ned. nog thans BREEKSPEL - Eigenlijk iemand die het spel, de vreugde, het genoegen van een gezelschap door twist, misplaatsten ernst enz, stoort, bederft. Breekspel spelen .Mv. brekespellen (gewoonlijk: spelbrekers)
brengen, brènge, sterk werkwoord, brengen; Cees Robben: Die wòrre gebròcht dur den ôojevaor. Ik zèè fèèn grôotgebròcht; B brènge - bròcht - gebròcht; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): GEBROCHT, in 't W. ook GEBROECHT: 3e hoofdvorm van 'brengen'; ww; bracht; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ik wó dètte pòst enen brief bròcht; verleden tijd van 'brènge'; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): bròcht (vocaalrekking alleen ten O. v.d.lijn Den Bosch-Tilburg) blz. 108; Antw BROCHT, BROECHT - 2e hoofdvorm van 'brengen'; gebròcht; van brènge; gebracht
brensen, briense, zwak werkwoord, briense - brienste - gebrienst, WBD hinneken (v.e. paard), ook genoemd 'hunkere,' 'hinneke' of 'kwèkke'
bretel, bretèl, zelfstandig naamwoord, bretels; De Wijs – Ge môt naa nie zô overdrève: gij maokt van ieder elastiekske unne bretel... (17-10-1972)
brief, brief, zelfstandig naamwoord, "brief; Ons kermis is dees jaor vur den irsten keer ""dreug gelee"", dè wil zeggen, dè ge in de café's vur oe goeie centen eigenlijk gin drupke snevel zô't kunnen koopen. De köster was in den raod den eenigste die z'ne mond er tegen durfde open te trekken. Van den eene kaant valt dè te begrijpe, want hij hee-t-'m verduveld gère; en dan ten twidde: die thuis niks as leege briefkes meuge lezen, hebben op 'n aander de miste prots. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - niks te leezen hèbben as leege briefkes (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - niets in de melk te brokkelen hebben: niets in te brengen hebben .Frans Verbunt: niks in te brèngen hèbben as leege briefkes; We han over et algemeen niks in te brengen. Lege briefkes zeej de volksmond mar daor schote ok niks meej op. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WBD III.3.1:168 'briefke' = bankbiljet; WBD III.3.1:174 'grote brief' = bankbiljet van f 1000; Ook 'rode rug'"
briefkaart, brievekaort, zelfstandig naamwoord, briefkaart; Mar ’t viel nogal mee, want nao drie daoge zwaor verdriet kwaamp er innen brievekaort van Keese... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Cees Robben – Ge kunt beter ’n brievekaort nemen... (19780902); WBD III.3.1:439 ‘brievenkaart' = briefkaart; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): (onder 'kaort’) brievekaort - briefkaart
bries, brieske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, van ‘bries’; briesje; Cees Robben - ...Dès un zoft Gôôls brieske... (19570631)
briesen, briese, zwak werkwoord, briese - brieste - gebriest, briesen; WBD (v.e. paard) met neus en lippen proesten (Hasselts), elders genoemd: 'blaoze' of 'snottere'
brievenkopje, brieveköpke, zelfstandig naamwoord, postzegel; letterlijk brievenkopje; Gerard van Leyborgh (=ps. van Lambert de Wijs) - Mar Harrie hedde gin brievekópke in oewe zak, want dan mot ik toch nog effe weg schrève. (Nieuwe Tilburgsche Courant - 24 oktober 1925; Tilburgsche Schetsen: Ceciliafeest)
brievenzakje, brievezèkske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "brievenzakje = enveloppe; LDM: Postagentschappen bestonden nog niet. Wel verkocht men in sommige winkels postzegels, maar met verhoging van een halve of hele cent en daar werd 70 jaar geleden ook rekening mee gehouden. Men verkocht bijv. postzegels en schrijfbehoeften, velletjes brievenpapier, ""brievenzekskes"" of ""avelotten"" (enveloppen), pennen en inkt in 't Herringsend (Haringseind, Korvelseweg) bij F. v.d. Hout-Becx, op Korvel bij Trui Bos (recht tegenover de brievenbus), in den Berrendijk (Berkdijk) bij Piet van Heijst. Zo zal het in andere buurten ook wel geweest zijn. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 12 ‘Van postwagen en diligence’; NTC 11-12-1951)"
brij, braaj, zelfstandig naamwoord, brij; Cees Robben – Enkel kender in de Laai/ Dokkelen wè in d’n braai (19570704)
briket, briekèt, zelfstandig naamwoord, briket; geperste vaste brandstof; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Vur vèèf sènt briekètte, dan hadde vur en dubbeltje, dan hadde dan tien briekètte vur vèèf sènt.” (transcriptie Hans Hessels 2014)
bril, bril, zelfstandig naamwoord, "bril; Pierre van Beek - Van een man met opvallend kromme benen kon men horen zeggen: ""Hij loopt mee 'nen bril; het is een goeie om een verken te vangen"". De bril waarmee we hier te maken hebben, was een rond gat in de planken wand van een varkenskot. Het varken moest hier; de kop door steken om uit de aan de buitenkant staande trog te kunnen eten. Dit was bruikbaar voor een varken van drie maanden maar ook voor een groter. Het werd afgesloten met een houten schuif, welke door een pinnetje in een gaatje op bepaalde hoogte kon worden vastgezet. Men meldt ons ook, dat van iemand met kromme benen gezegd werd: Hij staat ""vene teens"". Met dat ""vene"" weten we helemaal geen raad. (Tilburgse Taalplastiek, aflevering 108, 1970)"
brillantine, briejantiene, zelfstandig naamwoord, Frans: brillantine; haarwater; om het haar glans te geven; van 'briller', glanzen; In mèn haor ha’k allemol slaoge geleej. Nao un tedje blééve die ok vort zitten, ak der mar genoeg briejantiene opsmèèrde. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
brissen, prisse, zwak werkwoord, prisse - priste - geprist, PM bakken en braden; WBD (III.2.1:356) 'prissen' - sudderen, ook 'spetten, spetteren, knetteren'; Verh. PRISSEN onov.ww - bakken en braden; Haor prùsse - slordig werken
britsen, britse, zwak werkwoord, britse - britste - gebritst, "prakken, eten met een vork fijnmaken en dooreenmengen; N. Daamen - handschrift 1916 - ""britsen - moeder maa'k britsen? (aardappelen op het bord tot brei maken)""; Pierre van Beek: (onder schoolmakkers) een medescholier bij armen en benen vastpakken en hem dan in ritmische herhaling met het achterwerk op de grond laten botsen. (Tilburgse Taaklplastiek 154); Dan mòkte we in et midde vant bòrd in de boerekôol en költje om de sjuu in te doen. Èn dan mar britse, meneer. Lèkker! Èn dabbe, èn prakke. Gin gepielie. Spaoje! (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); WBD (III.2.1:359) britse - aardappelen stampen, ook 'brouwen’ genoemd; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRITSEN zie BRATSEN - het eten fijn prakken met de vork, teneinde het vet daarin te doen trekken."
brobbelen, broebele, zwak werkwoord, borrelen, opborrelen; Soms, ineens, begient de knaorrie; rilt 'n trillerig melodieke; puur en klaor gerol, gebroebel, (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Stilleeve’, 1938); Melodieë moete vloeie; moeten as fonteine sproeie; moeten broebelen as 'n bron; lekker leuteren in de zon. (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Moedertaol’, 1938); ...te kijken of ze et waoter ergeraand zaage broebele... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); ...en toen ik vlakbij kwaam, begos er daor ineens iets te broebele en ik heurde iets spolderen in 't waoter. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’’t Spook’; NTC 3-1-1940); Heur 'm toontjes brabbele, broebele... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, ‘Naachtegaol’, 1941)
brobbelschijt, bròbbelschèèt, zelfstandig naamwoord, diarree; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - kwò dèttie et bròbbelschèèt krêeg (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) ik wou dat hij diarree kreeg (verwensing; bròbbel = luchtbel); WBD III.4.4:214 'brobbelen' = borrelen, ook 'bobbelen', 'bubbelen'
Brockway, Bròkwaaj, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): Brockway (naam v.d. eerste Tilburgse stadsbusdienst); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “En wè was de irste bus, de Bròkwaaj?” (transcriptie Hans Hessels 2014)
broddelen, bròddele, zwak werkwoord, broddelen, slecht werk afleveren; De Wijs  – gin sôrt van braaiwerk, bij ons noemen we dè, broddelen! (feb. 1962)
broddelwerk, bròddelwèèrk, zelfstandig naamwoord, slecht uitgevoerd werk; De Wijs – (gehoord bij brei-bezigheden: ) Dès broddelwerk, die braainolde zèn te laank. -’t is zunt want ge zèt al aon den buîknaovel (23-09-1970)
broden, brôoje, bijvoeglijk naamwoord, van brooddeeg gemaakt; A.J.A.C. van Delft – brôoje pèrd – En dan die groote brooje pèrden! Nou iest allemaol taai-taai, liefst nog nie te groote stukken, want 't ies toch al duur genog. (…) Brooje pèrden waren een gebak van brooddeeg in den vorm van Sinterklaas te paard. De grondstof was, gelijk boven geschetst, al naargelang men er aan te kosten wenschte te leggen. Ook werden wel vrijers en vrijsters van speculaas of taai-taai cadeau gegeven. Later zijn de zg. boterletters, elders marsepeinletters geheeten, in de mode en den smaak gekomen.(Nwe. Tilb. Courant, 5 dec. 1929)
broden, brôoje, zwak werkwoord, Van Rijen (1998): slagen, succes hebben; Van Rijen (1998): 'Hè hee-g-ut gebrôojd' - hij heeft het gehaald; WNT BROODEN zw.ww. - Eig. van brood voorzien, met brood voeden, onderhouden; fig. zooveel als: verzadigen, tevredenstellen.
broeden, broeje, bruuje, zwak werkwoord, broeje - broejde – gebroejd, broeden; Dirk Boutkan: (blz. 24) 'bruje' = broeje (geen umlaut wegens volgende j); - korte oe; Cees Robben: de gaans zaat te broeje; et bisje ha gebroejd; de ènd ging ònt broeje; WBD III.4.4:12 'broeilucht', 13 'broeierige lucht' = lucht die onweer en regen voorspelt; WBD III.4.4:31 'broeierig, broeiend weer' = benauwd weer; WBD III.1.4:18 'broeden' = in het geheim uitdenken; Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BROEDEN - bruje wkw. (brude, gebrut); broeden; WBD bruuje (Hasselt) - broeden, op eieren zitten; B bruuje - bruujde - gebruujd; ik bruuj, gij/hij bruujt; Cees Robben – ’t bruujt rontelom... (19570309); J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRU(D)EN - broeden, Fr. couver. Daar bruudt iet.
broeder, broeder, zelfstandig naamwoord, pannekoek; Frans Verbunt: ook: ene flinke stront
broeds, bruuds, bijvoeglijk naamwoord, uu is kort; WBD broeds (Hasselts)
Broek, Broek, toponiem, het Broek, Het Broek; vaak gebruikte naam voor een ven. Robben doelt waarschijnlijk op Het Broek dat zijn naam aan de wijk Broekhoven gegeven heeft .Cees Robben – Blauwslôôt.. Buunder.. Baors en Broek.. (19570316)
broek, broek, zelfstandig naamwoord, bruukske, "1. broek (het kledingstuk); Van Delft - ""Beter de broek aan een wieg gescheurd, dan een oud wijf op bed gebeurd."" Gezegd tegen een man op leeftijd, die een nog jonge vrouw kiest. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929); In [een] bruukske van vruuger ha veul weg van innen envelop in vurfrontje mee in lèfke er aon, dè net zaat as in visje, en van aachteren de klep mee twee knupkes. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Van Beek - ""Bij broeken betalen geen doeken."" - Waar heren in 't gezelschap zijn, behoeven de dames niet te betalen. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Waor broeke zèn, betaole gin doeke .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Zwètsen èn in de broek schèète dè kunde zittende .Pierre van Beek: mar percies ónder èn boove de broek ötkoome - Klein zijn; (fig) nog niet mogen meepraten (Tilburgse Taaklplastiek 153); V - aachter de gebraajde broek krèùpe - naar bed gaan (achter de, vroeger vaak gebreide, broek van de vrouw gaan liggen; naar bed gaan); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - in iemes zen hart begraove liggen as en boerekónt in en turkslèère broek (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - in iemands hart gesloten zijn; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): broek (blz. 17 en 155); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dès en stèèrk stuk in en kaoj broek ('41)- dat is kras, ongelooflik; Henk van Rijen: sebiet zak oe de broek es opdoen - ik zal je dadelijk eens onder handen nemen; Frans Verbunt: van dêen broek in daander - heel laat naar bed en vroeg op; Moeten poepen: Audioregistratie 1978 - Toen zèttenie [de pastoor] me daor in, in et kesjòt, daoraachter de kèrk, ik èn Sjefke Dams. Ik vergeet et gaddoome nôot mir. Ènne… daor stonde en paor grôote volle maande vol leege wèènflèske, flèsse èn Damske èn ikke, jè, wij gingen es keure. Der zaat ooveral nòg zon dröpke in. En toen moes Sjefke öt de broek. Ik zèg: “Dè kunde hier! Der ligge strôojhulze zat! Gao daor mar in diejen hoek zitte!” (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Frans Verbunt: en pond broek èn en ons kont - een veel te grote broek; 2. andere betekenissen; WBD laaggelegen vochtige grond; WBD broek - achterste deel v.h. paard, ook genoemd 'aachterkaant', 'krös'; WBD broek - bil v.h. paard, ook 'bil' genoemd; WBD broek - achterhaam (deel v.h. tuig dat het paard op het achterdeel draagt); bruukske; verkleinwoord van 'broek', met umlaut; broekje; R.J. en bruukske meej en gòtje; Cees Robben – En ik strèèk m’n bruukske wir vors in de plooi. (19700116); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Wè zalt dun dur zen bruukske drèntele ('86)-Hij zal van angst diarree krijgen .Dirk Boutkan: (blz. 30) bruukske"
broekekster, broekèkster, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): gaai (Garrulus glandarius); WBD III.4.1:149 broekèkster - gaai z.a.
Broekhoven, Broekhoove, zelfstandig naamwoord, Broekhoven (Tilburg-zuid); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ge zèèt zeeker meej den Broekhoovese tram meegekoome (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1964) - Gezegd tegen iemand die erg vlug was .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nòr de spleet van Broekhoove moete (JM'50) - moeten betalen (naar de broekzak moeten, waar immers de beurs zit)
broekjanneke, broekjanneke, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): ekster (Pica pica); WBD broekjanneke - ekster
broeknachtegaal, broeknaachtegaol, zelfstandig naamwoord, "kikker; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""broeknaachtegoal - kikker""; WBD III.4.2:111 'broeknachtegaal' - kikker, ook genoemd: kinkenduut, of 'kikkebil', 'kinkvors', 'puit', 'kikker'."
broekpoeper, broekpoeperke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, broekpoepertje; kind dat nog niet zindelijk is; Cees Robben – Is ie al dreug, Drieka..? Bekaant, Miena.. Af en toe verliest ons broekpoeperke nog wel is wè... (19850412); Hoe grôoter de strêûp hoe beeter. Ge had toen ok nòg veul mêer sorte kender dan teegesworreg. Ge had irst ‘platte kènder’. Dè waare de kiendjes die nòg nie kosse lôope. Die wèrre dikkels ok ‘haawkènder’ genoemd, omdèt moeders ze òn de mèm moes haawe. Asse dan grôoter wiere van et zòg, dan waare-n-et irst klutjes, dan ploddekes, en dan brakke. Ge had ok nòg broekpoeperkes, jungskes, mèdjes òf durskes. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)
broekriem, broeksriem, zelfstandig naamwoord, broekriem; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): oewen broeksriem ònhaole; WBD III.1.3:123 'broeksriem' = broekriem; ook: 'broeks(en)band'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BROEKS(CH) bvw. Van of behoorende tot eene broek. Broeksche buil (broekzak), broeksche pijpen - broekpijpen.
broekrijden, broekrije, sterk werkwoord, Frans Verbunt: iemand dwingen door te lopen (aachter zen broek rije); Van Rijen (1998): iemand bij zijn kraag en de kont van zijn broek pakken, iets optillen en vooruit duwen; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): broekrije - iem. achter bij z'n broek en z'n kraag grijpen, wat optillen en hem zo dwingen om te lopen.
broekspijp, broekspèèp, zelfstandig naamwoord, broekspèèp; WBD III.1.3:122 'broekspijp' = idem
broel, broelie, brollie, zelfstandig naamwoord, rommel, gewoel, wanorde; Pierre van Beek: hele hoop; Van Rijen (1998): kinderen (broedsel); Pierre van Beek: en broelie kènder (heeft iets denigrerends); Henk van Rijen: en vrammes meej hil heur broelie - een vrouw met haar hele kinderschare; Frans Verbunt: wanorde; Mart [maar het] risseltaot van al den broelie... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit:  Hukkele mar wir...); Stadsnieuws: Toen ze èfkes der kont gekeerd ha, han de kènder enen hôop broelie gemòkt. (070210) - Toen ze eventjes niet opgelet had, hadden de kinderen een hoop rommel gemaakt .C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BROELIE (Fr. brouille) m., wanorde, onoverzichtelijke toestand die iemand de neiging bezorgt zich terug te trekken en 'hil den broelie' achter zich te laten .WNT BROEL, daarnaast BROELIE - in den zin van rommel, gewoel, wanorde.; brollie; Frans Verbunt: kinderschaar
broeliën, broelieje, zwak werkwoord, WBD III.1.2:22 'broeliën' = krioelen; ook: 'wemelen, wriemelen, friemelen, kriemelen, krieuwelen, draaien'
broer, bruur, zelfstandig naamwoord, broer, jongen; maatje, vriend; lange uu; wordt wsch. kort in verkleinwoord; Dirk Boutkan: (blz. 59) onze / jullie/ hullie bruur; Zèg bruur, witte gij van wie hij en bruur is? - Zeg jongen, weet jij van wie hij een broer is?; • broer als bloedverwant; Dialectenquête 1879: Waannir komd u bruur jaaw bezuuke?; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): men bruur war muug; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BRUER voor brueder, als broeder voor broer; z.a .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRUUR zelfstandig naamwoord mannelijk - broeder, Fr. frère; 'broeder' wordt gebezigd voor kloosterbroeder e.d .• broer als koosnaam; Cees Robben – Zôdde-me-nie-is-wille-stuupere-bruur...? (19560818); Cees Robben – Hoe is ter meej bruur... [?] (19600212); Cees Robben – Witte gij waor Gôôl leej, bruur.. (19710212); Cees Robben – Ge het wirris abuus bruur.. (19870410); bruurke; verkleinwoord; van ‘bruur’; Vos (Nijm.) in CR: in 'bruurke' is sprake van een oudere umlaut .• klein kind; Cees Robben – haauwt dè bruurke in de gaote... (19591003); • jongen; zelfs als het een zoon is; Cees Robben – Kek toch is wen diepe gatte vadder../ Dè zen gin gatte bruurke.../ Dè zen gaoter... (19671208); koosnaam; Cees Robben – M’n bruurke-bruur (19751212)
Broer, broer, zelfstandig naamwoord, eigennaam, In een gezin dat reeds meisjes telde, kreeg de eerste jongen vaak de voornaam 'Broer'; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): BROER - Als na het eerste kind (een meisje) een jongetje werd geboren, werd dat dikwijls broertje of Broer genoemd.
broes, broes, zelfstandig naamwoord, schuim (b.v. op de mond van een paard); WBD III.4.2:223 broes - schuimbeestje (Philaenus spumarius), ook 'schuim' genoemd , of 'snot'; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BROES m., schuim, vooral op de mond v.e. paard; ook wel gezegd van mensen die zich opwinden bij het praten: den broes stond op z'ne mond .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BROES zelfstandig naamwoord mannelijk -bruis, dik schuim: Den broes stond op zijn lippen .BROESEM zelfstandig naamwoord mannelijk - dik, vuil schuim, broes.
brok, bròk, zelfstandig naamwoord, brökske, Van Rijen (1998): toffee; WBD III.2.3:245 1/2brok', 'brokje’ = babbelaar; brökske; brokje, stukje, snoepje; Cees Robben: bloozend brökske onverstaand; - verkleinwoord van 'bròk', met umlaut
brokken, bròkke, zwak werkwoord, brokkelen; Mar ons moeder had ok nòg wè in de pap te bròkke. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
broksel, bròksel, zelfstandig naamwoord, WBD III.2.3:143 - 'broksel' = beschuitenpap ; ook 'luiwijvenpap'; WTT 2012 - Het is vooralsnog onduidelijk of dit woord terug gaat op 'bròk' (brok, namelijk de brokjes van de beschuit), dan wel op een verkorte vorm van 'braaksel'; vergelijk het snoepgoed dat 'kattespouw' werd genoemd, het braaksel van een kat. Of op brok als dialectische variant van breuk, breuksel, namelijk de gebroken beschuit als ingrediënt van de pap.
brommen, bromme, zwak werkwoord, brommen; hier in de betekenis ‘op een bromfiets rijden’; Cees Robben – Den kapelaon moet brommen... (19550129)
brommer, brommer, zelfstandig naamwoord, zanger in een koor die niet (altijd) zuiver kan zingen; Cees Robben – As wij vruuger moesse zingen/ sjonges dè was zô plezaant.../ Want dan zette onze frater/ Alle brommers aon de kaant... (19571214)
bronolie, bronollie, zelfstandig naamwoord, petroleum (uit: bromolie); ...dè was bronolie op ’t vuur... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); ...jullie bronolie-krantje, den Bode van Baozel... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 – 18-4-1939); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…was er zonne man, zon man van et gaslicht òngestèld meej zonne lange stòk meej zon lèmpke veur derin, petrollie, hè, en knoetje in meej bronnollie èn dan gingie saoves dieje lantèère veur in dè gòtje steeke, de lantèèren ònmaoke”; Interview met de heer De Kok (1978) – Dè was Stien Ollie! Ge heurt wèl dè, dèk nòg en klèèn bietje bij bèn meej men zeuvenentaacheteg! Dè was ene man. Die ha en eezeltje èn die ging langs de deur meej bronollie!; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - bromollie = Johan Mutsaers (blz. 56); ‘t Brònôliemenneke kwaam ok aachterom, ons moeder had in den òrlog en petrôliumstel om te kunne kooke as er wir es gin gas was. As dè mènneke binne was gewist dan bleef et nog lang stinke, mar ge waart al blij dèttie kwaam. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?); WBD III.4.4:175 'bronolie', 'bromolie' = petroleum, ook 'peterolie'; Stadsnieuws: Hòlt es gaa wè bronollie: de lamp gaat uit (040606); C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRONOLIE m., petroleum; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): 'brónöllie' – petroleum; Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): 'bromolie', pietrolie (VI:59); Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): bromollie - petroleum (ook: bromsaus)
bronoliekan, bronolliekan, zelfstandig naamwoord, kan voor petroleum; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – Stien Ollie – “Die reej meej zon, zon kèrke, zôo meej, meej en bronolliekan derop òn zon vat èn enen eezel èn dan zaatie tusse diejen eezel èn dè, èn dè waogentje zaat ie aatij in…” (transcriptie Hans Hessels 2014) zie Klik hier voor audiofragment
bronolielamp, bronollielaamp, zelfstandig naamwoord, petroleumlamp; WBD (III.2.1:274) bronollielaamp - petroleumlamp
bronoliemachine, bronolliemesjientje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, petroleumstelletje; WBD (III)2.1.236 'bronoliemachine' , 'bronoliemachientje', 'machientje' of 'bronoliestelletje'
Bronsgeest, Bronsgist, zelfstandig naamwoord, eigennaam, Frans Verbunt: Bronsgeest, kruidenierszaak op 't Heike; Frans Verbunt: ge mót ze wè toegeeve, zeej Brónsgist - geef ze maar gelijk; Frans Verbunt: hij is zout haole bij Bronsgist - gezegd als men niet wist waar iemand heen was; Frans Verbunt: hij leest den bèùl van Bronsgist - hij kan het weten (maar die builen waren onbedrukt)
brood, brôod, zelfstandig naamwoord, brôoj, brôojer, brood, tarwebrood van (volkoren)tarwemeel, al dan niet gemengd met gebroken tarwe en tarwevlokken, en waarin zemelen met het blote oog waarneembaar zijn. (Koninklijk besluit 4 juni 1998); Dirk Boutkan: meervoud: brôojer/ brôoje; – in het Tilburgs was brôod meestal bruinbrood en roggebrood in het bijzonder; witbrood (melkbrood, waterbrood) werd meestal aangeduid met 'mik'; zie mik; zie voor melkbrood zie mèlkmik; zie ròggebrôod; Verschil brood en mik; Piet Heerkens - Den aawe Teurlings wiste de taoffel aaf mee 'nen; slip van z'ne kiel, sloeg de kat naor den aanderen hoek van de kaomer en smeet et brood en de mik in de kaast. (Uit: Oome Teun en de Iemkers - door A. Wibbelt, hertaald door Heerkens); ...zis man moes worre ötgezakt/ drie sneekes mik, vier dikke rogge/ meej en flitterke gehakt (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Van brôod wòrde grôot, van mik wòrde dik. [bruinbrood werd als gezondere voeding beschouwd]; Frans Verbunt: asge hier brôod hèt, moette daor ginne mik gaon zuuke; Algemeen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - brôod in de zak hèbbe (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - een wind gelaten hebben; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): óp dè schip krêege ze beschimmeld brôod; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Die kan niks as van brôod strónt maoke .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Van goej brôod kaoj maoke. [?]; Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: Ge zult er beeter van piese as van en körsje brôod. [Gezegd om sterke drank te prijzen]; De Wijs – Wanneer zei’k aon de bûrt? Waant ik zie wel dè ge hier brôôd en koffie mee mot brenge [Lang moeten wachten voordat men geholpen wordt]; Cees Robben: Ge stink as ene schoojer nòr zen brôod; Cees Robben: oew brôod swirskaanten int spèk sòppe; Cees Robben: den hónd zótter nòg gin brôod van lusse; We aate vort brôod van un bordje, dè han die gezinsverzörgsters ingevoerd. Die vonden et mar niks, dè wij ons brôod zô op toffel han liggen, as wij ’s mèèrges of ’s aovens brôod aten. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - gin brôod, gin booter, òch Gòd, òch Gòd, òch Gòd (Daamen, Handschrift Tilburgs; 1916) ['òch Gòd' is een klanknabootsing van het geluid dat het weefgetouw maakt.]; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – (1992): ‘bròòd’ - brood; z.a .Henk van Rijen: brôod hòj bèm, goejbotter hòj bèm, toe teej toe hòj bèm; Frans Verbunt: brôod op de plank; Frans Verbunt: brôod meej brôod èn meej brôod ertusse; Frans Verbunt: waor ze schèèten is brôod, èn waor ze bidden is nôod; WBD III.2.3:42 'brood eten', 'sneetje brood' = avondmaal; Bruinbrood; WBD III.2.3:190 geeft bij 'zemelenbrood' voor Tilburg 'bruin brood' als 'zeldzaam'; 'donker brood' voor Kaatsheuvel en Tilburg; 'zoet brood' voor Goirle en Someren - zie zuut; 'kropbrood' voor Hoogerheide en Tilburg .Roggebrood; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Men verstaat door BROOD hier, bij uitnemendheid, het roggenbrood. Z.a .WBD III.2.3:142 'broodpap' = pap met stukjes roggebrood; WBD III.2.3:191 'brood' = roggebrood; WBD III.4.4:295 'brood' = idem (25 kg); zie ròggebrôod; Zwart brood; Audioregistratie 1978 - …èn dan vatte ons moeder en stuk zwart brôod, dè krêege we zèllef dikkels ok mar hòr want bij ons wier et ötgezèùnegd bij et eete! Dè weet ik nòg goed… zuur brôod, jè, meej zuurdêeg gebakke nèt as den Dötser dieje kuch doen, hè! Èn die kènder, hè, en bietje booter derop. Et trok van gin kaante! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Oud brood; Zegsman Frits de Koning – Zoer brôod trèkt de kèèr [oud brood trekt de kar - oud brood was nog goed om paarden mee te voederen]; Hartjesbrood; Cees Robben: Kende gij dè brôojke nog van klaoren blom?; zie hartjebrôod; Wòrstebrôod; Ons moeder zette thee en we aten un paor worstebrooikes... (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); zie wòrstebrôod; brôoj; broden, meervoud van brôod; Dirk Boutkan: (blz. 34) plur. brôoje naast brôojer
broodje, brôojke, bròjke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, V broodje, kadetje; Dialectenquête 1879: brooikes mi kês; Cees Robben – Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ ’t hartjesbrood... (19600624); Lechim – Aacht brooikes dik meej zult èn kèès... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gin zin mir...); Frans Verbunt: brôojkes meej kèès (oorspr. maaltijd na een begrafenis) (ook Stadsnieuws: 070506); WBD III.2.3:l97 'broodje' = wittebroodje, ook 'klontebrooike' of 'suikerbroodje'; Dirk Boutkan: (blz. 53) brôojke
broodkant, brôodkaant, brodkaant, zelfstandig naamwoord, Pierre van Beek: broodkant (?) (wsch. de rafelende zijkant v. aaneengebakken broden); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et grótste stuk van zenen brôodkaant óphèbbe ('16) - het grootste deel van zijn leven achter de rug hebben .Van Rijen (1998): 'brotkaant'- brood, eten, zijkant v.h. vloerbrood; Van Rijen (1998): 'Zit te wir òn den brotkaant? - Heb je weer honger?'; Frans Verbunt: den brôodkaant nie in zene zak hèbbe; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bro'kant, zelfstandig naamwoord mannelijk, brokant - broodkant, grote kant (stuk) brood; WBD niet vermeld; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BROODKANT zelfstandig naamwoord mannelijk - Hetgeene er van een brood overblijft, nadat er al veel afgesneden is. 'Nen broodkant is minder als 'en half brood en meer als 'en körst.; brodkaant; Henk van Rijen: zitte wir òn den brodkaant? - zit je weer aan het brood?
broodkast, brôodkaast, zelfstandig naamwoord, WBD spinde (voorraadkast of bewaarruimte voor levensmiddelen), ook genoemd: eeteskaast, vliegekaast of kaast
broodkruimel, brôodkrèùmel, zelfstandig naamwoord, broodkruimel; Van Beek - De broodkruimels steken hem. - Hij doet zeer dartel, wordt overmoedig en let niet voldoende op de kleintjes. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)
broodmes, brôodmis, zelfstandig naamwoord, broodmes
broodpijp, brôodpèèp, zelfstandig naamwoord, (fantasiewoord) [?]; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - wè óp de brôodpèèp speule (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - mensen honger laten lijden
broodzak, brôodzak, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: broodzak: de bakker die langs de deur ging, had die over zijn schouder hangen, met daarin voor en achter de brôojer.
brossig, bròsseg, bijvoeglijk naamwoord, WBD III.4.4:206 'brossig' = bros, broos; 206 'broos', 'bros' = bros
brouwen, braawe, zwak werkwoord, brouwen; WBD (III.2.l:359) 'brouwen' - aardappelen stampen, 'britse'; B braawe - braawde - gebraawe
brouwer, braawer, zelfstandig naamwoord, "bierbrouwer; LDM: In onze schooljaren hebben wij ooit gehoord of gelezen, dat er een tijd was, waarin Tilburg 63 brouwerijen telde. Wanneer dit geweest is, hebben wij niet kunnen achterhalen; ook het Gemeente-archief verstrekte ons hieromtrent geen gegevens. Wel kregen we van de heer Schurink enige lijsten ter inzage van bestaande brouwerijen in de jaren 1690-1696. In 1694 bijv. waren hier 28 brouwerijen, waarvan enige waren aangegeven als ""huisbrouwerij"", de overige als coöp. brouwerij. De eerste brouwden dus voor eigen huishouden met dienend personeel, de andere natuurlijk ook voor eigen gebruik en tevens voor de verkoop. (…) Met deze 28 zijn we echter nog lang niet aan de 63. Bij de toename der bevolking is echter waarschijnlijk ook het getal brouwerijen wel gestegen. Een oud-Tilburger, die er ook iets van weten kon en bij wie wij daarom eens informeerden, vond dit getal 63 absoluut niet onaannemelijk, zelfs zeer goed verklaarbaar, want men moet hierbij niet vergeten, dat koffie en thee toen hier nog totaal onbekend waren. Deze dranken zijn hier pas ingeburgerd na de oprichting der Oost-Indische Compagnie en er kan nog een hele tijd verlopen zijn vooraleer het de volksdranken zijn geworden. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 8 ‘Oude brouwerijen in Tilburg’; NTC 23-6-1951) (…) Nu we toch hierover bezig zijn, willen we nog even de brouwerijen die we in Tilburg gekend hebben de revue laten passeren.1. Aan de Heikant bij de ingang der Heikantse Baan de firma Witlox.2. Aan het Goirke hoek Kasteeldreef Jan de Kanter, tevens koster.3. Aan de Veldhoven C. van Roessel, brouwerij ""De halve Maan"" tevens handelsmouterij.4. Aan de Bosscheweg rechts over de Kanaalbrug brouwerij ""De Kroon"" met mouterij. De eerste hiervan staat er nog, maar zal wel van bestemming zijn veranderd. Tijdens de oorlog 1914-1918 deed ze nog dienst als groente-drogerij.5. Aan de Lovensestraat heeft de heer v. Tulder nog een brouwerijtje gebouwd, maar of er ooit bier gemaakt is betwijfelen wij sterk. Het gebouw bestaat nog en is te vinden op het terrein van de steenkolenhandel der firma Van Ierland .6. Aan de Bosscheweg ter hoogte waar nu fraterhuis en -school staan, firma v. Roessel, brouwerij ""Het Anker"". Deze heer woonde echter op de Heuvel naast de kerk en had ook café, het tegenwoordige ""l'Industrie"" .7. Aan de Bredaseweg, waar nu is gevestigd melkhandel firma v. Thiel, voordien de graanhandel firma Gebr. Majoie, was de brouwerij van de heer van den Boer .8. Eveneens aan de Bredaseweg, tegenover het missiehuis, heeft Henri de Kanter, zoon van Jan (zie nr. 2), ook een brouwerij gebouwd. Hiervan zouden we hetzelfde kunnen zeggen als van nr. 5. Heden is er in gevestigd de garage van de heer Strijbosch .9. Aan het Korvelplein brouwerij ""De Posthoorn"", erven A.H. v. Roessel. Deze A.H. van Roessel was een broer van brouwer C. v. Roessel aan de Veldhoven (zie nr. 3). Op Korvel was ook een mouterij voor eigen gebruik .10. Brouwerij ""De Schaapskooi"", ook met eigen mouterij .Dan waren er nog een paar andere, die echter geen Coopbrouwerijen waren, dus uitsluitend dienden voor eigen gebruik. Wellicht bestaan ze nog, namelijk bij de Eerw. Paters Capucijnen Korvelseweg en de Eerw. Paters Missionarissen aan de Bredaseweg .Buiten deze Tilburgse brouwerijen leverden nog verschillende andere brouwers hier hun product, o.a. die van Hilvarenbeek, Baarschot (onder Diessen), Middelbeers, Vessem en misschien nog andere. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 9 ‘De brouwerij van vroeger’; NTC 1-8-1951); Van Rijen (1998): brouwer; Van Rijen (1998): 'Wòr den braawer zit, kan den bèkker nie zèèn. - Als je veel gedronken hebt, hoef je niet meer te eten.'; Buuk - bierbrouwer, maar ook wel leverancier van dranken (in 't algemeen)"
brug, bruggeske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, brugje; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRUG zelfstandig naamwoord vrouwelijk, vklw.'bruggeske(n)'; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): 'Bruggesken' voor brugsken of brugken.
bruid, brèùd, zelfstandig naamwoord, brödje, "bruid; Dialectenquête 1879: Wè vur 'n klêd haad de bruid oan? (ui als in fr. Meuse); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - 'tis nòg vèr van laage, zi de brèùd, èn ze schruwde (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) zeispreuk; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ksal oe ók is diene, zo gaa ge de brèùd zèèt (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - Ik zal jou ook eens (be)dienen ... (Doe het opgedragen werk zelf maar!); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dès en aander brèùd (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - Dat is andere koek: dat is een veel beter plan dan het vorige .Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): dès en aander brèùd - (over iets of iemand sprekend dat/die veel beter blijkt te zijn); bruid; Van Delft - - Als de beerput vol is, ""komt de boer ruimen"" en ""nimt dan de bruid mee"". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)"
bruidje, brödje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, bruidje; WBD (III.3.3:265) brödje, persèssiebrödje = bruidje in de processie
bruidspaar, brödspaor, zelfstandig naamwoord, bruidspaar; WBD III.2.2:86 'bruidspaar'= idem
bruiloft, brölòft, zelfstandig naamwoord, bruiloft; Cees Robben: De biste plòts bij en begròffenis èn en brölòft dès den twidde waoge .Cees Robben: dan vier ik de bange brölòft (firteg jaor getrouwd); Henk van Rijen: Daor hèbbe ze brölòft - werd gezegd van lieden waar een gierkar voor het huis stond om faecaliën op te halen .Dialectenquête 1879: bruloft (met ö van Götter); Henk van Rijen: dòr hèbbe ze bröleft (gezegd bij het legen van de beerput dwars door het huis); Frans Verbunt: bij en mis drinkt er êene èn zinge ze allemòl bij en brölòft zingt er êene èn drinke ze allemòl; WBD (III.3.3:301) brölòft = bruiloft
bruin, brèùn, bijvoeglijk naamwoord, brönder, brönst, bruin; uitdrukking -  enen brèùnen èèrm haole - in het gevlij komen, strooplikken; WBD brèùne (Hasselt) - bep. schimmel; Cees Robben: De kòrst is òn den brèùne kaant; Pierre van Beek: ze brèùn braoje - het (te) bar maken, ze bruin bakken; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zakken as brèùn bier (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1966) - snel minder worden; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - brèùne bèère = trappisten (blz. 87); WBD III.3.1:259 'een bruine arm halen' = vleien; WBD III.2.3:190 'bruin brood' = zemelenbrood; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bn, bruin; zegsw. ''t al te brön maoke' - het al te bont maken
bruiner, brönder, bijvoeglijk naamwoord, brönst, bruiner, bruinst; resp. comparat. en superlat. van 'brèùn gesyncopeerde d.
bruinig, bröneg, bijvoeglijk naamwoord, Van Rijen (1998): bruinachtig
bruisen, broeze, zwak werkwoord, schuimen; 'n boerinneke [...] mee twee eemers versche roome, die ze pas gemolken had, et schuim stond er nog op te broezen. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun in den trein’; NTC 16-9-1939)
bruist, bröst, zelfstandig naamwoord, bazig of koppig iemand; WSD teeldriftig varke; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de bröste = Jaan & Kees Pap-van Pelt (blz. 59); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): bröst - lomp manspersoon; WNT BRUISTIG - onstuimig. Waarschijnlijk, zij 't ook niet rechtstreeks, afgeleid van 'bruisen'
bruistig, brösteg, bijvoeglijk naamwoord, "bronstig, heftig, ongenaakbaar; WBD geslachtsdrift vertonend (van een koe), ook 'stiereg' of 'rits' genoemd; WBD tochtig, gezegd v.e. vrouwelijk varken; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""bröstig - ons vairke is bröstig (bronstig, tuchtig)""; Stadsnieuws: De stier waar wèl brösteg, mar de koej nog nie stiereg (910706); ‘As ge naa zegt tussen de soep en de èèrpel en op de keukentoffel, dan kos ik oe nog wel geleuve Dré, mar veftien keer, dan zèède nog bröstiger dan un knèèn’, zeej Driekske. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Hans Heestermans, Witte nog? (1988-1994): buistig, bustig, burstig, (aam)borstig. (VI:72); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - bruistig, pruistig, briestig, britsig - tochtig; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRUISTIG (bröstig) bn (van varkens gezegd) loops; ook wel: ruw en opvliegend van karakter .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRUISTIG (uitspr. brösteg) - bronstig, tochtig, sprekende v. zwijnen; WNT BRUISTIG - onstuimig. Waarschijnlijk, zij 't ook niet rechtstreeks afgeleid van 'bruisen'"
brul, brul, zelfstandig naamwoord, WBD kween (koe die door een afwijking v.d. geslachtsorganen onvruchtbaar is), ook 'kwee' of 'kweej' genoemd; WBD et brul hèbbe - lijden aan de brulziekte (bij koeien); WBD en brul - koe die aan brulziekte lijdt; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BRUL bijvoeglijk naamwoord, gezegd van een koe die voortdurend stierig is, brulziek; ook van mensen die gauw opgewonden zijn .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRUL zelfstandig naamwoordn.v. - eene koe, waar men geen kalf in krijgen kan, onvruchtbare koe.
brullen, brulle, brèlle, zwak werkwoord, brèlle - brèlde - gebrèld, brulle - brulde - gebruld, WBD van een koe: bronstig op een andere koe springen, ook 'rije' genoemd; WBD loeien, ook 'blijte', 'blèère', 'kweeke' of 'kwèèke' genoemd; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BRULLEN - Wordt niet enkel gezeid van 't geluid van wilde dieren, maar ook van 't geloei van 't hoornvee. Ook: luidkeels schreien.; brèlle; huilen, schreien; Et bòske brèlde ómdèt gevalle was .Cees Robben – Dan begiende te brellen (19650514); Frans Verbunt: vermeldt ook: rondbazuinen
brutaal, bruutaol, bijvoeglijk naamwoord, "brutaal; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'brutaol'; ' nie te brutaol optreejen'; WBD III.3.1:221 'brutaal', 'strant, astrant' = vrijpostig; WBD III.1.4:130 'brutaal' = moedig; pertaol; brutaal - bijvoeglijk naamwoord; ...mar ‘de spoor’ – zo hietten ie,- die was nog pertaol d’r bij, en hij zi: ""dè kamme niks schillen... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Cees Robben – Gemèèn en pertaol (19590822); Henk van Rijen (1998): "
bui, bui, zelfstandig naamwoord, böjkes, buike, regenbui; gez.: Zède getrouwd dan wordt dè netuurlijk 'n moeilijker geval mar d'r is toch ôk wel 'n mouw on te paassen. Ge brengt [van de kermis] vur oe vernomste helft van oe trouwbuukske bij zo'n gelegenheid 'nen buil stroopmoppen of 'n paor kwatta's mee; dè is 'n veul beter remedie tegen onweer as 'nen bliksemafleijer: de bui drijft over zonder dè-ge't rommelen heurt! (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); böjkes; van ‘bui’; buitjes, regenbuitjes; Cees Robben – Bôjkes [sic] van de lente zidde...? (19580315); buike; verkleinwoord van ‘bui’; regenbuitje; Cees Robben – Ik heb mar twee buikes gehad (19650820); Cees Robben – Al veul buijkes aachter de rug... (19740830)
buigen, bèùge, sterk werkwoord, buigen; Dialectenquête 1879: buige (ui als in Fr. Meuse, fleuve); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de burries van de kreugel bèùge deur ónder et gewicht; Dirk Boutkan: (blz. 37) doublet 2/3 p. sing.: 'bögt/bèùgt' (buigt); Dirk Boutkan: (blz. 40) in verl. tijd variatie: bogde / bôogde; B bèùge - bôog - gebooge - in tegenwoordige tijd geen vocaalkrimping; verleden tijd van bèùge; boog; Dirk Boutkan: (blz. 40) bogde/ boogde (met of zonder vocaalkrimping); bôog; verleden tijd van bèùge; boog; Dirk Boutkan: (blz. 40) bogde/ boogde (met of zonder vocaalkrimping)
buik, bèùk, zelfstandig naamwoord, bökske, "buik, dikke buik; ronde bolle bökskes... (Leo Heerkens; uit De kinkenduut (Piet Heerkens), ‘Kenderdaanske’, 1940); Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Beeter in de wije wèèreld as in nen èngen bèùk .Miep Mandos-v.d. Pol - Aantekeningen Brabantse spreekwoorden: gez. Schrèèft et mar óp oewen bèùk; dan kundet meej oewen hèmslip ötvèège .WBD 'bèùk' of 'pèns' - buik van een paard; Van Beek - ""Ge kunt 't op uw buik schrijven en met de hemdslip uitvegen"", zegt iemand die het geleende niet wil teruggeven. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959); Van Delft - ""Die aanstaande heeft iets voor den buik te binden."" Dit is: Dat meisje is niet onbemiddeld. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929); Cees Robben: Dès twee haanden óp êenen bèùk; enen bierbèùk; Cees Robben: Waaren oew ôoge wir grótter as oewen bèùk?; Cees Robben: Kèk tòch is wè nen bèùk; Cees Robben: 9 (blz. 47) 'buiten-buiks te veul eete'; As iederêen dan zenne bèùk volha, begos de vergadering. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Pierre van Beek: gez. Hij heej nen bèùk as en spurriekoej = dikke buik (Tilburgse Taaklplastiek 131); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nen goejen haon die brèngt er den bèùk èn bòrsten aon – Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): - een goede echtgenoot maakt een vrouw zwanger; Henk van Rijen: as nen boer zenen böök vol heej, is ie vertròkke - als een boer zijn deel binnen heeft, wil hij wel weg; Frans Verbunt: beeter enen bèùk vant drinke as enen bult vant sjouwe; Frans Verbunt: vur êen vlôoj hoefde nie hil oewen bèùk kepot te krabbe (+ Stadsnieuws: 300408); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den bèùk = frater Archangelus (blz. 100); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den bèùk = Verhiel (blz. l07); WBD III.1.1:122 'buik' = buik"
buikband, bökbaand, zelfstandig naamwoord, buikband; WBD bökbaand - buikriem (v.h. paard, die dient als verbinding tussen de beide strengen) (Hasselts woord)
buikje, bökske, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, van 'bèùk', met vocaalkrimping; buikje; R.J. 'om de bolle bùkskes', 'de spin viel op d'r bùkske'; Cees Robben – Doede gij oew bökske deugd (19601007); WBD III.1.1:123 bökske = buikje; Dirk Boutkan: (blz. 24) 'boekske' = bökske
buikloop, bèùklôop, zelfstandig naamwoord, buikloop; Dirk Boutkan: (blz. 33) bèùklôop (geen klinkerverkorting)
buiknagel, bèùknaovel, zelfstandig naamwoord, navel; De Wijs – (Moeder breit een borstrok voor haar dochter) “Zèk al aon d’n buîknaovel?” (15-06-1963); De Wijs – (gehoord bij brei-bezigheden: ) Dès broddelwerk, die braainolde zèn te laank. -’t is zunt want ge zèt al aon den buîknaovel (23-09-1970)
buikpijn, bökpènt, bèùkpènt, zelfstandig naamwoord, buikpijn; Dirk Boutkan: (blz. 33) bökpènt; Ik krèèg bökpènt van oew gezêever. - Ik krijg buikpijn van je geklets; Cees Robben – Buikpent menneke..?! (19670804); Cees Robben – Ik heb bökpent moeder.. Dan bidde mar tot Sinte Piet det vur oew gat schiet... (19841102); Zôo wè iederéén rolde bekaant van zenne stoel, van et laage. Bökpènt han we’r van gekreegen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): zelfstandig naamwoord vr. 'buikpijnt' - l) buikpijn; een synoniem is 'pänspent 2) hartzeer, chagrijn, spijt: 'Hij zal er wel bökpent af hebbe'; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): bökpènt - buikpijn
buikzoet, bèùkzuut, bijvoeglijk naamwoord, "korte u; buikzoet; dat wil zeggen: overrijp, beurs; gezegd van vruchten en met name van peren; soms ook 'rot' en 'wormstekig'; WTT 2012 - de (over)rijping van de vrucht tekent zich af op de schil; de bollende vorm van de vrucht heeft wellicht de associatie opgeroepen met 'buik', ook al omdat het eten van dergelijke vruchten buikpijn/ maagpijn kon veroorzaken. 'Zoet' is een verbastering – onder invloed van de zoete smaak – van 'ziek'. 'Buikzoet' = 'buikziek' .Frans Debrabandere – buikzoet, buikzuut, bukzuut, bokzuit, bn.: buikziek, overrijp, half rot (fruit). Volksetymologisch uit Mnl. buucsocht ‘buikziekte’, buucsuchtich ‘buikziek’. (Etymologisch Brabants woordenboek; 2010); ; WBD III 3.1.2 - De uitdrukking 'buikzoet maken' geeft mogelijk het gevolg van het blutsen van fruit aan (vgl. Van Dale buikziek, 'van vruchten, aangestoken, half verrot') .WBD III 2.3 – lemma MELIG - buikzoet: Gilze en Tilburg .WBD III 2.3 – lemma OVERRIJP - buikziek: alg. Noordmei. en Cuijks, freq .Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  en Noorderkemp., verspr. Mark., Bar., Kempenl. en Peell., zeldz. Tilb. en Zuiderkemp .ook in Hintham, Leende en Dinteloord .WBD III.2.3 – buikzoet als bijvoeglijk naamwoord - buikzoet: verspr. Tilb., zeldz. Maasl .ook in Berghem .Cees Robben – Vleje-week-vrom waren oew pèère buikzuut.. oew appelesiene mörf.. oewe knolraop vôôs... en oew èèrepel glaozig... steeket zelf mar in oewe kaones... (19680209); Cees Robben – [Vrouw bij marktkraam:] Dieje appel is zôô rot as ’n mispel, Martien ... [Markthandelaar:] Bende zot, Serafien... Hôôgstes bökzuut misschien. (1811009); Cees Robben: De Wijs  –  “Zèn deez péére bûikzuut?” (15-06-1963); WNT lemma BUIK – Buikzoet, van vruchten: overrijp; beursch. Gewestelijk ; SCHUERM. Bijv. [1883]. [?]; DE BONT [1958] — Dieën appel ies bekzuut, Die appel is buikzoet, Hs. Lett. 1756, n° 15, 1, 8 [Langstraat, 1899].;bökzuut; buikziek, beurs, overrijp; mèèleg; gebutst of gestooten fruit of fruit dat te lang gelegen heeft: ‘bökzuute pèère’. De u is kort .Cees Robben: ròt ? hógstes bökzuut; Door Robben ook als zelfstandig naamwoord gebruikt: ; Cees Robben – Hed-d’ôk pèrkes zonder bökzuut... Frie? (19560915); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): ""buikzuut - gebutst of gestooten fruit of fruit dat te lang gelegen heeft""; WBD III.2.3:157 'buikzoet', 'buikziek' = overrijp; 158 'buikzoet' = melig; WBD III.2.3:160 'buikzoet' = blutsen; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BUIKZOET (Bökzuut) bijvoeglijk naamwoord (van fruit gezegd) overrijp, beurs; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUIKZIEK - beursch: buikzieke pèren .Str. bökzuut (2:41)"
buikzuur, bökzuur, zelfstandig naamwoord, maagzuur; GG - daor krèèg ik et bökzuur van
buil, bèùl, zelfstandig naamwoord, böltje, papieren zak, buil; Hij leest de bèùle van Brónsgist = hij weet van niks (want die bèùle waren onbedrukt); Zède getrouwd dan wordt dè netuurlijk 'n moeilijker geval mar d'r is toch ôk wel 'n mouw on te paassen. Ge brengt [van de kermis] vur oe vernomste helft van oe trouwbuukske bij zo'n gelegenheid 'nen buil stroopmoppen of 'n paor kwatta's mee; dè is 'n veul beter remedie tegen onweer as 'nen bliksemafleijer: de bui drijft over zonder dè-ge't rommelen heurt! (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); ...m'n stukske, dè'k mee 'n nuuw pen op 'nen schoonen gladgestreken buil geschreven hô... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929); Daornao ene grôoten bèùl meej friet/ èn flink vant majennèèse... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Kèrmes‘); Audioregistratie 1978 - …mar dan laag der ’n bèùl tabak of tien mar dan han ze wèl zolang gewèrkt dètter êene op der  voete laag die vur de tonbank ston èn dan, hè, nie bij Susse mar bij die jonges dan, hè. Èn dan ten liste begonne ze zowè te stoeje èn dus zètte ze de deur oope èn dan schuptenie dieje bèùl tabak nòr bèùte! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - den bèùl van De Gruiter leeze - een sufferd zijn; erg geleerd doen, maar weinig weten; oud nieuws vertellen; Frans Verbunt: meer bèùl as tebak (gezegd van iemand die verwaand is); Zullie wogen et dan aaf en deeje et in un papieren böltje. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Bekaant alles moes in enne bèùl geschept worre en afgewogen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Onze vadder meej enne grôote bèùl vol snoep vur de thösblèèvers.(Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); We zongen en we kwamen thuis/ Meej ene hele buil meej snoep... (Tony Ansems, Drie koningen; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009); 't Laag vol meej papier, en peukies/ En halve böltjes friet... (Tony Ansems, ‘t Willeminapark; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009); WBD III.1.2:376 'buil' = bloeduitstorting; WBD III.1.2:376 'bult' = buil; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BUIDEL ... zelfs gebruikt men het alhier wel voor een papieren zakje. Z.a .Jan Naaijkens, Dès Biks (1992): 'bùil' - papieren zak z.a.
builtje, böltje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, builtje, zakje; - verkleinwoord van 'bèùl', met vocaalkrimping; Uitdr. Int böltje praote. - smoezen, achterbaks praten; Hoe genoegeluk dèch ge bij Sjef Woestenberg in builtje tebak haolde... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); WBD III.3.1:291 'builtje praten' = roezemoezen; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): in 't böltje praote - zitten smiespelen
buis, beus, zelfstandig naamwoord, böske, buis; böske; buisje; verkleinwoord van 'bèùs, met vocaalkrimping
buis, bèùs, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, buis; Frans Verbunt: dronken; Stadsnieuws: As ge bèùs zèèt maag de kastelein oe bist bèùterêepe (010807) - Als je dronken bent mag de kastelein je best het café uitzetten.
buit, buut, zelfstandig naamwoord, buit; -Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): meej den buut gòn strèèke - er met de buit vandoor gaan; Cees Robben: mene buut verdiend meej ènkelt wèève; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): - zelfstandig naamwoord vr. 'buut' - buit, winst: 'de buujt saomen daele '. J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUUT zelfstandig naamwoord mannelijk - buit, Fr. butin; merkelijke hoeveelheid; onverwacht profijt, winst. J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836):. BUET hoort men hier meer dan buit.
buiten, bèùte, zelfstandig naamwoord, buitenverblijf; de buitenkant van een woning (stoep, ramen, tuintje); gòmme nòr den bèùte? - gaan we naar het buiten/landgoed?; Henk van Rijen: doede gij den bèùte, dan waas ik swèls aaf .Goemans, Leuvens taaleigen (1936): BUITEN – vz., bijwoord., zelfstandig naamwoord: hij is van den b. (platteland); op den b. wonen (buitengoed).
buiten, bèùte, bijwoord, buiten; Dialectenquête 1879: buite (ui als in Fr. Meuse, fleuve); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de tweej dötsers kwaame nòr bèùte; Henk van Rijen: hij is op den bööte - hij is op het land; hij is op zenen bööte - hij is op zijn landgoed; Henk van Rijen: den bööte doen - de buitenboel schoonmaken; gd94 - de waas hangt nog bèüte
buitenbuiks, bèùtenböks, bijwoord, buitenbuiks; overdadig, zoveel eten dat de buik opzwelt en last bezorgt; Cees Robben – Agge (...) buiten-buiks te veul eet of drinkt... (19670804)
buitenmens, bèùtemeens, zelfstandig naamwoord, iemand die op het platteland leeft; Cees Robben – Toen vroeg men unne buitenmeens... (19600708)
buitenrepen, bèùterêepe, zwak werkwoord, WTT 2017 – samenstelling uit ‘buiten’ en ‘repen’. ‘Repen’ in de betekenis ‘hoepelen’, het spel waarbij met een stok een hoepel rollend moet worden gehouden. Zie lemma ‘Rêepe’. In die betekenis al bij Kiliaen: Ludere circulo ligneo (1599). WTT lemma ‘Reepen I, 4: Alleen gewest. in Z.-Nederl., Z.-Limb. (in den vorm reipen) en de Bommelerwaard aangetroffen…’ ‘Vandaar: ‘bèùterêepe’, naar buiten rollen of slaan. Cees Robben: Ik zal oe is bèùterêepe; Stadsnieuws: As ge bèùs zèèt maag de kastelein oe bist bèùtereepe (010307); bèùterêepe - ripte bèùte - bèùtegeript (scheidbaar), met vocaalkrimping, ook in het tegenwoordige tijd; hij ript bèùte
buitenshuis, bèùteshèùs, bijwoord, buitenshuis; gd07 vrouwe die bèùteshèùs kosse wèèreke
buitenstuiperen, bèùtestuupere, zwak werkwoord, Henk van Rijen: niet al te zachtzinnig buiten de deur zien te krijgen
buitenwever, bèùtewèèver, zelfstandig naamwoord, buitenwever, thuiswever; Audioregistratie 1978 –  “Dè waare buiteweevers, die hadde en groot huis èn daor stond en hil ouw ketaaw in… jè, die, die, die naome dè weet ik ammel zozeer niemer hörre!” (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels); WBD bèùtewèèver (II:941) - buitenwever, wever die thuis en niet op een fabriek werkte, ook 'tèùswèèver' genoemd; WBD bèùtewèève (II:949), ook: tèùswèève - weven buiten de fabriek
buitenwijker, bèùtewèèker, zelfstandig naamwoord, buitenwijker, namelijk een politiefunctionaris of veldwachter zoals in: Diejen ôome èn zene maot waare bèùtewèèkers, die ginge aaltij saome op de fiets bèùte de bebouwde kom meej ene grôote zwarte bouviër de boeve opspoore. (Nel Timmermans; Zit ’t soms in de femilie?; CuBra; 200?)
buizen, bèùze, zwak werkwoord, bèùze - bèùsde - gebèùsd, (geen vocaalkrimping); R gezellig eten; smakelijk eten en op je gemak; buizen; V hij zaat me toch te bèùze; De Wijs – Rôôken doe’k nie mar ik hauw wel van goed buîze (lekker eten) (23-09-1970); Frans Verbunt: veel eten, schrokken; Frans Verbunt: kaaw schootel? dès bèùze geblaoze!; Witte we'k gere te freten heb; We'k gere kook, akker de tijd vur heb; Pee stamp, witte kool, en juine; Rook worst, efkes laote bruine; Lekker, vanavond lekker buize, peestamp; (Tony Ansems, Peestamp;  van de cd Gatvermiedenhoet; 2010); WBD III.2.3:9 'buizen' = schrokken; WNT BUIZEN (I) onz. en bedr.zw.ww (verg. noorsch 'busa i seg - vreten); Onmatig drinken, zuipen. Thans nog slechts hier en daar in de platte volkstaal, zoo b.v. in Groningerland (bepaaldelijk: jenever drinken: Taalk. Mag. 4, 675; MOLEMA ), te Gent (bepaaldelijk: bier drinken) en te Antwerpen (CORN.-VERVL.). Absoluut gebezigd. – ; Buysen. Cothonissare, largiter potare, bibere ex amphitheto, KILIAEN [1588]. — Sij (t.w. de abten) brassen, sij busen, Sij rijden peerden, sij verkeeren, sij flusen, A. BIJNS 39 .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUIZEN - onmatig drinken, overdadig zuipen
buizerd, bèùzerd, zelfstandig naamwoord, buizerd; meevoud: bèùzers; bep. roofvogel (Buteo); Dirk Boutkan: (blz. 28) door de meervouds-s ontstaat het cluster rts, waaruit de t verzwegen wordt.
buk, buk, zelfstandig naamwoord, mannelijk, handel, verdienste, werk; Audio-opname 1978 – Dhr. Bertens – “Toen ging den buk zon bietje meer aachterèùt èn toen isser de man ötgescheeje, witte wèl” (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels)
buks, buks, zelfstandig naamwoord, "stofnaam (textiel); verkorting van zie bukskin - bukskinstòf - buckskin; Gerard van Leijborgh - En wat was zoo wat je eerste werk? „Eerst moest ik de wever helpen om het te leeren, zooveel als bij-wever; doch spoedig deed ik het zelf en weefde toen Bokkebaai*, later ben ik op de buks gegaan"" (De laatste Tilburgsche huiswever, Nieuwe Tilburgsche Courant, 26-10-1940 - Aan het woord is Frans van Geloven, de laatste huiswever.); * Bokkebaai: Bokkingbaai (#), een zeer grof weefsel .# WTT – ‘bokkingbaai’ is onjuist; ‘bok’ is in deze samenstelling een vertaling van het Engelse ‘buck’, zoals in ‘buckskin’, de wol van de huid van een bok."
bukskin, bukskin, zelfstandig naamwoord, "stofnaam (textiel); bukskin - bukskinstòf - buckskin; - WBD II.4. p. 858 – J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij „buckskin"": „Algemeene benaming voor verschillende soorten costuum- en mantelstoffen. Oorspronkelijk: donkere , gevolde, soms licht geruwde heerencostuumstoffen. ; (buckskin (Eng. ) = bokkevel)."" Van Dale zegt bij „bukskin (buckskin)"" : „Sterke gekeperde stof van heel of half wol, aan één kant geschoren"". De respondent van K 183 (= Tilburg) zegt dat bukskin behoort tot de herenstoffen. Grothe spreekt op p . 346 en 379 van „bukskin"" .- Henk van Rijswijk - Buckskin: zware wollen strijkgaren of kamgaren stof in keper of fantasie keperbinding geweven in diverse kleuren, ruiten en strepen. Aan de bovenzijde geschoren, soms met lichte meltonappretuur. Toepassing herenkleding. In de volksmond ook wel broekstreep genoemd. Heel veel verschillende stoffen werden onder deze naam samengevat. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954; WNT – lemma Bukskin (2001) - V. DALE [1914]. Buckskin (Engels: bokkevel) of bukskin is een algemene benaming voor gevolde, bovendien een weinig geruwde strijkgaren herenstoffen, welke dikwijls geheel of ten dele uit kunstwol zijn samengesteld, W.P. Encyclop. [1949]. — Van de kettingkepers bij kaard-garenweefsels behooren vermeld te worden de onder verschillende benamingen voorkomende bukskins en kasimiren, Boek d. Uitv. 2, 1, 233 [1865]."
bukswever, bukswèèver, zelfstandig naamwoord, bukskinwever; WBD bukswèèver/ bukskinwèèver (II:942) - bukskinwever; WBD buksketaaw/ buksgetaaw / bukskinketaaw (II:947) - bukskingetouw
bulken, bölleke, zwak werkwoord, bölleke - böllekte - geböllekt, bulken, een boer laten, kokhalzen; De Wijs –  (zoontje zegt tegen z’n aangeschoten Vader) – Hé, toe Pa, bûlk nog 'ns, dan hebbe we wir rozèntjes’   (11-02-1965); Cees Robben – [Hij] doe niks als bölleken en boerkes laote... (19570928); Cees Robben – Ons Nölleke zit te bölleke en aon de mik te pölleke. (19730914); zie opbölk; Henk van Rijen: bölleken èn boere laote - kokhalzen en boeren; Opeten zoddet, al zaate nog zô te bölken en lilluk te doen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Piet van Beers – ‘Laote heure dèt lèkker is: Ze zeej dan: Schaai èùt Piet, ge lèkt wèl ' n koei./ Nêe....dè bölke is nie toegelaote. (‘t Èlfde buukske, 2010); WBD III.1.2:249 'bulken' = oprispen; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BULKEN (Bölke) onov.ww., een stevige boer laten, overlopen van .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BULKEN voor oprispen, niet onbeschaafd; z.a.
bulkmans, bulkmans, zelfstandig naamwoord, scheldnaam; iemand die te veel eet en daardoor ‘bulkt’; Cees Robben – Waren oew ôôgen wir grôôter as oewen buik, bulkmans..? (19840224)
bult, bult, zelfstandig naamwoord, "buil, gezwel, bult; WBD uitdrukking -  De bulten óp oewe kop (waaraan vaak toegevoegd ""ast mar vur niks is""). Gezegd wanneer iemand gretig gebruik maakt van gastvrijheid .Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej en bultje van devoosie lôope ('54) - met een scheef hoofd lopen .Byn. den gouwen bult = Bern. Pessers (blz. 61); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - bultje Van Dijk = 'n kapper v. Hogendorpstr. (blz. 33); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - bultje Eras = Hans Eras (blz. 38); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - bultje Franken = ... Franken, Goirkestr. (blz. 39); WBD III.1.2:263 'bult' = gezwel; WBD III.4.4:231 'bult' = bobbel, ook 'puistje'; (Hasselt) hoogte in het land; ook 'horst* genoemd; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BULT m., bochel, oneffenheid. Als lichaamsgebrek voorwerp van veel scherts. Uitdr.: 'belofte mokt schuld, en ègget nie volbrengt, kredde 'nen bult’, en, als antwoord op 'hoe laat is 't’: kwart over den bult, 't hee krèk gespuld .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BULT zelfstandig naamwoord mannelijk - bochel; hoogte, heuveltje; buil, knobbel."
bunder, buunder, zelfstandig naamwoord, "korte uu; WNT BUNDER - in versch. streken met helderen klinker: buunder; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): Bünder of 'beunder, 'buinder' uitgesproken wordende; Z.a. 1. oppervlaktemaat; bunder, hectare; WBD bunder (oppervl. maat); WBD (III.4.4:291) 'kwart bunder' = idem, ook 'zil'; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bünder II, zelfstandig naamwoord mannelijk bunder, landmaat ter grootte v. 1 ha; Audioregistratie 1978 - In den orlog was dè goud wèrd, witte nie! Die klaajboere in de klaaj wast êen èn al kôolzaod! En dè bròcht veul op! Der kwaam… ast goej kôolzaod was, drieduuzend kieloow van enen buunder! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); 2. toponiem; Den Buunder; ven, ook Grollegat genoemd; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): buunder (met korte uu)? den Buunder (bepaald ven); Cees Robben – Blauwslôôt.. Buunder.. Baors en Broek.. (19570316); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den Buunder = Grollegat (toponiem) (blz. 113); Flaneur (pseudoniem van Antoon Arts) - Maar aan dien plas, aan dien Buunder zou zelfs Gezelle meer dan droefheid hebben gehoord uit het weeklagend rietgezang... Wanneer 's nachts de maan haar stralen schiet over de stille golfjes van dien plas, wie zegt dan, dat er niet witte gedaanten zweven over het watervlak; of als het ontstuimig is in de lucht en de donkere wolken gitzwarte schaduw over de ruw-klotsende waterdeining vlekken, wie zou er willen gaan afwachten of er niet donkere schimmen langs de rietvelden jagen, en of het „droevig lied"" er niet zingt van menschen, die in dien duisteren poel hun dood gingen zoeken of er jammerlijk omkwamen zonder hun schuld?.... Ik weet het niet, ik weet het niet, maar in mijn jeugd waarschuwden de oudere menschen ons reeds voor dien Buunder, als voor een verraderlijk, op menschen afgunstig water, dat onder zijn lachenden waterspiegel de valschheid verborg van de schoone sirenen, die met heerlijk gezang en lonkend oog den mensch roepen in zijn verderf. En als kind waren wij altijd blijde als wij den Buunder achter ons hadden. (Uit: Zonder opschrift; Nieuwe Tilburgsche Courant zaterdag 16 april 1904); Lowie van Dorrus Misters – Aan de IJsclubweg voorbij ""de Buunder"" aan de weg naar het Baks Ven was het jagerscafé ""de Baars""... (Uit: Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 16 februari 1952 Uit onze Tilburgse folklore 13. Oude koffiehuizen in Tilburg 1); Pierre van Beek – Het zal wel de nostalgie zijn geweest, welke ons - met zomerprikkels in het bloed - plotseling naar die sinds lang niet meer bezochte contreien dreef! De Buunder, de Baars, Baksven; Galgeven, de Helleputten, Mie Pieters... Allemaal namen als evenzoveel vergulde herinneringen aan een tijd, waarin de zomers zomers en de dagen trager waren... De Tilburgers trokken graag die kanten uit voor hun zondagse wandeling... (Uit: Het Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 25 juli 1970; Van de Buunder en Baksven tot Galgeven); Pierre van Beek – Merkwaardig, dat men op huidige stafkaarten; deze naam [De Buunder] niet ontmoet. De plas wordt daar steeds als ""Grollegat"" aangeduid. (Uit: Het Nieuwsblad van het Zuiden - donderdag 15 maart 1979; Kritiek op Tilburg 150 jaar geleden); Pierre van Beek - ""Grollegat"" lezen we op een zestig jaar oude stafkaart bij een blauwe vlek. Wie heeft er nu in Tilburg ooit van het Grollegat gehoord? We hebben hier onmiskenbaar met de Buunder te; maken al ligt hij thans afgesloten achter een ligusterhaag. Wellicht heeft naar de naam Grollegat ooit geluisterd het restant van een waterpoel aan de overzijde van de weg. De Buunder heeft op zijn eigen wijze mee geschreven aan de historie van de verpozing zoekende Tilburgse mens. Des zomers werd er gevist, gezwommen en... verdronken. 's Winters werd er geschaatst, evenals op de niet zo ver hier vandaan gelegen ondergelopen broeklanden van de Tilburgse IJsclub, die hier haar domicilie had en waar vanaf de Koningshoeven de later door het kanaal afgesneden IJsclubweg toegang verleende. Aan de Buunder werd het visserslatijn en nog ander Latijn gesproken, namelijk dat van de peilloze diepte, waarin de Heuvelse kerktoren zou ondergaan. Zulke verhalen en die van vroegere verdrinkingsgevallen hielden het mysterie in stand. Het komt misschien daar wel vandaan, dat wij als jongen met zoveel huiverig respect naar dat donkere watervlak hebben gekeken en daar een duik in het onbekende steeds als een roekeloos avontuur beschouwden, dat niet uit plezier maar alleen uit prestige-overweging minstens één keer gewaagd diende te worden. Baksven was altijd nog beter! Later zijn we gaan denken, dat; diepten van soortgelijke ""putten"" gemeenlijk nogal overdreven worden en dat dit zeker ook voor de Buunder moet gelden. Het verhaal van de grote snoek, die in 1914 gevangen werd met het kepie op van een verdronken militair, zag zich al vanaf zijn geboorte tot het rijk der; fabelen verwezen... Volgens een mededeling van Edmond Meelis was de oppervlakte van de Buunder in vroegere jaren vier maal zo groot als onze generaties die gekend hebben. Door het graven van sloten werden de verdwenen gedeelten en ook broekvelden tussen De Hoeve en De; Baars drooggelegd en in weilanden herschapen. Veel natuurschoon ging daarbij voor altijd verloren. (...) De Buunder ging door voor ""een gevaarlijk gat"". Twee verdrinkingsgevallen vonden wij geboekstaafd. Het eerste betreft een in 1831 in Tilburg in garnizoen liggende officier De Roo. De studenten-vrijwilliger Pieter Jacob Costerus uit Utrecht besteedt daaraan in zijn Dagboek (...) uitvoerig aandacht. Hij vertelt dat vele jongelieden zich naar de Buunder plachten te begeven om zich daar op warme dagen te verfrissen. Hoewel hij de naam Buunder niet noemt en deze op een uur afstand van Tilburg legt in de richting Moergestel, is toch kennelijk dit water bedoeld. Hij omschrijft het als volgt: ""Het water heeft een fris voorkomen, de plaats is eenzaam, de wandeling aangenaam door het groen geboomte. Op kleine afstand heeft men aan de ene kant van de kom een molen, aan de andere kant staat een herberg De Baars genoemd, waar men op zijn gemak kan uitrusten."" Costerus zegt dat niemand van hen, die zich te water begeven, kon zwemmen. De zoon van professor Van Goudoever en De Roo zonken plotseling in de diepte. De Roosendaalse soldaat Lagerwey, die trachtte te helpen, verdween eveneens onder water. Een vierde bader, zekere Ledeboer, slaagde er in Van Goudoever en Lagerwey aan de wal te brengen. De Roo daarentegen verdronk. Het drama blijkt veel indruk op de ooggetuigen te hebben gemaakt. Radeloos stonden zij aan de oever van de Buunder. Costerus besluit zijn notitie: ""De herinnering aan deze gebeurtenis zal niet licht uit mijn geheugen gewist worden en een heilzame invloed op mij achter laten. Diep in de nacht kwam ik thuis."" 20 juni 1831 werd dit neergeschreven. Uit de dagboeknotitie van 24 juni 1831 blijkt dat het slachtoffer die dag begraven is ""met eer, die men een officier bewijst"". Twintig beste vrienden droegen om beurten de kist. Er was muziek bij en veel militair vertoon. (Uit: Het Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 25 juli 1970; Van de Buunder en Baksven tot Galgeven); 3. Uitdrukking - Naar den Buunder; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - in den Buunder tösheure (JM'50) - overspannen en radeloos zijn (B. is een vennetje waarin reeds verschillende mensen de dood vonden); Pierre van Beek – Tilburg is altijd vertrouwd geweest met zijn; Buunder, zodanig zelfs, dat er een tijd bestaan heeft, dat - wanneer men iemand het ergste toewenste - deze te horen krijgt: ""Ga-de gij maar naar Den Buunder!"". Latere generaties vervingen ""Den Buunder"" door ""het kanaal"". Degene die - volgens de overlevering - vrijwillig; ""naar de Buunder"" ging, zou de bezemmaker M. geweest zijn. Een visser-ooggetuige heeft het naverteld. Hij hoorde de ongelukkige man zeggen: ""Een-twee-drie, daar gaat-ie"". Een plons en... gebeurd was het... (Uit: Het Nieuwsblad van het Zuiden - vrijdag 25 oktober 1974 - De Ley heeft haar kleine geheimen); 3. bezem, borstel; WBD (III.2.1:305) buunder - berkenbezem, ook 'rijsbezem'; WBD (III.2.1:291)'boender'= afwasborstel; WTT 2012 – het grondwoord is hier niet 'bunder' in de zin van oppervlaktemaat, maar 'buunen' in de betekenis boenen. Er dient ook verschil gemaakt te worden tussen bezems van 'buunderhaaj' (zie volgende) en 'berkenbezem'; de laatste is vervaardigd van berkentakken en was voor het zwaardere bezemwerk (straatvegers)."
bunderhei, buunderhaaj, zelfstandig naamwoord, struikhei (Calluna vulgaris); WBD III.4.3: buunderhaaj - struikhei (Calluna vulgaris), ook genoemd: haaj, bissemhaaj; 'bissemhaaj' genoemd omdat de takken gebruikt werden om bezems te vervaardigen; zie bissem
bunzing, bössem, zelfstandig naamwoord, "bunzing; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - stinken as nen bössem (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 197l); Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): bössem - bunsing; Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): bössem ""'t is zò'ne lieven bössum""; WBD III.4.2:51 'buisem', 'bunzing', 'fis' (Mustela putorius); WBD III.4.2:52 'buisem' (Korvel) - fret (Mustela furo); WBD III.4.2:54 'buisem' - marter (Martes foina), ook genoemd: 'steenmarter', 'fluwijn', 'fretje', 'fret', 'eierwezel'; A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937): geeft 'bôôssem' met de vocaal van dôod (blz. 156); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): bössem - bunzing; WNT BUNZING - de vormen op -ing staan tegenover die op -em als bokking tegenover bokkem."
bunzingen, bösseme, zwak werkwoord, stinken; WBD III.1.1:255 'buisemen' = stinken
bureau, beroow, beroo, zelfstandig naamwoord, bureau, kantoor; et beroow - het politiebureau; Cees Robben – En dan maag ie meej... naor ’t consolataasie-beroo... (19640228); ? met name het oude politiebureau aan de Bisschop Zwijsenstraat ; Cees Robben – Ze waren op ’t beroo/ wel van vat-aon (19590523) [Deze prent verscheen ten tijde van de afbraak van dit bureau.]; zie boove; Hij ging er meej nòr et beroo... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Kèkt nie zo fèèn...); broo; bureau; - Ak zoo vur m’n brooke zit te staore… (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); zie broow; broow; bureau; et broow - het politiebureau
burgemeester, börgemister, zelfstandig naamwoord, "burgemeester; Dialectenquête 1879: den burgemister vaan 't durp (gecorr.: burregemister); Hij mòkten er verschaajene börgemister - Hij maakte er nogal wat soldaat .Cees Robben: en stanbild vur den börgemister; Piet van Beers – ‘Zoveul agger nôodeg hèt’: Der zulle nog mar wèèneg meense zèn/ die ""Den Harrie"" hèbbe gekend./ Hij liep as enen Börgemister rond./ Ene groote strèùse vènt. (Het zeventiende boekje, 2010); Henk van Rijen: dan zak oe es börgemister maoke - dan zal ik je eens bij je kruis pakken; K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den börgemister van den Haajkaant (Drik van Dyk) (blz. 33); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den börgemister van den Bèsterd (Leo Geerts) (blz. 40); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den börgemister = Huub v.d. Eerden (blz. 36); WBD III.3.1: 'burgemeester', 'burger, burgervader' = burgemeester"
burger, börger, burger, zelfstandig naamwoord, burger, burgemeester (en dan altijd met 'den'); En den burger is hier onze overigheid, dus hij moet iets doen... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’De nuuwe dokter’; feuilleton in 4 afl. in NTC 27-1-1940 – 17-2-1940); Van Rijen (1998): den börger - de burgemeester; Ieder jaor, rond de verjòrdag/ van onze Kôonegin,/ wòrren er dur den Börger/ hil wè lintjes opgespèld. ... (Henriëtte Vunderink; Lintjesrèège; k Zal van oe blèève haawe, 2007); Karneval. We hèbbener jaore op moete wòchte, mar toen mogget van den börger. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); WBD III.1:323 'burger', 'burgervader' = burgemeester; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BURGER (börger) m. l) iemand die geen boer is, 2) burgemeester .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BORGER (uitspr. börreger) zelfstandig naamwoord mannelijk - burger, Fr. bourgeois, citoyen .Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): börger – burgemeester; burger; burgemeester
burgermens, börgermeens, zelfstandig naamwoord, burgermens, gewone burger; hier: leek (i.t.t. priester); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Naa gao ene börgermeens, die doe zonne, zonne toog aon èn die gao in de kèrk stòn te preeke! Pestoors hèbbe ze niemer nôodeg!” (transcriptie Hans Hessels 2014)
burgervader, börgervaojer, zelfstandig naamwoord, burgervader, burgemeester; Kees & Bart (krantenrubriek 1922-193?): 'burgervaojer'; WBD III.3.1:323 'burgervader, burgervaaier' = burgemeester
buskruit, buskrèùt, zelfstandig naamwoord, buskruit; Frans Verbunt: den dieje, as die et buskrèùt öt ha moete vèène, schôoteme na nòg meej pèèl èn boog.
bussel, bussel, bösselt, zelfstandig naamwoord, busselke, "bundel, b.v. samengebonden groenten, 'bos', 'buske'; bussels - dennebossen; Stadsnieuws: En vrouw meej ene flinken bussel hout vur de deur (140609) - een vrouw met een weelderige boezem .WBD III.4.3:84 bussel takke - takken (collectief), ook genoemd: krôon, kòp, bundel of gewaaj; WBD III.4.3:96 bussel, bussels - dennenbos (bos bestaande uit naaldbomen) ook genoemd: mastbossen, mastenbos of maast; WBD III.2.3:79 'busseltje' = bundel groenten; WBD III.4.4:258 'bussel' = bundel; K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - BUSSEL: een bundel, bosch. Kiliaen en Plant .J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUSSEL zelfstandig naamwoord vrouwelijk en niet m. -bunsel, bondel; luren, luiers, zwachtels: E kind in de bussel doen .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BUSSEL voor bundel koorns, of voor een bos hout, hooi of stroo. Z.a .WNT BUSSEL - bos (van takken, stroo, pijlen enz.); bösselt; afval van gerst bestemd voor veevoer; bösselt; afval van gerst bestemd voor veevoer; busselke; verkleinwoord; bundeltje, busseltje; WBD III.4.4:258 'busseltje' = bundel; WBD III.2.3:79 'busseltje' = bundel groenten; 1. Dodenteken; Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992): busselke - busseltje. Werd voor de woning geplaatst waar iemand gestorven was. z.a .Reelick, Bosch' woordenboek (1993 & 2002): busselke - bundeltje, bosje; zie wèpke; Kalender 30 nov. 2007: 'Busseltje of 'wèpke’. Twee namen voor een uiting van volkscultuur waarmee elke Tilburger ooit te maken kreeg. D.m.v. een busselke of een wèpke werd het overlijden van iemand publiek gemaakt. Dit gebruik is in Tilburg kort voor het uitbreken van de 2e W.O. verdwenen. In de regio Tilburg kwam het tot in de jaren '50 voor. Op het Regionaal Archief Tilburg worden nog een paar originele Tilburgse wèpkes bewaard. Met een busseltje stro voor de deur van een sterfhuis werd de passanten verteld dat hier iemand overleden was. De herkomst is mogelijk te verklaren uit het afleggen van een dode op stro. Aan een busseltje was te zien of de overledene een man, een vrouw of een kind was. Het busseltje werd op zijn plaats gehouden door een paar stenen. Bij een volwassene waren dat er vijf, bij een vrouw vier en bij een kind drie ook de kleur van de versiering met lintjes was verschillend. In Tilburg werden het bundeltje stro en de stenen op den duur vervangen door een nabootsing in hout .LDM: Direct na het sterven liet men aan de voorzijde van de woning de valgordijnen omlaag en werden de vensterluiken gesloten. Voor de deur plaatste men een stro-""busseltje"". Dit busseltje was circa ½ meter lang en had een doorsnede van ongeveer 20 cm. Aan de voor- en achterzijde hiervan werden 5 en aan iedere zijkant één baksteen schuin liggend opgezet; in het midden, bovenop een houten bord, in de vorm van en met het bekende dodensymbool, doodshoofd met daaronder de gekruiste beenderen, er op geschilderd. Was de overledene niet gehuwd, maar had hij of zij de eerste H. Communie gedaan - waren zij dus boven de leeftijd van elf, twaalf jaar - dan stak men aan weerszijden van het doodshoofd over de gehele lengte palmtakjes, die dan nog werden versierd met witte papieren strikjes en strookjes. Binnenshuis werden de spiegels omgedraaid. Dus met glas naar de muur gehangen. Het stro-""busseltje"" buiten zowel als de omgekeerde spiegel binnen hadden hun symbolische betekenis. Het dorre rijpe afgemaaide stro duidde op het afgesneden leven en de omgekeerde spiegel? Toen wij voor de eerste maal zo'n omgedraaide spiegel zagen, vroegen we aan vader wat dat betekende. Waarom men die spiegel andersom had gehangen en wij kregen ten antwoord: ""Ja, jongen, dat heeft men gedaan, omdat er nu een andere spiegel in huis is, waarin de mensen zich kunnen bekijken!""... Of de stenen ook een symboliek hadden, hebben wij nooit kunnen achterhalen. Waarschijnlijk dienden deze dus alleen om het omrollen of wegwaaien van het stro te voorkomen. Later werd het stro vervangen door een rond hout van dezelfde vorm en omvang als stro geschilderd. De stenen werden door plankjes vervangen in gelijke grootte, in steenkleur geverfd met in het midden een zwart kruisje en omlijst met een zwart randje. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 2 ‘Doden-cultus van eertijds’; NTC – 16-11-1950); Dikkels ging et ôok oover de dooj in de buurt. Dè waare we dan gewaor gewòrre omdè de gerdèène daor dicht waare òf omdètter zon busseltje vur de deur ston. As daor witte strikskes òn zaate dan waarder en kiendje dôod. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2002); 2 bundel, met name dichtbundel; Piet Heerkens - M'n twee vurrige busselkes ""Örgel"" en ""Mus"" wieren over et algemeen heel goed onthaold en hier hedde dan busselke drie ""de kinkenduut"", oftewel de kikvorsch. (Voorwoord in ‘De Kinkenduut’, 1940)"
busselen, bussele, zwak werkwoord, samenbinden; bundelen; WBD III.1.4:47 'busselen’ = schipperen; WBD III.2.3:13 'busselen' = druk eten met kleine hapjes
buten, buute, zwak werkwoord, Buuk buute - aftikken, verstoppertje spelen; Van Fr. 'but' = mikpunt, doel
buts, buts, zelfstandig naamwoord, deuk; Er zitte veul butse in de môor. - Er zitten veel deuken in de waterketel .Cees Robben: 'Ze hebbe hier toch zonne lekkere zachte borrel, meneer, ge kunt er de butse innèèpe'; WBD III.1.2:69 'buts' = bluts; ook: 'deuk, duts, zonk'; WNT BUTS - buil, bult, gezwel; deuk; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUTS - indeuking, holligheid door drukking veroorzaakt .J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BUTS voor 'weerzin'; z.a .BUTSEN: buts voor kneuzing
butsen, butse, zwak werkwoord, butse - butste - gebutst, blutse; deuken, kneuzen, b.v. van vallend fruit ('blutse'); Ge waart in et kiepenhok gekropen en ge had er aaikes uit de nist gehaold en 'n stuk of tien hadde 'r op de deur van de schuur kapot gebutst en uitgesmeerd en toen kwaamde mee oew haanden en oew kleere vol aaiketiet binneloope en ge riept dè ge de deur toch zoo schoon geverfd had! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun op collecte’; feuilleton in 3 afl. in de NTC 12-8-1939 –26-8-1939); Stadsnieuws: As ge teegen ene lantèèrepaol lopt, kunde oewen tiest aoreg butse(10080); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): butse - kneuzen, stoten; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUTSEN - blutsen, indeuken; J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BUTSEN voor kneuzen; z.a. C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BUTSEN ov. en onov.ww, door vallen of stoten een deuk of beurse plek oplopen of bezorgen: 'ne gebutsten appel. WBD III.1.2:68 'butsen' = blutsen
butsmuts, butsmuts, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: valhelm
buurman, buurman, zelfstandig naamwoord, buurman; korte uu; Cees Robben: Gij moest en vurbild neemen òn onzen nuuwen buurman. Cees Robben: zak oe rèùle vur den buurman? Dè wèl, buurvrouw; Dialectenquête 1879: - den stier van onzen buurman; WBD III.3.1:319 'buurman' = buurman; ook genoemd: buur, gebuur, naaste buur, nabuur
buurt, buurt, zelfstandig naamwoord, korte uu; 1. buurt, omgeving; Omdè de aovenden zô lang zèn hô 'k besloten wè te gon buurten bij Bartje Bollekes... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 8; 31-12-29); Cees Robben – Munne rooie kôôl groeit de buurt in.. (19640918) [de uitdrukking wordt door Robben duidelijk bedoeld als een slecht bericht voor de tuinder, maar wat er met de rode kool dan qua groei mis is, is nog niet opgehelderd]; WBD III.3.1:318 'buurt' = buurt; ook genoemd: 'geburen'; WBD III.3.1:321 'buurt' = gebuurte; ook genoemd: buurlui, geburen, gebuur, geburen, buren, gebuurt; WBD III.4.4:135 'buurt' = streek; 2. het buurten, gezellig gesprek; De kannen ston daor altij gereed in 't gruunhok, neffen de verkenskooi. Ik vat ze daor en rij dan wir deur zonder 'n sterveling te zien, mar vandemèrge hè'k buurt gekrege. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den buurt = Drik van Iersel (blz. 45); A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bürt, zelfstandig naamwoord mannelijk 'buurt' 1) de daad v.h. buurten 'Ze heet eren bürt al öt; de gezamenlijke mensen die ergens buurten. J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUURT zelfstandig naamwoord vrouwelijk -'De buurt houden' - buurten
buurten, buurte, zwak werkwoord, buurte - buurtte - gebuurt, gezellig babbelen (oorspr. met buren); — korte uu; Et wèèf zit wir èrgerhaand te buurte. Omdè de aovenden zô lang zèn hô 'k besloten wè te gon buurten bij Bartje Bollekes... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 8; 31-12-29); Cees Robben – Ge speult wè kaort en buurt en praot (19601125); Ons Drieka schèènt op tilleviesie/ omdè ik iederen aoved kèèk/ zij wil liever aaltij buurte/ mar deeze week krêeg ik gelèèk. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Zôo gao dè dan, zeej Peer); Ik wier prompt teruggestuurd dur onze vadder, die daor op de plaots stond te buurten meej enne maot van et wèèrk. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Buurte, thee drinke meej un kuukske. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); WBD III.3.1:42 '(gaan) buurten, 'smoren en ouwehoeren' = kortavonden; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; (1992): buurte - gezellig kletsen; C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978): BUURTEN onov.ww, praten als met buren, zonder gewichtigheid en in der zelfde taal; een tot niets verplichtende conversatie voeren. Z.a. J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUURTEN - den avond al koutende bij den eenen of anderen gebuur gaan doorbrengen. J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836): BUURTEN, ook wel kortavonden; z.a. A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bürte(n) zw.ww.intr. - ergens een bezoek brengen en er blijven praten (wat helemaal niet in de buurt hoeft te zijn) Z.a. WNT BUURTEN - in de buurt een bezoek brengen, met een buur gaan praten
buurter, buurter, zelfstandig naamwoord, iemand die (geregeld) ergens komt 'buurten'; korte uu; A.P. de Bont, Dialect v. Kempenland (1958): bürter zelfstandig naamwoord mannelijk 'buurter', hij die 'buurt'; J. Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899): BUURTER zelfstandig naamwoord mannelijk - iemand die den avond bij eenen gebuur al pratende doorbrengt.
buurvrouw, buurvrouw, zelfstandig naamwoord, "korte uu; buurvrouw; Jan Jaansen - Mar ik zal 'ns naor de buurvrouw gaon en vraogen of dè wel in orde is as d'r kiepe heel den pastoorstuin komen vernielen!"" (uit: Boere-profeet; Nieuwe Tilburgsche Courant 1939); Piet Heerkens - Mar de buurvrouw, kaole madam/ mee twee kender... (De Kinkenduut; 1940); Willem van Mook - De buurvrouw keek Mie mee grote ogen van verwondering aon... (Nieuwe Brabantse novellen; 1970); Lodewijk van den Bredevoort - Un strèùse buurvrouw, Tonia Voskens, pakte onze kenderwaoge, draaide enne verse handdoek om menne kop en zette mèn in de kenderwaoge. (Kosset den brèùne eigeluk wel trekken I; 2006); Lechim - Mar de buurvrouw roept dur de heg/ Of dèsse koffie lust... (uit: Ochèrm, die moeders...; Tilburgsche Koerier; ca. 1970); Lechim - De buurvrouw stao mee 't zwempak aon/ Op d'r plaotske te strèke [strijken]... (uit: ’t Irste goej weer; Tilburgse Koerier; ca. 1970); Piet van Beers - Mar... buurvrouw tòch, 't is tòch nie zôo/ dèk wòr bespieoneerd? (Uit: Nie rôoke in hèùs; CuBra ca. 2005)"
buut, buut, zelfstandig naamwoord, Van Rijen (1998): afmeldplaats bij verstoppertje (Fr. but); - Frans Verbunt: verzamelplaats, 'aftikplaats' bij het verstoppertje spelen. In de carnavalssfeer is buut een tonpraot; Dirk Boutkan: (blz. 7) 'büt' (bij verstoppertje); Buuk - presentatie v.e. deelnemer aan het leuterconcours;
caban, kabaan, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.3:25 'caban' = wijde regenmantel zonder mouwen [?]
cache-nez, kasjenee, kazjeneej, zelfstandig naamwoord, "doek van dunne stof, als sjaal om de hals geknoopt = Fr. 'cache-nez'; WBD III.1.3:146 'cache-nez' = das, sjaal; Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?):  óns aaw pètjes meej ónze kasjenee; Op d'aandere daogen kon ik m'n kasjeneej wel om m'ne nek en m'n haanden in m'n broekzakken velen en ik was jandories blij as ik bij de stee van Sjef Koolen kwaam ... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929); Van Beek - Een ""kazjeneej"" is een halsdoek;  (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958); Jan Naaijkens, Dè's Biks (1988): 'kazineej' zn - soort halsdoek; Bont zelfstandig naamwoordn. 'kaziné' - cache-nez, halsdoek; Witt. kazzienee (S.G. blz. 80 en 147); Cees Robben – En hij riep dan ôôk meteen.../ “’t zèn inscripsies... pree-histories”/ En hij spelde – kazjeneej - .../ - zimmezetje -.. – de pertienes/ - Staon op ’t gutje... bij de pleej... (19570119)"
cachot, kesjòt, zelfstandig naamwoord, cachot, gevangenis; Audioregistratie 1978 - Toen zèttenie [de pastoor] me daor in, in et kesjòt, daoraachter de kèrk, ik èn Sjefke Dams. Ik vergeet et gaddoome nôot mir.  (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
cadeau, kedoow, zelfstandig naamwoord, kedooke, cadeau, geschenk = fr. 'cadeau' met vocaalreductie; Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?):  kedoo; kedoos; De winnaors van de gèèle trui/ krèègen et ècht nie kedoo/ Zot ene Nederlaander zèèn,/ of wir Bernard Hienoo? (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Naa de Toer in); WBD III.3.:190 'cadeau' = geschenk 'cadeautje, geschenk, gift, present, presentje'; Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 – ‘Diverse Meijerrijse woorden’ - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook van (...) kardootje...
cafe, kefeej, zelfstandig naamwoord, onzijdig, café = fr. 'café' met vocaalreductie; Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?):  in de café ; caféhaawer; ...in et kefeeke op den hoek... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ik haaw nie van zwèmme); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “En dan wonde Fons (Aleejaose = Elissen), die wonde daor op de Noordhoek, dè kefeejke, ik weet nie òf ge dè ôot wèl nie, dè, dieje kefeej daor ôot gekènd hèt… èn daor stond aaltij enen örgel…”; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Koske van de Wouw  wonde op de hoek van de Misjenaaresstraot (Missionarisstraat) in dè kefeejke daor!”; ook gebruikt als vrouwelijk zelfstandig naamwoord; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…ón den ooverkaant van, van de kerk, daor hadde vruuger de bierhal [het café] van Panhuysen…  èn òn den ooverkaant hadde Piet Krèùse (Kruyssen), die kefeej èn dan hòdde teegenoover op den hoek, hòdde Jantje Vorselaars zitte, ok en kefeej!”; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…èn toen kosseme saoves òf  tweej keer in de week bij Toon van ’t Hof op de Bredòssewèg in die kefeej daor vruuger de Haos gezeeten heej…”
camion, kamieon, kameeon, zelfstandig naamwoord, WBD III.3.1:395 'camion' = vrachtwagen; LDM - Dan de caméon, wel bekend, ook een platte wagen, waarop ook opzij en achter borden konden worden gezet om het afvallen van de geladen stukgoederen te voorkomen. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 21 ‘Tilburg had een respectabele lijst’; NTC 4-2-1954)
canada, kannadas, kanniedas, zelfstandig naamwoord, Canada populier, canada; 'kanada' - Populus canadensis, ook wel: Populus monilifera Ait. Heukels: Canadassenboom - Oost-Brabant; WBD III.4. 3:132 canadas - witte abeel; ook genoemd witte canada of pèppel; WBD III.4.3:134 canadas - canadapopulier; ook genoemd kannidas, kanada of populier; Bont ka'nidas zelfstandig naamwoord m. 'Canidas' - Canadese populier; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1988): 'kaniedas' zn - Canadese populier; WNT CANADA - Eene soort van populier, Populus monilifera of canadensis.
canaille, kernòllie, zelfstandig naamwoord, "Uit het Frans: canaille; Daamen - Handschrift 1916:  ""karnalje - une canaille""; R kernòllie; H. van Rijen (1988): kreng, gemeen vrouwspersoon, helleveeg; Ieder viswèèf is nòg gin kenòllie. - Ieder viswijf is nog geen kanalje. Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?):  't was zo kernaolies heet; Cees Robben – Naa-nie entele.. kernollie... (19580802); Cees Robben – [Echtgenoot met blauw oog spreekt:] Ik zaag meej unne schiem desse sloeg, de kernollie... (19680920); Frans Verbunt:  'knòllie' - bazige vrouw; WBD III.1.4:109 'canaille' = ondeugende vrouw; WNT KANALJE, in den volksmond veelal KARNALJE 1) verachtelijke benaming voor het gewone volk, het gepeupel, het janhagel; 2) gemeen persoon Verbastering van fr. 'canaille'; Bont k?rna'li, zelfstandig naamwoordvr. 'kernalie' - helleveeg (uitsl. v. vrouwen en bepaalde vrouwelijke dieren als geit en koe gezegd). Antw CARNALIE (uitspr. kärnöll?) zelfstandig naamwoord v.- boosaardig, slecht wijf, Fr. canaille; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1988): 'kernollie' zn - helleveeg; Hees kernollie, kanoelie (II:50); Dichterlijke definitie door Frans Hoppenbrouwers (CuBra), uit: Kempische karakters: Knallie 'n Knallie is een strenge vrouw / ze heeft veelal een harde stem / haar eisen zijn zo zout als brem: / juist daarom staat ze in de kou."
caoutchouc, kesjoe, zelfstandig naamwoord, rubber, gummi, caoutchouc; — Verbastering van fr. caoutchouc; en kesjoeke van en beugelflèske - 'n gummiringetje van 'n beugelfles; Die bus hattie ok himmel zelf gemokt, en ze ree fèn al daoverden ut dan in bietje mar dè kwaam omdèt er massieve kesjoeé baande aan zate... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Is ie wè aauwer geworre dan denkt ie vort hil den dag aon spulgoed, aon in spoortuutje, in kesjoeë katsebulleke en zooal. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); WBD (III.3.2:123) kesjoeë bòl, kètsembòl = kaatsebal; Goem. CAOUTCHOUC (Fr.) 'katsu:' (of Fr. uitspr.) zelfstandig naamwoord m. Hees kusjoew (III:24)
captie, kapsie, kapsies, zelfstandig naamwoord, meestal meervoudig 'kapsies' in een uitdrukking met een infinitief zoals  'maken, hebben, zoeken'; eigenlijk algemeen Nederlands; - uit 'captie' van Latijn 'captio' (zie WNT hieronder); Van Dale - in de uitdrukking  'kapsie(s) maken of hebben' - bezwaren maken, zich met iets niet eens verklaren, ofwel: tegenstribbelen, onwillig zijn; P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager - kapsies - Het Latijnse werkwoord capere betekent: pakken, grijpen en het daarvan afgeleide captio is dus: de greep, de strik, de streek, het bedrog, de drogreden. Het Franse woord captieux beduidt dan ook: bedriegelijk. Wie kapsies maakt, zoekt dus drogredenen, uitvluchten; hij stribbelt tegen, oppert allerlei bezwaren. Mandos & Van de Pol, De Brabantse spreekwoorden:  aaltij èn ooveral kapsies zuuke (Daamen - Handschrift 1916: ) - overal aanleiding tot ruzie zoeken. WNT KAPSIE, CAPTIE - znw.(v.) Modern lemma: captie - znw. vr. Ontleend aan lat. captio, drogreden. Alleen in de uitdrukking captie(s) maken, bezwaar maken, tegenstribbelen, chicaneeren, kunsten hebben enz. – Als hij vertrekt (uit een hotel), maakt hij eeuwig kaptie op de rekening, LOOSJES, Bronkh. 6, 295 [1807]. – Al maakt hy nu nog zooveel capties, hij zal wel moeten eindigen met toe te geven. Neen jongen, je krijgt het niet, en als je nu nog meer captie maakt, moet je maar naar bed. WTT 2012 - vergelijk kapsoones - WNT lemma kapsoones: (v. kapsie): drukte; F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden - 1087. Captie maken; d.w.z. zich verzetten, bezwaar maken, tegenstribbelen, uitvluchten zoeken. Het volk zegt veelal kapsies maken. Eigenlijk verstaat men onder captie eene verstrikking, tegenstribbeling, chicane (lat. captio, drogreden; vgl. fr. captieux). Eerst in de 19de eeuw aangetroffen: vgl. Molema, 191: Kapsie maken op iets, aanmerking maken, niet gaaf aannemen, iets afkeuren; fri. kapsie, kapsje meitsje; Bouman, 51; Ndl. Wdb. III, 1967; Het Volk, 16 Sept. 1913, p. 1, k. 3: Wil de rechterzijde hierop kaptie maken dan schendt zij haar eigen aangezicht; Zandstr. 33: Hein stond ze ordentelijk te woord, nooit kapsie of onbeschoft; Slop, 145: In elk geval niet dadelijk toestemmen, de noodige kapsies maken, ze een goed poosje laten darren; Köster Henke, 30; Ppl. 181: En as je dan nog kapsies maakt, dan douwe ze je in 'n dwangbuis; Nkr. V, 22 Jan. p. 3; Dievenp. 80 (zonder eene kapsie te maken); Jord. 465; Het Volk, 15 Juni 1914, p. 1 k. 1: Is er in één krant van rechts captie op gemaakt? Voor Zuid-Nederland vgl. Stallaert II, 39, die captie citeert in de bet. arglistigheid (18de eeuw). In Antw. Idiot. 122 wordt kapsie vermeld in den zin van dwaze, onbezonnen daad.
capucijn, kappesientje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "van kappesien 2 hierboven, de meikever; WBD III 4,2:162 lemma Meikever met witachtige rug - Dit lemma bevat de specifieke benamingen voor een meikever die met meel bestoven lijkt te zijn. mulder – Tilburg; mulderke – Tilburg; molenaar – Tilburg; bakker – frequent in Tilburg; bakkerke – Tilburg; kapucientje – Tilburg, Goirle; manneke – frequent in Tilburg; wijfje, wijfke – frequent in Tilburg; Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek 26, 23-1-1965 –Onder die ""mölders"" (meikevers) kwamen ook ""molenaars"" voor. Dat waren in de jongenswereld meikevers met een witachtige kleur over de dekvleugels (alsof ze met meel bestoven waren). Daarnaast bestonden er ""kappecientjes"" (capucijnen). Deze waren diep, mooi bruin van kleur en zagen er met hun ""baard"" en glad kopje... - en met een beetje fantasie! - ook inderdaad als een capucijn uit."
capucijn, kappesien, zelfstandig naamwoord, "1. capucijn (monnik); lid van de kloosterorde Ordo Fratrum Minorum Capucinorum (franciscanen); afkorting: OFM Cap. In Tilburg gevestigd in een klooster op Korvel. - ook: kappesiener; meervoud: kappesiene, zowel voor de kloosterlingen als de orde. - in de volksmond 'blôotevoetepaoters' genoemd wegens hun blote voeten in sandalen. - hun bruine pij zorgde voor naamsoverdracht op een bepaald soort kever, een soort van erwt, en diverse kruid- en plantnamen - zie verderop. - de kerk van de kapucijnen op Korvel speelde in het geloofsleven van veel Tilburgers een belangrijke rol door 1) de mogelijkheid om in die kerk te zie pesjonkele; 2) het feit dat kapucijnen als biechtvaders meer begrip hadden voor wereldse zaken dan de gemiddelde parochiegeestelijke; 3) de 'dovenbiechtstoel' waarover zij beschikten om slechthorenden de gelegenheid te geven hun zonden te biechten zonder dat de hele kerk daarvan getuige kon zijn; 4) hun voedselverstrekking aan zwervers: zie zie schabberdebonk ; Robben: ""...Hier schafte d'n pot bruine boone...""; Cees Robben – Voor pater De Wit.. kappesien. Titel van de prent van 19650326 in verband met een inzamelingsactie voor missionaris De Wit ofm. cap. De Wijs – ’t was ’n geboren capecien, hij hee de kleere thuis gehad, mar ze paaste nie (17-10-1972) [D.i.: hij heeft zijn roeping gemist]; Frans Verbunt:  de deugd int midde, zi den duuvel, èn hij ging tusse twee kappesiene; Misschien vendt ze’t wel un goeie daod, dèk ene priester, ene paoter terwille ben gewist en wel ene blôote voetenpaoter, ene paoter die in Tilburg zenne kost bij mekaare moes schooie. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Die Kappesiene, dè waar iets hêel aparts. In hullie kèèrek koste pesjonkele, èn onze paa ging daor biechte, want daor kreede nie zo gaaw et schöfke. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Goem.KAPUCIEN - kap?si:n, zelfstandig naamwoord m. - monnik; Bosch kappesien – capucijn; 2. soort meikever; WBD III 4,2:164 lemma Kleine bruine meikever - Voor kleinere, glimmend bruine meikevers zijn er ook specifieke benamingen in gebruik. kapucien – Tilburg, Goirle, Hilvarenbeek; bakker – Tilburg; Piet Brock, uit Vuurstintjes ketsen (1996) – Mölders/ Ge he't z'in soorten:/ 'nen bèkker of kappesien,/ 'n mènneke of 'n wèfke,/ dè kunde hil goed zien. 3. peulvrucht; Pisum sativum subspecies sativum - grauwe erwt; kapucijner; velderwt; voererwt; 'sativum' betekent dat het gekweekte soorten betreft; ook: kapucijner, schokker, 'brèùne bôon', 'kapesientje'; De volksnamen hebben betrekking op diverse soorten; telers onderscheiden strikt: ronde groene erwten, gele erwten, schokkers, kapucijners, rozijn- of grauwe erwten. Cees Robben –  Bruine bôône meej wè kaoije... / Kapecyners... maoger spek (19611221); WBD III.2.3:82 'kapucijntje' = kapucijner; ook 'schokker', 'grauwe erwt'; 4. bloem; Tropaeolum majus - Oostindische kers; Antw. CAPUCIEN zelfstandig naamwoord m. - KAPUSIEN - kapucijn; ook bep. hofbloem; Joseph Samyn, Kruidwoordenboek (1888): TROPAEOLUM MAJUS L. Capucijn; Kapucijntjes, Paterskap; Stanse, Stonse; Tabakpijpen. — Capucine. Het betreft de oostindische kers. Heukels geeft geen benamingen uit Brabant, maar voor Vlaanderen: Capeciene(n), Capecintjes, Capuciene, Capuciene(n)mutsen, Capucintjes, Capucijn, Kappers, Kapuciene(n), Kapucijntjes. (Woordenboek der Nederlandsche volksnamen van planten; H. Heukels, 1907); Har Brok, Van vergeet-me-nietje tot gebroken hartje, 1993: ...volksnamen die allemaal op de vorm van de bloemen slaan: capucijnenmuts, capucijntje (...) paterklimop, paterskapje, paterskopje...; Har Brok, Stinkend-juffertje en duivelskruid - Volksnamen van planten (2006): Vooral in het zuiden deed de vorm van de bloem met slip denken aan de muts of capuchon (kap of tip) aan de pij van de paters; kapucijnen. Zo komt men dan tot capucijnenmuts en capucijn(tje) en; wat algemener tot paterklimop, paterskapje, pastoorkapje, muntenkapje ('monnikenkapje') en zelfs kwezeltip."
caracole, karakòl, zelfstandig naamwoord, eetbare slak; uit Frans: caracole, en mogelijk daar uit het Spaans caracol; de benaming is volgens WBD (zie onder) in Tilburg minder gebruikt dan 'huisjesslak' / 'höskesslak'/; WBD III.4.2:206 'karakol' - huisjesslak (Helicidae), ook genoemd 'slak'; WBD III 4.2:206 Huisjesslak - Algemene benaming voor de slakkensoorten (Helicidae) die kalkachtige spiraalvormige huisjes op hun rug meedragen, waarin ze zich kunnen terugtrekken. De meest bekende is de gewone huisjesslak (Cepaea nemoralis), waarvan het huisje 25 mm breed wordt en geel-bruin gestreept is; hij leeft in bossen, tuinen en bij huizen. De grootste is de wijngaardslak (Helix  pomatia), die gegeten wordt, donkerbruin is en tot 4 cm groot kan worden.
carambole, kèrbòl, zelfstandig naamwoord, biljartterm; carambole; Onzen Oopaa kos veul kèrbols maoke... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nôot Genoeg Geoefend); Frans Verbunt:  (biljartterm) carambole, geslaagde stoot; Kiske, Willum èn de Sjef/ beljèrten alle weeke./ Iedere kèrbol wort gewikt,/ gewooge èn bekeeke. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Krèèt op tèèd...); WBD (III.3.2:249) kèrbol = carambole; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1988): 'kèrbol' zn - carambol
carbid, karbied, kerbied, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt:  carbid; Frans Verbunt:  den dieje moes karbied lusse, dan kós ie omhôog; H. van Rijen (1988): 'kerbiet'; kerbied; carbid; H. van Rijen (1988): gez. Ge moest kerbied lusse! (dan zou je ontploffen??); Bont k?rbit, zelfstandig naamwoord m. - carbid; Hees carbid (II:87)
carillon, kèrreljon, zelfstandig naamwoord, H. van Rijen (1988): 'kèrreljon' - carillon, klokkenspel
carnaval, karneval, zelfstandig naamwoord, carnaval; WBD (III.3.2:277) karneval = vastenavond
carosseren, kèrreseere, zwak werkwoord, commanderen; uit Frans 'carrosser' en 'carrosse', koets, en de koets besturen; Cees Robben – Hij kerreseerde ze [ de kinderen] naor bed... (19600219); gekèrreseerd; van ‘kèrreseere’; uit Franse ‘carosse’, koets; de koets besturen; commanderen; Cees Robben – [kinderen die] naor buiten worre gekerreseerd... (1650115)
casueel, kasjeweel, kazjewêel, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, H. van Rijen (1988): opzienbarend, casueel; WNT CASUEEL - A) toevallig, eigenaardig, merkwaardig (bijvoeglijk naamwoord ); B) toevalligerwijze, bij toeval, bijgeval (bijwoord ); kazjewêel; toevallig - uit het Franse ‘casuel’ – in het Tilburgs altijd met de betekenis ‘bijzonder toevallig’, ‘wonderlijk’, ‘buitengewoon’; Cees Robben - ’t Is kazzjewêêel die kiep van mèn.../ zô zörgt ze vur de Paose... (19550312)
catechismus, kattechismes, kattekiesemus, kòttegissemus, zelfstandig naamwoord, catechismus; ...onze vadder zaoliger vertelde aaltij al dèt ie vruuger bij de kwezel op de kattekiesemus was... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); WTT 2013 - circa 1960 lijkt de uitspraak te zijn geweest 'kattegissemus' of 'kattegismus' zie kattebak; Audioregistratie 1978 - Ene keer òf vier pèr week, hi, moese wij smòrreges nòr de kattechismes toe. Daor in die irste klas, daor bij die mèskesschool… (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Audioregistratie 1978 - Agge hil et jaor oewe kattechismes gekènd had, dan krêede, wèrd dè op de prikstoel gezeej. Dan krêede en prèntje!  (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); kòttegissemus; catechismus - katechismus; De kòttegissemus moeste van bèùte kènne. - De catechismus moest je uit het hoofd kennen...consciencie, dè stond in den aawe kottechiesmus en 't beteekent geweten. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun als opvoeder’; feuilleton in 6 afl. in NTC 2-3-1940 – 6-4-1940); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) -  et zèn nie aaltij de braafst, die et irst den kòttegissemus kènne (Pierre van Beek –  TT7?) [onleesbaar] - Fraaie theorie wordt niet altijd door gelijke praktijk bevestigd. WBD III.3.3:336 'catechismus', ook: 'catechisles'
cavalerie, kavalerie, zelfstandig naamwoord, cavalerie; Mandos & Van de Pol, De Brabantse spreekwoorden:  dès lóchte kavalerie (Kn'50) dat zijn wufte meisjes
ceel, seel, zelfstandig naamwoord, lijst, reeks, opsomming; WBD III.3. 1:250 'ceel', 'litanie' = verhaal
cent, sènt, zelfstandig naamwoord, cent; Frans Verbunt - ene grôote cent - een sou, halve stuiver; Pierre van Beek - ene cènt of anderhalf - niet veel soeps; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Toen zaate de meense in, die hadde gin sènte, jo! Der zaate gin sènte bij de meense, hu!”; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Et was netuurlek ammel vur kènder, hè…de snoep èn de sènte, meer krêede nôot nie…!!”; Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ne cènt vurt pèrd vaasthaawe (Si'70) - kaartterm: weinig inspanning, dus weinig verdienste. Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - dòr zit vur ne cènt of aanderhalf (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - Dat is een buurt waar heel gewone mensen wonen, niet veel bijzonders. Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - iemand vur vèèf cènt meegeeve - iemand heel wat onder de neus wrijven, flink onder handen nemen. Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - spulle fiks, mar cènte niks, zi Jantje van Hees (MP '48) - mooie dingen maar geen geld (vH was een bekend boertje op de Kouwenberg); Frans Verbunt -  ene cènt vurt pèèrd vasthaawe / volk van anderhalve cènt Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - CENS en CENT zelfstandig naamwoord m. - stuk v. 2 centiemen: Hij ziet op 'ne' cent - hij is gierig.
centenbak, sèntenbak, zelfstandig naamwoord, collecteschaal, -bus o. i. d. WBD (III.3. 3:137) sèntenbak, sèntenbèkske - collectebakje
centenneuker, sènteneuker, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt - krentenweger, knibbelaar
centsstoel, sèntsstuulke, zelfstandig naamwoord, cents-stoel; stoel in de kerk waarvoor slechts weinig geld betaald hoefde te worden om die stoel te pachten; meestal dus een stoel helemaal achter in de kerk; ...achteraon [in de kerk] op zo’n cents stuultje... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
cetera, seetera, zelfstandig naamwoord, rest, boel; hil de seetera - heel de boel, alles wat erbij hoort hil de seeterse boel; Henk van Rijen - 'Hil de seeterasse boel viel op straot' - De hele boel viel op straat. A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - ; se.təra, zelfstandig naamwoord m. 'cetera' - het overige, de rest:... en den heele ceter
Chaam, Kaom, toponiem, Chaam
chagrijn, sjacherèèn, sjagrèèn, sagrèèn, zelfstandig naamwoord, 1. verdrietige ontevredenheid; Kèk, onze glasbak stao hêel fèèn,/ dè kos niet beeter trèffe,/ der leej tot èn aanders sjaggerèèn/ enen draankwinkel pal nèffe. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Der stòn der te wèèneg); Mar ik hèb meej die daoge gin tèèd vur sjagrèèn. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Kèk – zeej aauwe Giel'); 2. slecht gehumeurd persoon; de Sjef is êen stuk sjagerèèn/ mar zen vrouw die is tevreeje. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nuuwe vrouwe nuuwe wètte); Frans Verbunt – dè sjagrèèn laagt nòg nie al zietie ene stront teege de muur opkrèùpe; kZèè gin sjagrèèn ofsikkeneureg,/ èn ok smèèreges nie huumeureg. (Henriëtte Vunderink, Stèmminge, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); GG chagrijn(ig mens), verdriet, slecht humeur; WBD III.1.4:102 'chagrijntje' = lastig kind; WBD III.1.4:212 'chagrijnig' = slechtgehumeurd; 223 'chagrijn' = knorrepot; WBD III.1.4:247 'chagrijn' = idem; 249 'chagrijnig' = bedroefd; A.P. de Bont – zelfstandig naamwoord o. -chagrijn, chagrijnig persoon: 't Is 'n eurst sachreen'; sagrèèn; chagrijn; Frans: chagrin, verdriet; ...degge oe eige veul sagrijn kunt bespaore... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
chagrijnig, sjacherèèneg, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, chagrijnig; Wè kèkte tòch wir sjacherèèneg!; Naar Fr. 'chagrin'; Ik heb liever de ze zegge dek zot zee, as sjagerêênig... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)
champetter, sjampètter, zelfstandig naamwoord, uit Frans: champêtre; veldwachter; bij Robben als scheldwoord voor een man die naar vrouwen loert; Cees Robben – Kaole sjampetter. (19671027)
changeren, sjanzjeere, zwak werkwoord, Pierre van Beek – op èn neer sjanzjeere - heen en weer lopen; = Fr. 'changer'; A.P. de Bont – s’anze.rə(n), zw.ww. intr. 'sjanzeren'- changeren, sjouwende veranderen.
chanterelle, sjanternèl, zelfstandig naamwoord, "uitdr. op sjanternèl - op een vrijer uit; Van Frans: chanterelle - lokvogel; - Voor epenthetische r vgl. kernòllie < Fr. canaille; Zèède wir óp sjanternèl gewist?... op vrijersvoeten... De Wijs – As ge ze hebbe mot, motte rond etens tèd koomen, want ze is zowè altij op “sjaanternel” (1965); Cees Robben - [Een man spreekt] Om den aandersten dag gao'k vort vur unne dag of virtien op sjanternel... - Prent van de week 14-11-1986; Cees Robben – ...op sjanternel... (19560609); - in meer algemene zin ook: de bloemetjes buiten zetten; Cees Robben – Dan gao ons Toos op sjanternel (19700116); Cees Robben – Vur unne dag of virtien op sjanternel... (19861114); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - óp sjanternèl gaon ('67) - weg zijn om gelieven te ontmoeten; overal op goed geluk af boodschappen doen, winkelen, gezellig slenteren. (Fr. chanterelle = lokvogel, meisje dat als lokvogel de straat op gaat.); Ze ginge saome nòr de stad toe/ affèèn, zoiets dè kènde wèl./ twee vrouwe meej grôote tasse/ lèkker op dere sjanternèl. (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et is mar hoeget zègt ); …die ‘taante’, die ons höshaawe vort regelde waar op chaantrenel. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); WBD III.3.1:43: lemma 'Uitgaan' -  veel op sjanturnel gaan: Tilburg; ook voor Tilburg: 'uitgaan, aan de zwier gaan, de hort opgaan, op stap gaan, zwalken, dweilen' = uitgaan; WBD III.3.1:44: lemma 'Brassen' - 'veel op sjanturnel gaan', 'aan de zwier gaan' = brassen; Jan Naaijkens - Dè's Biks –- sjanternèl: 'op sjanternèl gaon'; GD08 èn sewèèle zèlfs nòg wèl op sjanternèl; Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek nr. 35 (17-4-1965): 'Men kan in onze stad nogal eens gemakkelijk te horen krijgen: ""O, ze is natuurlijk weer op d're sjanternel!"" We hebben deze uitdrukking nooit anders dan met betrekking tot een vrouw horen gebruiken. Erg vleiend is ze niet en de toon, waarop zij wordt uitgesproken getuigt reeds van afkeuring. ""Op sjanternel zijn"" laat zich moeilijk omschrijven. Het slaat o.i. op een vrouw, die ""de stad in gaat"" zonder dat daartoe eigenlijk enige noodzaak bestaat doch die dit uitsluitend doet, omdat ze moeilijk kan weerstaan aan een innerlijke drang er eens uit te zijn, eens weg te zijn uit het huishouden. Zij maakt zichzelf dan wel wijs allerlei boodschappen te moeten doen, maar dit is toch niet de eigenlijke drijfveer van haar handelen. Zulke vrouwen zijn erg ingenieus in het vinden van ""boodschappen"", met als gevolg dat men ze zelden thuis in haar huishouden aantreft. Wie voor de zoveelste maal aan haar gesloten deur klopt, kan dan wel eens geïrriteerd zeggen: ""O, ze is natuurlijk weer op d're sjanternel"". Wellicht is het zonderlinge woord ""sjanternel"" een verbastering van Frans. Daar bestaat ook het woord ""chanterelle"" en dat betekent: lokvogel. In zijn oorsprong zou men hier wellicht moeten denken aan een vrouw, die als lokvogel de straat opgaat. Nu, zodanig ongunstig is ons ""sjanternel"" beslist niet. Het is dan wel danig afgesleten, maar een minder gunstig smaakje is er toch nog aan vast blijven zitten.'"
chapiter, sjappieter, zelfstandig naamwoord, uit het Frans: chapître, letterlijk 'hoofdstuk'. In het Tilburgs meestal in de betekenis 'een onderwerp waar iemand veel van weet', of het eigenlijke onderwerp waarover iemand wil spreken. In het algemeen: 'de kern van de zaak'. Wè veraanderde z'n gezicht toen oome Teun op z'n sjapieter kwaam te spreken. (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); Mar - om eindelijk 'ns op mijn sjapieter te kome: toen... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun in den trein’; NTC 16-9-1939); ...mar allé naa zè 'k van m'n sjapieter afgedwold. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929); Toen ik ’t irste charpiter geleze ha gonk ik is nor mène velo kèke. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Heur fiets is ’n aander sjapieter. (Jos Naaijkens; ‘Middelbaoreschool- periekele'; CuBra, ca 2005)
chassé, sjasseej, zelfstandig naamwoord, spotnaam; Robben gebruikt de aanduiding voor een oudere man die met een jonge vrouw gesignaleerd wordt. Waarschijnlijk wordt gedoeld op het Franse ‘chasser’, ‘jagen’. Cees Robben – Dieje aauwe Sjassee daor (19840302); — = Fr. 'chassé'?; Stadsnieuws - Moete diejen aawe sjasseej daor zien sjoefele – Moet je die oude man daar zien schuifelen (201009); A.P. de Bont – zelfstandig naamwoord m. 'sjassee' - chassé (in de verb. 'enen aauwe sjassei' van oude mensen en dieren gezegd). cf. chasseur als militair: ‘jager’ (Rey)
chauffeur, sjefeur, zelfstandig naamwoord, sjefurke, chauffeur; Kees en Bart – Tilburgsche Post ca. 1935 – cheffeur, chefeur; Cees Robben – Ik vèèn dè gij mar gevaorluk rijdt sjeffeur.. (19800926); Hij moes in Tilburgopkoome bij de AAT, de aan- en afvoertroepen, sjefeur zottie wòrre, dè wiessie zeker. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Onze Co, trots op zen rijbewèès, dettie in dienst ha gehaold, wier meej veul slèème zôo zot gekreege, dèttie vur sjefeur wilde speule. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Piet sjefeur = Piet van Loon (blz. 52)
chemise, sjemies, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen – overhemd (Fr. chemise)
chemisette, zimmezètje, zelfstandig naamwoord, "verkleinwoord; Van fr. 'chemisette' = halfhemd; PM onderkleding, halfhemd; Van Beek - een ""zimmezetje"" is een slabbetje, dat de wevers als zwart zondags sieraad droegen;  (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958); Cees Robben – En hij riep dan ôôk meteen.../ “’t zèn inscripsies... pree-histories”/ En hij spelde – kazjeneej - .../ - zimmezetje -.. – de pertienes/ - Staon op ’t gutje... bij de pleej... (19570119); WBD III. 1. 3:98 'chemisette-tje' = borstrok; WBD III. 1. 3:143 'chemisette-tje' = bef; A.P. de Bont – Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord  o. - chemisette, onderlijfje (gehoord v. e. oud-pensionaire.); Landh - ziemezätje; Weij (T&T 38:88) Moet een verkleinwoord zijn van een frans leenwoord. BDW zimmezetje - soort halfhemd (Tilburgs)"
cheviot, sjevioot, zelfstandig naamwoord, stofnaam (textiel); Henk van Rijswijk - Cheviot: wollen strijkgaren of kamgaren weefsel uit grovere weinig gekrulde Schotse wol oorspronkelijk van het cheviotschaap, in platbinding, 4 schachts dubbelkeper of visgraat geweven, hardaanvoelende, glanzende, ruw en pluizig uiterlijk, donkergeverfde effen stof voor herenkleding, jongenskleding en damesrokken of –japonnen. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954); J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) Cheviot. Weefsel vervaardigd uit Cheviot kam- of kaardwol en geweven in gelijkzijdige keperbinding. Meestal in donkere tinten (zwart of marine) geverfd en gebruikt voor heeren- en jongenskleeding, damesjaponnen en -rokken enz. WNT – lemma cheviot (1908) - znw. vr. en onz. Ontleend aan eng. cheviot, oorspr. de naam van een bergrug, vervolgens, in het mv. van de schapen van een daar thuisbehoorend ras, eindelijk met de bij ons bekende bet. - Eene geweven stof vervaardigd van de wol van cheviotschapen of van wol van gelijke hoedanigheid. Samenst. Cheviotwol, lange, glanzende, grove wol van het Schotsche cheviotschaap.
chez, sjee, voorzetsel, uit het Franse ‘chez’, met name als aanduiding in de naam van een cafeetje; Cees Robben – Sjee Sjaan. (19820122) [Opschrift boven de deur]
Chief Whip, sjiefiep, sigarettenmerknaam; Chief Whip
chocolade, seklaade, sjeklaade, zelfstandig naamwoord, Cees Robben - Wè d’ ons moeder toch moes spaoren/ vur de swiet... de kaskenade.../ De kleeraozie... de seklade... (19560512) [De prent behandelt het feest van de Eerste Communie en de kosten daarvan, die ook voor ‘het oog van het kerkvolk’ gemaakt werden. Chocolade was een geliefd cadeautje.]; Cees Robben – Die fèèn trip (...) mee d’r prevelementje en durre seklaade.. (19850215); De fraters zörgden dan veur ranja en wèèrme seklaademelk… (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Die soldaote gooiden meej stukken seklaade, die han wij in gin vèèf jaor meer gepruufd. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Om half elf kréég ik elke dag, enne beker seklaade. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Seklaade, waor we de smaok van, meej de komst van onze bevrijders, teruggekregen han, kréégen we zôveul we lustten. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); en ripke seklaade... (Henriëtte Vunderink; Ons Moeder; k Zal van oe blèève haawe, 2007); Henk van Rijen - 'òn de seklaadekaant gòn zitte' - Aan die kant gaan zitten waar het meeste voordeel te halen valt. Ge moogt oewe schoen zètte, èn de vòllegede mèèrege waare de peeje ènt aaw brôod wèg, èn laager en spikmènneke in, òf en marsepèène vèèrekespotje, òf ene kinkenduut van gevulde seklaa. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); chocolade; Kees en Bart – Tilburgsche Post ca. 1935 – ' sjeklade'; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - òn de sjeklaadekaant vatte ('76) - de beste kant pakken. — Fr. 'chocolat' > Ned. 'chocolade', met vocaalreductie; Bosch sjeklade - chocolade
chocoladebol, seklaadebòl, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen - moorkop
chose, sjoos, zelfstandig naamwoord, zaak, geval; Cees Robben – Da’s de sjoos... (19560428); Cees Robben – En des de sjoos.. (19610922); Henk van Rijen - hil de sjoos - de hele zaak, het hele geval; — = Fr. 'chose'; Jan Naaijkens - Dè's Biks –- sjoos zelfstandig naamwoord  - zaak, kwestie
cichorei, sekraaj, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen - cichorei (Cichorium intybus); Cees Robben - sekraai (19680405); Cees Robben - sekraai (19630628); WBD III.2.3:278 'sekraai', 'cichoreikoffie' = cichorei; A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - ; sekrä.i, zelfstandig naamwoord m. 'cikorei'; WNT geeft vr. voor 'sekraei = vermolmd hout; Bosch sekrei - cichorei; WNT CICHOREI, chicorei, suikerij - benaming v. d. planten v. h. geslacht Cichorium, inz. v. d. inheemsche soort Cichorium intybus.
cichoreisla, sekraajslaoj, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen - rauw witlof, bladeren van de cichoreiplant
cilinder, slènder, zelfstandig naamwoord, cilinder; WBD 'slenders' (II:938) - cilinders, walsen van een assortiment
citroen, santroene, zelfstandig naamwoord, meervoud, citroenen; ...’t laand waor de santroene groeie, de olijven, de palme, de olienutjes en alles. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
Clapp's, klaps(e), bijvoeglijk naamwoord, eponiem; - een gekweekte peersoort: 'Clapp's Favourite', wereldwijd populair geworden; WTT - 2012: De peer die onder de handelsnaam Clapp’s Favourite bekend is, werd gekweekt door Thaddeus Clapp uit Dorchester (Mass) U.S.A. in 1860. Sinds 1867 verspreid. Cees Robben – Ik heb mèèlpèère, suikerpèère, juutepèère en klapse... en dan hek nog Gôôlse vringpèère, mar die zen enkelt goed vur de stoof... (19850927)
cognac, kejak, zelfstandig naamwoord, "cognac; Cees Robben – Unne scheut kejak... (19840525); Cees Robben – En [ik] kus (...) vur de zovvelste keer devoot en mee smaok/ ’t reliekske vol Fraanse kejak... (19700102); Hij riep: «Gif mar allèèn kejak,/ die aai kunde vergéete» (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dè hai liever); Piet van Beers – ‘Asperges me’: Boove op 't koor zonge de heere/ saome meej 't allergrotst gemak./ Die hadde vur dèsse begosse/ soms al gepruufd van de kejak. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Piet van Beers – ‘Nie sjouwe’: Den dòkter kwaam er òn te paas./ Die zeej: ""Dè duurt wèl weeke.""/ Ik ha 'n flinke kaaw gevat,/ dè hattie zôo bekeeke./ Ik moes èlken dag drie aajer eete/ meej enne scheut kejak./ En nao 'n week toen hak ’n bakkes/ as enen èèrpelzak./ Ik kan dörrom... sins dieje tèèd/ de aajer nie mir zien./ Meej de kejak, ist aanders meej.../ Die lus ik er wèl tien. (Spoeje doemmeniemer; 2009); Èn saoves vur et nor bèd gaon/ wier der nog kejak geschonke... (Henriëtte Vunderink; De Pestoor; k Zal van oe blèève haawe, 2007)"
cokes, kòkse, zelfstandig naamwoord, altijd meervoud, residu (slakken) van uitgebrande cokes, nog bruikbaar voor huiselijke verwarming; Kees en Bart:  kòksen; Meej ons moeder meej, om kokse te gaon raope op de gasfebriek. Ge kréégt dan zon harkske in oew haand, daormee moeste gij tussen de sintels de nog gloeiende kokse apart rèève. Asse afgekoeld of bekaant koud waren, moeste ze in enne baole zak doen. Ons moeder kosse wij nie bijhaawe. Fèèn wèèrk waar et ôk nie. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); - Hòlde göllie zèlf oew kòkse óp et gasfebriek? - Halen jullie zelf je cokes bij de gasfabriek?; - en stèm as ene kòkseklòpper
cokeskloppersstem, kòkseklòppersstèm, zelfstandig naamwoord, H. van Rijen (1988): zware stem; Van Dale: onaangename, rauwe stem
combiné, kombineetje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, bepaald kledingstuk: rok en blouse en eventueel jasje van dezelfde stof; Naar Franse 'combiner'; ES 2012: kombineeke
comme ça, diekomsa, di-kom-sa, bijwoordelijke uitdrukking, van heb ik me jou daar; ‘kom-sa’ uit het Franse ‘comme ça’; De straot waor tie wonde was nie bestraot, en dè was me daor aaltij innen modderpoel van diekomsa. Mee in gewoon stotkèrke koster nie deur kome of ge most wel mee zis man zèn... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); En ze sloeg de deur mee 'nen bons van di-kom-sa aachter d'ren rug toe... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); Hij hee-g-et verschrikkelijk hoog in z'nen test, mar 't is naovenant nie van di-kom-sa! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun op collecte’; feuilleton in 3 afl. in de NTC 12-8-1939 –26-8-1939); Cees Robben – Dan heese-me-nogal-wè... Jè zeker, zôô van dètteme van die-kom-sa van hedde-me-nie-gezien. (19710424)
comme il faut, kommielfoo, bijwoord, uit Frans: ‘comme il faut’, zoals het betaamt, correct is; Cees Robben – Was oe spraok nie kom-iel-foo..? (19561027)
commies, kommies, zelfstandig naamwoord, douanebeambte, grenspolitie; Hij waar aaltij smokkelèèr gewist en hil wè aachternao gezeete gewist dur de kommieze, aggem wot gelêûve. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)
communicant, keminniekaanten, zelfstandig naamwoord, meervoud, van 'communiekant'; - de eerste i is mogelijk een verschrijving; deze vorm is nergens anders aangetroffen. zelfstandig naamwoord, meervoud; communiekanten, kinderen die hun eerste communie doen. Cees Robben – ’k Zie ze gaon... die klèène klaanten/ Stap vur stap keminniekaanten... (19560512)
communie, kemuunie, zelfstandig naamwoord, oew irste kemuunie doen; te kemuunie gaon; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “…as ge dan in de, in de kèrk kwaamt, nou, dan wierde oovergeslaon agge te kemuunie gingt!” (transcriptie Hans Hessels 2014)
compagnie, kompjie, zelfstandig naamwoord, compagnie; Interview Jolen - 1978 - “…der was ginnen êene soldaot van hil de kompjie die iets presteerde hè…”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
compliment, kompelemènt, komplemènt, zelfstandig naamwoord, uit Frans 'compliment'; groet (door bemiddeling van een derde), gewoonlijk in het meervoud; De kómplemènte van óns moeder èn òf dè ge... (inleidende formule, vooral men (iets van) de aangesprokene nodig had); De Wijs – (Jongetje belt aan, netjes petje in de hand…) ‘Dag mevrouw, de kompelementen van ons moeder en ons moeder hee gevraogget of ge 'ns kèke wilt, hoe hard ik kan lôpe’ (Jongen loopt hard weg)  (13-07-1966); De Wijs – Doe in ieders geval de kompelemente (23-10-1963); Cees Robben – De kompelemente van ons moeder... (19710604); Goem. COMPLIMENT - komplemènt znw.o., verkleinwoord;  ...mènke de - doen, - maken; Z.a. S.G. blz. 86, 111, 113, 182 (aant. Witters)
conciërge, kesjèrs, zelfstandig naamwoord, conciërge; Goem. CONCIERGE (Fr. uitspr.)
condomologie, kondoomooloogie, zelfstandig naamwoord, fantasiewoord van Cees Robben voor ‘verantwoord condoomgebruik’; Cees Robben – Ik vuul toch wel vur vurlichting en kondomologie en zôô.. (19720408)
conducteur, konnekteur, zelfstandig naamwoord, conducteur; Cees Robben – Lewie... d’n konnekteur (19610929)
conferentie, konferènsie, konfrènsie, zelfstandig naamwoord, Interview Jolen - 1978 - ”Daor hadde de konferènsie veur…de konferènsie. Dè waaren ammel bestuursleede dan, war, zon, zon, zon stuk bond, hè, èn agge naa iets tekort kwaamt koste daor nòr toe èn dan krêede wè. Gij krêet…en stuk spèk òf ene krèntemik òf en schurmikske òf dêen òf daander, zoiets was dè” (transcriptie Hans Hessels, 2013); H. van Rijen (1988): St. Elisabeth- en St.Vincentiusvereniging, bedeling; konfrènsie; H. van Rijen (1988): conferentie, vergadering
connectie, konnèksie, zelfstandig naamwoord, contact, sociaal verkeer; Interview Jolen - 1978 - “van de Mortel…èn Mutsaerts… [lokale politici] nèè…daor hadde zôo gin konnèksie meej, hè…”. (transcriptie Hans Hessels, 2013); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Mar ge hèt meej die lui nôot gin, gin konnèksie gehad, hè, ge kunt er eigelek, ge kunt er eigelek zo wèèneg van zègge!”. (transcriptie Hans Hessels 2014)
consciëntiestopper, konsieènsiestòpper, zelfstandig naamwoord, "grote, dikke, propperige aardappel; Daamen - Handschrift 1916:  ""consciëntiestoppers (heele groote, dikke, propperige aardappels)""; ES 2012: Het woord, zoals door Daamen opgetekend, staat nog steeds in Van Dale, en is in feite geen dialectisch woord. Het heeft echter wel een bijzondere voorgeschiedenis. Het betekent zoveel als iets waarmee men het geweten (conscientie) sust, of gewetensnood tegengaat. Het begrip is waarschijnlijk pas een aanduiding voor aardappelen geworden met de publicatie van het boek 'Zes jaren te paard. Herinneringen uit het Hollandsche Dragonderleven' van P. Dekker jr. (1852). Dekker hekelt daarin zeer fel de wantoestanden in het Nederlandse leger. Het boek zelf heb ik niet kunnen inzien, wel een bespreking ervan, waaruit het volgende: ""... er [worden] daadzaken in aangevoerd, zoo als omtrent de voeding b.v. bij wier behandeling verzwegen is den invloed van den hongersnood, door 't mislukken van den aardappeloogst, toen een tijd lang goede aardappelen en zelfs goede erwten niet te bekomen waren, zonder met goud te worden opgewogen..."" (Vaderlandsche letteroefeningen, anoniem, 1852); Dekkers schotschrift riep een reactie op: 'Inspectie over de zes jaren te paard etc.' (1852), waarin J. H. Burlage een tegengeluid laat horen. Onder andere met een passage waarin een officier zijn manschappen juist beschermd heeft tegen het opdrijven van de aardappelprijs: '...den officier [...] die bij de keuring der aardappelen (consciëntie-stoppers, zoo als gij ze noemt), er zich geene consciëntie van maakte, op de publieke markt, zijn leverancier den degen in de ribben te draaijen, woedend tegen den bedrieger, die zijnen soldaten te kort had willen doen? In mijn tijd noemde men die consciëntiestoppers ""patrassen,"" en na 5 dagen dienst, kon ik ze ""jassen""...'; Het WNT kent het woord in deze beteknis niet, maar geeft wel, lemma Consciëntie: CONSCIËNTIESTOPPERS, matrozennaam voor bruine boonen."
content, kontènt, ketènt, bijvoeglijk naamwoord, H. van Rijen (1988): tevreden; WBD III .1.4:19' zeer content = zeer blij; ketènt; H. van Rijen (1988): content, tevreden
continu, kontenuu, zelfstandig naamwoord, onafgebroken, (textiel) deel v.h. 'assòrtiemènt
contreien, kontereije, zelfstandig naamwoord, contreien; Cees Robben – ’t mieneke van Jantje Ram/ Moes op gezette tijje/ Vur de vuruitgang naor ’t Laor.../ Want daor stond vruuger kaant en klaor/ Den bok... der kontereije... (19610929)
Cornelia, Keej, eigennaam, Cornelia; GG ook: ons Keej - mijn vrouw; Stadsnieuws:  'Ak mar es wies wès Keej dervan zeej' (160108)
Cornelis, Kenilles, eigennaam, Cornelis; in het bijzonder het bedevaartoord van de heilige Cornelis in Esbeek; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Dè zèn ammel veul dinge die ammel öt den booze zèn vort, hè. Nèt as Keevelèèr, jè, daor heurde nòg wel es ene keer van…èn nèt as Schèèrepenheuvel èn zôo…èn nèt as Pirke Donders…èn nèt as den Hèllegen Éèk in, in, in, in Orschòt…èn den Hèllege Kenilles…” (transcriptie Hans Hessels 2014); Kiske; Keesje; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “…èn Kiske de Paoter ok al, witte nie? En dan zaatie zôo, hattie daor enen hillen hôop kènder rond em staon èn dan zee,… dan vroege ze: ”Paoterke, wè komde gij hier doen?”, ja, “Jöllie, jöllie èfkes plaoge”, zittie “èn goed nòr Onze Lieven Heer löstere!”, zeetie dan!” (transcriptie Hans Hessels 2014); Nillis; Nelis > Cornelis; hier: de heilige Cornelis en diens bedevaartsoord in Esbeek; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Mar nèt as in Orschòt daor bèn ik ok verschillende keere nòr toe gewist toen in dieje tèèd, in dieje tèèd, dè was den Hèllegen Eèk! Èn Esbeek dè was vur de, vur de, de Nilles, vur de kinkhoest!”
cornelisroos, kernillesrôos, knillesrôos, zelfstandig naamwoord, pioenroos (paeonia), kornelisroos (Paeonia); WBD (III.2.1:433) kernillesrôos = pioen (Paeonia officinalis), ook genoemd pioenroos, klaproos; In aanvangssyllabe eerst vooaalreductie, daarna contractie. Bont k?rne'l?srö.s, zelfstandig naamwoordvr. - Cornelisroos, pioenroos; Antw. CORNELISROOS (uitspr. cornell?sroeës) zelfstandig naamwoord v. Pioen, Fr. pivoine; Jan Naaijkens, Dè's Biks (1988): 'kernillesròòs' zn - pioenroos; knillesrôos; kornelisroos, ook pioenroos - Paeonia officinalis; Hees knillesroos (VI:31,34); Str. knillesrôos (2:75)
correspondentie, krispendènsie, zelfstandig naamwoord, correspondentie, briefwisseling; De krispondentie mee oome Teun waar veuls te eenzijdig om lang schoon te kunne staon... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Naor oome Teun’; NTC 24-2-1940); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder d’Oerse taol, 1958 etc. - ; kr?sp?ndänsi, znw.vr. - korrespondentie
corresponderen, krispendêere, zwak werkwoord, "corresponderen; ""Ik heb geheurd,"" zee de vrouw van den burgemeester, ""dè-t-ie geregeld krispendeert mee ministers... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder d’Oerse taol, 1958 etc. - ; krisp?nde.r?(n), zw.ww.intr. korresponderen, aansluiten (van bussen en treinen bv.)"
corruptie, krupsie, zelfstandig naamwoord, "kwaal; van Franse 'corruption' = kleine kwaal, ziekelijke gril, treurige toestand van lichaam en geest. Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) -  aaltij krupsies hèbbe (We '37); N. Daamen - handschrift 1916 - ""krupsies - hij hee aaltij allerlei krupsies (kwalen)""; WNT KRUPSIE - wsch. uit 'corruptie'. Gewoonlijk in 't meerv. gebruikt voor: lichamelijke kwellingen, klein ongemak."
corvee, kerveeje, zwak werkwoord, corvee doen; Cees Robben – Bij unne gruntenboer kerveeje... (19560721)
coucher, koesjee, bijwoord, uit Frans ‘coucher’, slapen; naar bed; Cees Robben – ’t Was alle daoge vruug koesjee (19670428)
coupon, koeponneke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, couponnetje; WBD koepónneke (II:918) - couponnetje, stuk (afgesneden) weefsel
covercoat, koeverkoot, zelfstandig naamwoord, kooverkooke, PM halflange overjas van betr. lichte stof, met onder ca. vijf naden; Van Eng. 'cover' + 'coat' (covered coat = jagers-, ruitersjasje); zie kooverkooke; kooverkooke; verkleinwoord; ook: koeverkoot; van ‘kooverkoo’; uit Engels ‘covered coat’, halflange overjas; Cees Robben – Ik docht ik laot m’n koo-ver-kooke mar is uit en ik trek mee dees weer m’n miezezonneke mar is aon... (19740322)
cowboy, kojboj, zelfstandig naamwoord, cowboy; met regressieve afstandsassimilatie: w > j; Hees kojboj (V:40)
crank, krènk, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen – trapperhefboom (Eng. crank)
crapuul, skrepuul, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen – min iemand (Fr. crapule) vD crapule, crapuul, krapuul -; janhagel gespuis
crèche, krès, zelfstandig naamwoord, "crèche, kinderdagverblijf; - Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980, Tilburgse Koerier: En krès op den Haajkaant; Ons Sjaan die kos er nie òn èùt; dus kwaam ze wir bij mèn: “In den Haaikaant komt en Krès; wè zo dè vur iets zèèn?""; Ik hèb ze haorfèèn ötgeleej; al gaaf dè wèl wè laast: “En krès dè is en instèlling; die op de kiendjes paast.”; “As de Moeder bodschappe doe; of wèèrkt bèùteshèùs; dan zèn de kènder tòch verzörgd; èn nie allêenig tèùs.”; Ik hèt wèl zeuve keer gezeej; toen hasset nòg nie deur; want ze zeej: “Ik hoef ginne Krès; daor hèb ik jou tòch veur?”"
crêpe suzette, krèpsuuzjètte, stoffelijk bijvoeglijk naamwoord, uit het Franse ‘crêpe Suzette’, zeer dunne pannenkoekjes; mogelijk een vondst van Robben zelf; niet elders aangetroffen; Cees Robben – [Twee oudere dames onder elkaar] Wij waren vruuger net zôô schôôn mee ons fiel-de-kros kousen en ons krep-suu-zjette bloeskes... (19730720)
crêpepoot, krèppôot, zelfstandig naamwoord, WBD tussenklauwontsteking (bij koeien)
creperen, krampeere, zwak werkwoord, kreperen; A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder d’Oerse taol, 1958 etc. - ; krämpe.r?(n), zw. ww. intr. 'kremperen' (met invloed van 'kramp' misschien); - kreperen, onder hevige, krampachtige pijnen omkomen. WNT KREPEEREN - KRAPEEREN, Nhd. krepieren - Sterven. Alleen in gemeenzame taal In Z.-Nederl. onbekend. Wsch.door bemiddeling v.h. Hoogduits uit het Italiaans afkomstig 'crepare' = barsten, en bij uitbr. 'sterven'. Vgl. CREVEEREN. Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 – ‘Diverse Meijerrijse woorden’ - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook (...) krampiere...
crimineel, krimmeneel, tussenwerpsel, uitroep; crimineel!; Die is wèl getrouwd! Mee 'n dochter van Door de Vries en dè wit-ie-zelf ook, want ie hee twaalf gegooid hurre! Krimmeneel wen vrammes is dè! (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929); Cees Robben – Krimmeneel.... Wèn paoskiep...... (19560331)
cuisinière, kwiezjèèr, zelfstandig naamwoord, fornuis, cuisinière; vierkante kookkachel met een of meer ovens, waarop men verschillende dingen tegelijk kan koken, braden of stoven; Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) – 'kwizienjaire'; Henk van Rijen – 'kwiezejèèr'; WBD (III.2.1:232) 'cuisinière' = fornuis, ook 'kookkachel' genoemd; Verbastering van 'cuisinière' (fr.); Jan Naaijkens, Dè's Biks - 1992 - 'kwiezejèèr zn - fornuis; Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln. 1988-1994. - kwiesjèère (II:66); WTT 2012 in het Tilburgs ook aangetroffen als een kachel met aan de bovenzijde kookplaatsen waarvan de omvang kon worden bepaald door ringen. Namelijk: Elie van Schilt - We hadden gin CV. wel unne kwiesjeer of platte búïs. (Uit: ‘Tèèd’; CuBra ca. 2000); Elie van Schilt - Zelf ben ik van aacht en twintig, ut irste wet ik me nog kan herinneren is dek 's mérugus wakker schrok dur ut geweld van de kwiesjeer die aongemokt wier dur men moeder. Dun deksel en de ringen wieren er allemal afgeschoven, de russel wier omgekiepert, dan ut gepiep van de aslaoi die wier dan op dun hofpad in de kolenzeef leeg gemokt. (Uit: ‘Alles is aanders’; CuBra ca. 2000)
cv, seeveej, zelfstandig naamwoord, cv, afkorting van curriculum vitae, levensloop; Mar 's moeder zeej dè 'nne CeeVeej 'n verhaol is wè over oe èège gao. 'nne sórt leeveslôop zôo gezeej. (Jos Naaijkens; ‘Mènne ceeveej’; CuBra)
daad, daod, zelfstandig naamwoord, daad; WBD III.1.4: 'daad' = handeling
daags, dògs, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, in de tweede naamval; van de dag; Audioregistratie 1978 –  “Mar dògs nòdderaand moes de klèène òngegeeve wòrre bij de geminte, moeste en getèùge hèbbe, war, mar die koste toen al êene vatte van de straot, die zeej “Jan, kom èfkes meej getèùge zèn”, mar ge had mist dè de buurman meej gong…” (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels); Audioregistratie 1978 - En dan kwaam de slager, hè, òf de slachter dògs nòdderhand. Dan kwam ie saoves gewoonlek èn dan kwaamie die zaak kepòt snije… èn dè ging dan in en hille grôote tòn…  (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); daogs; daags; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dògs nò de mèrt koome, nèt as Jan meej zen kieviete (= draagmars) ('70) - te laat komen; zie dògs
daalder, dòlder, zelfstandig naamwoord, daalder (destijds munt van anderhalve gulden); waarde van anderhalve gulden; En goej klap is enen dòlder wèrd.-; Cees Robben – Vur ’n haffel dolders...(19851122); Henk van Rijen: den irste klap is enen dòlder wèrd - Een goede klap is 'n daalder waard. - de eerste klap is een daalder waard
daaps, daaps, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, Henk van Rijen: zot, niet goed wijs, futloos, suf; Henk van Rijen: 'Daor wòr de daaps van - Daar word je zot van.'
daar, daor, dèr, dòr, bijwoord, "daar; Cees Robben – En wè vond ie daor..? / Alles vur ‘m kaant en klaor. (19540213); Cees Robben – Wörrom z’um daor hôn neergezet (19590912); Cees Robben – Die worren daor bewaord. (19600826); Cees Robben – Hier lotte wè, en daor vènde wè... (19870123); Cees Robben – Daor gao Sooike mee z’n vrouw.. (19800229); Cees Robben – Dieje aauwe Sjassee daor (19840302); Cees Robben – Daor wieren z’n pôôtjes zô muug as van lôôd. (19551119); Cees Robben – Daor is Jantje Kapoen en Mie Tuureluut (19600102); Cees Robben – krek passeerde daor ’n medje... (19660401); Cees Robben – Hier ’n douwke.. Daor ’n klepke (19580726); Cees Robben – Daor zaate twee döfkes/ hil dicht bij mekaar... (19590822); Cees Robben – Daor zwemmen gin vissen en paolingen (19540515); Cees Robben – Daor staon we dan.. (19730519); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  dè bumke zal daor moejlek kunne groeje; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  dörrefde gij daor óp te douwe?; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  daor hèbbe ze en stuk van de brug gevaore; Henk van Rijen: van hierte tòt daorte - van hier tot daar; D. Boutkan: 'daorlangs' (zonder vocaalkrimping) (zin 87, blz.99); dèr; daar; Pierre van Beek: dèr dan; ""En gij 'ne klont boter, dèr dan!"" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); Staank veur daank, dèr, dè's alles! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Kareltje Vinken’; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 – 24-8-1940); A.P. de Bont: bijw. 'der' (al of niet met veel klem gezegd), daar. 'Kreeg ik dien appel?' Dér heddem.', resp. Der héddem!; WNT DER (II) voegw. Bijvorm van 'daar'; met klemtoon: daarheen, daar, alleen in de verbinding 'her en der', hierheen en daarheen, hier en daar.; dòr; daar; As ge dòr zèèt, moete dòr blèève."
daarnet, tenèt, bijwoord, Henk van Rijen - zojuist
daarnevens, dòrnèève, bijwoord, daarnaast; Interview Hermans - 1978 - “Op Broekhooven êen …Toen wij en jaor òf twaalef waare stond die kèrk er nòg nie want dè was irst en hil grôote waaj èn dòrnèève hadde boer de Brouwer woone… en toen is daor en kèrk gezèt èn is dè ammel veraanderd”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
daarom, dörrom, dörrem, bijwoord, daarom; Henk van Rijen: 'dörum'; Frans Verbunt: ook: om dörrom; WvM 'Durrum ghinge way ...'; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; dörrem - vnw. daarom
daartoe, daortunne, bijwoord, daar, daartoe, tot daar; Cees Robben – Van hiertunne toe daortunne... (19640814)
dabben, dabbe, zwak werkwoord, dabbe - dabde - gedabd, "knoeien, morsen; N. Daamen - Handschrift 1916 – dabbe - morsen; Nog nu kan 'k me niet voorstellen, dat die man, toen hij nog ""zonnen dabber waar"", ooit Adriaantje of Josje genoemd zou zijn. Dat bestáát nie! En dabben kon ie. Dat geknoei in en om z'n duivenkooi zie 'k nog aan. (A.J.A.C. van Delft, uit: ‘Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect’; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956); Van Beek - dabben is morsen  (Nwe. Tilb. Courant; Dialect en spreekwijzen; 6 december 1958); Cees Robben – Naa kunde op oe slabbeke dabbe, vergimmese dabklôôt... (19870529); Ziezo. Naa kunde op oe slabbeke dabbe, zeevereer !!! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1985); Dan mòkte we in et midde vant bòrd in de boerekôol en költje om de sjuu in te doen. Èn dan mar britse, meneer. Lèkker! Èn dabbe, èn prakke. Gin gepielie. Spaoje! (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); Pierre van Beek: ook gezegd van een paard dat stilstaand met een hoef de grond omwoelt; Hees dabbere (I:34); Cornelis Verhoeven:  DABBEN l. ov.ww, met de voeten aanstampen; 2. zich moeizaam voortbewegen over een slechte, modderige weg; ook wel: opzettelijk door het slijk lopen; 3) onov.ww, knoeien, morsen, bv. met pap. Z.a. Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – dabbe - graven, knoeien; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DABBEN - al stampende met de voorpooten de aarde uitgraven, sprekend van paarden; gaan met eenen bijzin v. moeite of onbehendigheid. A.P. de Bont: dabbe(n) zw.ww. intr.+ tr. 1) met de voorpoten al harkende graven; 2)wroeten, krabben; J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DAPPEN zeggen de bouwlieden om Breda niet alleen voor het maken van eenen kuil door de paarden, maar ook voor het maken van denzelven met mensehenhanden. Z.a. Goem. DABBEREN - dabere, wkw (daberde, gedabert) - met de handen of de voeten in water of slijk morsen; door water of slijk gaan zonder acht te slaan op schoenen of kleederen. WBD III.2.3:9 dabbe = morsen (niet vermeld); WBD III.4.4:217 'dabben' = nat maken, ook: 'pletsen'; WBD III.4.2:68 'dabben' - graven v.e. pijp (konijnenhol), ook 'buten' genoemd; WBD III.3.1:209 'verdabben', 'verkwisten, opmaken, vergooien, verbrassen' = verkwisten; WBD III.1.2:73 'dabben' = een kuil graven; WBD III.1.2:74 'dabben' = wroeten; WBD III.1.2:96 'dabben' = morsen; ook: 'zeveren, kliederen, muikelen'; WBD III.1.2:97 'dabben' = plassen met water; ook 'poeliën'"
dabberd, dabberd, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: knoeier; Frans Verbunt: dabber, dabbert, dabklôot - knoeier
dabberen, dabbere, zwak werkwoord, WBD III.1.2:162 'dabberen' = met schoeisel door water lopen
dabkloot, dabklôot, zelfstandig naamwoord, dabklutje, knoeierd; Cees Robben: zit nie zôo te knèlle, dabklôot; Stadsnieuws: wè zèède tòch enen dabklôot; ge kunt ok nôot es niks zèùver haawe(20080l); Cees Robben – Cees Robben – Zit toch nie zôô te knelle, dabklôôt... (19841130); Cees Robben – Naa kunde op oe slabbeke dabbe, vergimmese dabklôôt... (19870529); zie dabbe; dabklutje; verkleinwoord; uit ‘dabbe’ = morsen & ‘klutje’ = klootje = klein klind; Cees Robben – Hedde wir in de Laai te ligge te meutele, dab-klutje... (19790504); zie dabbe
dag, dag, zelfstandig naamwoord, daog, daoge, dag; meervoud = daog(e); virtien daog; alle daog; dag en naacht - zeer veel; uitdrukking: een mens van de dag zijn; oud zijn; Cees Robben – We zen er vort van unne dag en unne vurmiddag... (19671110); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - 'we eeten alle daoge spèk', zi den boer, 'èn vrèddags spèk meej spèèle'; (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) (spèk meej spèèle = vis); A.P. de Bont: dag zelfstandig naamwoord.m. - dag; mv. 'daog'; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DAG zelfstandig naamwoord.m. - dag: spr. den ou(d)en dag - de ouderdom met zijn kwalen. zie daogen; daog; meervoud van 'dag' maar als zodanig verouderd en tegenwoordig (2012) 'daoge'
dagelijks, daogeleks, bijwoord, bijvoeglijk naamwoord, dagelijks; Kees en Bart: daogeliks
dagen, daoge, zwak werkwoord, daoge - daogde - gedaogd, & zelfstandig naamwoord meervoud van 'dag'; dagen; 1. werkwoord, zwak; dagen; - geen vocaalkrimping; 2. zelfstandig naamwoord meervoud - dagen - vroeger ook 'daog'; - alle daog [alle dagen, elke dag; altijd]; - virtien daog [veertiend agen; twee weken]; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - 'we eeten alle daoge spèk', zi den boer, 'èn vrèddags spèk meej spèèle' (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) (= vis); Cees Robben – Nao al ’t zuut der vurrige daogen/ ’t zilte naa op oewen dis..... (19540306); Cees Robben – Zeuve daoge “toepertoe”.... [namelijk op de kermis] (19540814); Cees Robben – Meej vrije daogen en kaoj weer dan rôôket bij ons thuis... (19650507); Cees Robben – [Een landbouwer spreekt:] Drie daoge luiplocht... (19711015); Cees Robben – ’t Was alle daoge vruug koesjee (19670428); Cees Robben – Zeuve daoge banjerheer....!!/ Mee de vrouw en kender/ Kermis haauwe... (19540814); Cees Robben – Virtien daoge op sjanternel.. Ons Tonia maokt daor himmel ginne gatslag van... (19861124) [maakt daar geen probleem van]; Cees Robben – Over twee daog is ’t pèèrd kepot... (19730316); Cees Robben – Dertig daog (19780609); D. Boutkan: alle daog(e) - elke dag ; virtien daog - veertien dagen; – al zen daoge - beslist, vast en zeker: Ik gelêûf et al zen daoge. Dialectenquête 1876 - in zeuve doage; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tis vort daoge tèllen èn de touwe lòs (JM'50) - Ontboezeming van iemand die het niet lang meer zal maken. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - en Tilburgs pròtje duurt mar drie daoge (SV'75) - Roddelpraat duurt niet lang; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – daog - dagen
dagvaarding, dagvaardiging, zelfstandig naamwoord, dagvaarding; WBD III.3.1:357 'dagvaardiging' = dagvaarding
dahlia, daalida, daaliea, zelfstandig naamwoord, dahlia; De Wijs – wè staode toch te snuffelen… - k’ruuk liever kruinaogels (seringen) dan snoffels (anjers), mun dalidassen staon schôon maar ruuken nie (10-03-1967); Cees Robben – Welke blomme wilde op oew begraofenis? Snoffels... dalidas.. paosblomme.. of stinkerkes... (19850118); daaliea; dahlia; WBD (III.2.1:455) 'dahlia', 'dahlida' (Korvel); plur. dahlidassen; zie daalida
dak, dak, zelfstandig naamwoord, dèkske, dak; D. Boutkan: meervoud = daoke (36); dèkske; verkleinwoord; dakje
dakhaas, dakhaos, zelfstandig naamwoord, dakhaas; schertsbenaming voor een kat; WBD III,2,1 – lemma KAT - dakhaas: zeldzaam in Tilburg en Kempenland; ook in Hoogerheide, Roosendaal, Breda, Gilze en Oss. WTT 2013 – In Tilburg werd ‘dakhaas’ ook – meestal schertsend – gebruikt om aan te geven dat het verschil tussen een gevild konijn en een gevilde kat nauwelijks waar te nemen is. Ook de smaak – zegt men – is dezelfde. Vooral rond de feestdagen in december moest er gewaakt worden tegen malafide handelaren / stropers / kattenmeppers die dakhazen verkochten als zijnde konijnen. Men zegt dat dat de reden is waarom poeliers de ‘sokken’ van het konijn niet verwijderen; alleen daarmee is het verschil met een kat aantoonbaar. Cees Robben: Schoon hij [de kater Kaerel] slechts vulgair gemept wier../ In het West-End... zijn domein.../ Lag hij later... kloek en nobel/ op de feestdis... as kenijn... (19560107) ; De Bont Dialect van Kempenland IV – Bestiarium - Onder kat hebben we aangegeven dat met balkhaas een kat bedoeld wordt. Men kan dit woord vergelijken met beunhaas, dat oorspronkelijk 'zolderhaas' dan wel 'kat' betekent: Franck —van Wijck s.v. beunhaas. (2005); Cor Hoppenbrouwers - Taal van Kempenland - ballekhaos m. Liejp daor gínnen haos? Jàà, mär 't was n'n ballekhaos. De 'kat', die elders wel eens 'dakhaas' wordt genoemd, heet hier n'n ballekhaos.
dakschijter, dakschèèter, zelfstandig naamwoord, dakschijter, een duif; Dieje gruunteboer waar enne hille dikke vent. Hij waar veural bekend om zen dèùve. Hij is héél dikkels kampioen gewist op de lange afstand meej die dakschèters. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
dal, dal, zelfstandig naamwoord, dal; Dialectenquête 1876 - heuvels en doale
dalen, daole, zwak werkwoord, daole - dòlde - gedòld, dalen; Boutkan: daole - daolde - gedaold; - in tegenwoordige tijd ook vocaalkrimping gij/hij dòlt; dòlt/dòlde; daalt/daalde; tegenwoordige tijd/ verleden tijd van 'daole', met vocaalkrimping
dalles, dallaas, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: ongemak; hij is ermeej gedallaast - hij zit met de rompslomp; Bosch dalles - moeilijkheden, armoede; WNT DALLES - uit jidd. 'dalles' = armoede < hebr. 'dalloet' = armoede
dam, dam, zelfstandig naamwoord, erf bij het huis; WBD III.4.4:187 'dam' = krib; Cornelis Verhoeven:  DAM - erf bij het huis, in bet. ongeveer gelijk met 'missem' en 'werf' maar iets eigendommelijker en meer afwerend gebruikt: iemand van den dam af schuppe. WNT DAM - 5) erf (oorspr. door een wal omgeven stuk grond?)
damastmachine, demastmesjien, zelfstandig naamwoord, damastmachine; WBD 'demastmesien' (II:1038) - damastmachine
damp, daamp, zelfstandig naamwoord, damp; WBD (III.2.1:218) 'damp' = 'rook' = 'blaak'; WBD (III.4.4:59) 'dampig' = mistig; WBD (III.4.4:212) 'damp' - damp, stoom; WBD (III.2.1:217)'dampen' = idem (ww)
dampen, daampe, zwak werkwoord, dampen; D. Boutkan: (blz. 27) - et daamt - uit het cluster mpt wordt de p verzwegen: et daamte
dampig, dèmpeg, zelfstandig naamwoord, kortademig, aamborstig; Cees Robben – ‘k Waar ’n weltje trug zôô dempig/ kort van ossum... (19590307); WBD dèmpeg - kortademig (bij paarden); Stadsnieuws: 'As ge veul in de stobber moet wèèreke, dan wòrde op den duur dèmpeg.' (101007) - Als je vaak in een stoffige omgeving moet werken, dan word je op de duur kortademig. Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – dèmpig - kortademig; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEMPIG (kemp. ook dampeg) - kortademig, kortborstig; Goem. DEMPIG - dèmpeX, bijvoeglijk naamwoord/bijwoord - Dampig in den zin van aamhechtig; opgezwollen van het veel eten. Gezegd van paarden en menschen. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DEMPIG voor 'dampig', doch alleen wanneer van een aamborstig paard gesproken wordt. Cornelis Verhoeven:  DAMPIG (dèmpig) bijvoeglijk naamwoord (van paarden en mensen gezegd) aamborstig, kortademig; A.P. de Bont: bijvoeglijk naamwoord - dempig, kortademig, aamborstig (v. paarden en mensen); WNT DEMPIG - aamborstig, kortademig
dan daarbij, dan derbij, bijwoord, R bovendien, daarenboven; èn dan derbij issie nòg gin virtien - en bovendien is hij nog geen 14; Kees en Bart: èn dan derbij . . .
dan niet, dannie, samentrekking, dan niet; Cees Robben – “Dus naa-nie of dannie – of nôôt nie...” (19640710)
dank, daank, zelfstandig naamwoord, dank; B daank - dank; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DANK zelfstandig naamwoord. m. - wil, zin, welbehagen: tegen mijnen dank
danken, daanke, zwak werkwoord, danken; Kees en Bart: 'Dat dankt me de stoep!'; Kees en Bart: 'Dè-d-hangt me de koekoek!'; B daanke - daankte - gedaankt; - geen vocaalkrimping ?
dannetel, danneete, zelfstandig naamwoord, Pierre van Beek: brandnetel; Henk van Rijen: hennepnetel (Galeopsis Tetrahit); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - en verstaandege kiep leej nòg wèl es en aaj in de danneetels ('72); WBD III.4.3:329 danneetel - brandnetel, ook 'prikkel' of neetel genoemd. WBD III.4.3:327 dannetel - hennepnetel (galeopsis tetrahit); A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord.vr. 'dannetel' hennepnetel; mv. 'danneitele(n)'; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DANNETEL zelfstandig naamwoord.m. - soort v. onkruid (Galeopsis tetrahit); ook damnetel
dans, daans, zelfstandig naamwoord, dans
dansen, daanse, zwak werkwoord, "dansen; B daanse - daanste - gedaanst/gedaanse; Kees en Bart: gedaansen (passim); - Hij heeft de fieteldans gehad. - Dit is de St. Veitsdans (dansziekte, zenuwaandoening). (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, ‘Bekoring van dialect’; ‘Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend’); - De horlepiep dansen. - Doet ons denken aan een merkwaardige ziekte, die in 1954 in een Engelse zeepfabriek geconstateerd werd bij zeepinpaksters, de zg. ""zeepinpaksters-horlepiep"". Meisjes, die maandenlang niets anders doen dan elke minuut drie pakken zeep inpakken, gaan, buiten controle van de wil, rythmisch handen en voeten bewegen, terwijl het gehele lichaam heftig schokt. Het schijnt ongevaarlijk te zijn. Sommigen vinden de ziekte prettig. ""Het is net de Jitterbug ('n wilde moderne dans)"", zeggen zij. Anderen menen, dat zij op deze wijze veel vlugger werken. ""Je kunt niet ophouden, als het je eenmaal te pakken heeft."" (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, ‘Bekoring van dialect’; ‘Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend’); Cees Robben – Hij daanste gewillig/ Den dôôd tegemoet... (19541211) [De prent steunt een actie om het aantal verkeersslachtoffers in Tilburg terug te dringen.]; Daor wier gedaanse op straot. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as de vòs oud wòrdt, daanse de kiepen óp zene rug (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969) - een oud mens verliest energie en gezag; Interview met de heer De Kok (1978) – Dinsdag dan hèbbe we hier karneval. Daor geef ik niks om. Daor geef ik niks om. Ik kan niemer daanse!”"
danser, daanser, zelfstandig naamwoord, danser; WBD daanser (II:1069.) - danser: grote trede v.d. jacquardmachine
danszaal, daanszaol, zelfstandig naamwoord, danszaal; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Toen was er bij Knibbelaor in de Koejstraot ok en daanszaol aachteraon èn as ik de kaans krêeg dan liep ik tèùs wèg èn dan was ik daor netuurlek, kos ons moeder mèn daor vèène netuurlek, dè kunde wèl begrèèpe…” (transcriptie Hans Hessels 2014) zie Klik hier voor audiofragment
darm, dèèrm, zelfstandig naamwoord, dèèrme, darm; MP gez. Liever in den dèèrm dan óp den èérm. (Liever voedsel dan opschik.); Dialectenquête 1876 - dêrm (lange ê); D. Boutkan: het verkleinwoord = dèèremke (blz. 16, 51) meervoud: dèèreme; WBD III.1.1:200 'darmen' = ingewanden; Goem. DARM - zelfstandig naamwoord.m. Van menschen of dieren; 't woord is zeer plat. pijp, tuinslang; WBD III.3.1:335 'darm' = brandslang, ook genoemd: 'brandspuit of ader'; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - DARM, DERM (uitspr. darrem) - lange dunne pijp of buis van leder of lood: de dermen van 'en brandspuit. WNT DARM, derm - 4) Bij vergelijking, in Z-Ndl.: lange, dunne, buigzame buis of slang.; dèèrme; van dèèrm; darmen, ingewanden; WBD III.1.1. lemma ingewanden – frequent noordelijk Tilburg
das, daas, zelfstandig naamwoord, dèske, das (kledingstuk.), insect; oewen daas - je sjaal; WBD III.1.3:144 'stropdas' = stropdas; WBD III.1.3:147 'winterdas' = dikke wollen das; WBD III.1.3:147 'das' idem; WBD III.4.2:28 'daas' = idem (ook: 'blinddaas'); A.P. de Bont: daas II zelfstandig naamwoord. m. das: 1) halsdoek, 2) (stroperst.) schertsende benaming voor 'strik'; 3) proces-verbaal; dèske; verkleinwoord; Henk van Rijen: dasje, sjaaltje
dasspang, daasspang, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.3:146 'dasspang' = dasspeld
dat, , dèt, betrekkelijk voornaamwoord, voegwoord, aanwijzend voornaamwoord, dat; D. Boutkan: (blz.20) dè; De vw's as en òf worden vaak gevolgd door 'dè': as dè, òf dè. Ik wies nie dè dè dè betêekende. - Ik wist niet dat dat dat betekende. A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 –  dè bumke zal daor moejlek kunne groeje; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 –  de mèèd zi dèttie gelèèk ha; B dèk, dègge, dè-ie, dèttie, dèsse, dèt (dat het); Kees en Bart: ... wóróm dè wij ...; Cees Robben – ...zeure, dan om dees of dè... (19661021); Cees Robben – ...dè witte war.... (19540417); Henk van Rijen: dès zo waor as de Lonse tram tuut - dat is beslist waar; Cornelis Verhoeven:  DAT, vw en vn; altijd uitgesproken als 'dè', soms als 'dètte'. Z.a. Dialectenquête 1876 - gê daacht dè 'k dè nie wiest; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DA (korte a)= uitspr. van 'dat' aan einde v.e. zin of vóór een woord dat niet met h of een klinker begint. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DAT neemt in deze streken dikwerf op het einde de letter aan, waarmede het volgende woord begint, zoodat het daarmede één woord schijnt uit te maken. B.v. Dagge, damme (dat men). Zie wijders 'dagge'. Weijnen, Dialectaltlas: dè, geen 'da' (blz.12)
dat het, dèt, , dèt: samentrekking van dat en het; et rèègent dèt zèkt; ook als aanwijzend voornaamwoord: dees òf dèt? -dit of dat; dè: dat; aanwijzend voornaamwoord; dè weet ik nie
dat het er, dètter, samentrekking, dat het er; dat er; Cees Robben - “Ze zeggen.. (...) as detter nie deugt... De meensen nie praoten... Mar knaauwen... (19561006) [Prent ter gelegenheid van Robbens verhuizing van Tilburg naar Goirle]; Cees Robben – M’n kumke wiegelt zôô detter de koffie uit-kwaanselt... (19660826); Cees Robben – Detter vuls te veul vrouwen op de wèèreld zen... (19720818)
dat het ook schijt ook, dèt ok schèt ok, tussenwerpsel, uitroep; zich ergens niet meer druk over maken; Cees Robben – En hier kan ik m’n èège toch zôô over opsteuke war... Mar och.. det-ôôk-schet-ôôk.. (19870403)
dat hij, dèttie, samentrekking, dat hij; – dèttie mar verèkt; Naarus, column in GrootTilburg, 1940: ’t Is kollesaol, nor wie dettie den aord hee dè snap ik nie. Naarus, column in GrootTilburg, 1940: Mar ’t viel nogal mee, want nao drie daoge zwaor verdriet kwaamp er innen [een] brievekaort van Keese, as dettie ’t goed mokte en dettie al goeien aord begos te krège...; Piet Heerkens - In: De Zaaier, bijlage van de NTC, 1941: Hoe slim is dieën beest/ dettie 't middeltje vond!; Cees Robben – Weffur moeite dettie deej... (19571214); Cees Robben – D’n dikke die zeej dettie louw hô gevangen [bij het vissen] (19590801); Cees Robben – Hoe meer dettie uit doe hoe lillukker dettie wordt... (19781222); Cees Robben – Swels dettie Dientje kuste... (19590815); Cees Robben – M’n hundje is weggelôôpe (...) Ik denk dettie op kerwaai is (...) ’t is ’n menneke... (19710730); Cees Robben – [Moeder over baby:] Ik denk dettie iets onder de lee-hee.. (19740308); Piet van Beers - uit ''t Kan saome gaon', CuBra 2004: Den irste keer dettie 't prebeerde...; Lodewijk van den Bredevoort, Kosset den brèùne eigeluk wel trekke (2006) – Wij kèèke naor boven en zien ons Jaoneke öt et dakraom hangen en spouwen dettie doe. Tony Ansems - Ook al doede gij nie in Sinterklaas geleuven/ Onze Opa, heeft bewijs, dettie bestaot... (Ons Oma Is Aangereden Deur Ene Schimmel; van de cd Tilburgse Liedjes - American Style; ca. 1990)
dat hij je, dètjoe, samentrekking, dat hij je; Cees Robben – Pooit ‘m naa mar vur detjoe bij oew lörve vat.. (19780811)
dat ik, dèk, samentrekking, dat ik; Cees Robben – Hij zeej dôôdgemoedereerd dek unne interessaante meens zèèè... (19591107); Cees Robben – Ge denkt zeker dek den hemel vur unne doedelzak aon zie.. (19650402); Cees Robben – En dek nie gemak afschiet... (19591107); Cees Robben – En toen viel ik op m’n batterij, meneer dokter, en../ En naa denk dek munne/  startschroef heb begerbeleurd. (19700313)
dat ik er, dèkker, samentrekking, dat ik er; Cees Robben – Ge ziet toch dekker zèè... (19720911)
dat ik het jou, dèkketoe, samentrekking, dat ik het jou; Cees Robben – ’t Spet me dekketoe moet zegge... (19591003)
dat ik je, dèkkoe, samentrekking, dat ik je; Cees Robben – Des lang geleeje dekkoe gezien heb... (19810116)
dat is, dès, samentrekking, dat is > dèt is > dès; Cees Robben – Des naa veertien jaor geleeje... (19660429); Cees Robben – Des nog ’n aauwverwetse fèèn trip... (19680809); Cees Robben – Des aaltij al unne bonzjoerder gewist... (19850419); Cees Robben – Des lang geleeje dekkoe gezien heb... (19810116)
dat is het, dèddist, samentrekking, dat is het, zo is het; Cees Robben – Ut is ’n heel schôôn kèènd.. Dè-dist... (19580705)
dat je eens, dèggis, samentrekking, dat je eens; Cees Robben - ...deggis veraandert.. (19600701)
dat je er, dègger, samentrekking, dat je er; Cees Robben – Het mar ginne bange degger tussen uit nept, Jaon... (19720519)
dat je hem, dèggem, samentrekking, dat je hem; Cees Robben – As ge meej oewen èèremoei ginne raod wit... Dan zèède nie werd deggem het... (19840420)
dat je het, dègget, samentrekking, dat je het; Cees Robben – ge ziet mar degget stelt... (19700116); Cees Robben – ’t Is goed degget zegt (19880129)
dat jij, dègge, samentrekking, dat gij, dat jij; GG ge dènkt dègget kunt, mar ge mòkt niks klaor; Cees Robben – Wegge ruurt/ Degge meevuurt [Wat je aanraakt, dat moet je nemen] (19640313); Cees Robben - ...Wittte gij waor degge kattespauwbrokke kunt kôôpe..? (19640424); Cees Robben – Ik docht degge hier nie waart... (19720911)
dat niet dat, dè nie dè, tussenwerpsel, uitroep, stopwoord; - helemaal niet, in tegendeel; Ik zeg nie detter in Wagner niks in zit, dè nie dè...  (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 5; NTC 29-10-1938); Cees Robben: ...dè nie dè; Cees Robben: Naa schrók ik nie, ôo nèè dè nie? dès goed; nèè, dè nie dè
dat we er, dèwwer, samentrekking, dat we er; Cees Robben – Ze stond er zôô breed bij mee d’r braoi dewwer bekaant mee gdrieje aachter kosse... (19861003)
dat we het, dèwet, samentrekking, dat we het; zelfstandig naamwoord; Cees Robben - Dèwet overmèèrege alwir gehad hebben... (19700320)
dat wel dat, dè wèl dè, tussenwerpsel, uitroep, stopwoord; - inderdaad; Cees Robben – Öllieje Sjennie is ’n nèèch hundje... Dè-wel.. Hij is vernoemt flèènich.. (19600122); Cees Robben – Mar den grôôtsten braand is er wel aaf... dè-wel-dè... (19690815) [Op onze leeftijd doen we het seksueel wat rustiger aan]; Cees Robben – Naase dôôd.. ’t is sunt dè-wel-dè (19700220); Cees Robben – Jöllie moeder is wir oppenuut getrouwd, war... dè-wel... (19800222); Cees Robben – Pierre Claessens die groet u/ Dè-wel-dè... dè doet ie (19820917) [Prent ter gelegenheid van het afscheid van Pierre laessens als chef van de redactie van het Nieuwsblad van het Zuiden.]; De Wijs – dè kan na daorom toch wel zèn, ôk wel, dè wel, dè (10-03-1967)
dat ze, dèsse, samentrekking, dat ze (enkel en meervoud); Cees Robben – Den lotweet desse is... (19600219); Cees Robben – ’t Wordt tèèd desse d’r opkuile... (19791116); Cees Robben – Ze heeter gin èèrig in desse slaoi-beene heej.. (19691024); Cees Robben – Ik keek wel effenaaf toen ik zaag desse m’n fiets gejat han.. (19870918)
dat ze hem, dèssem, samentrekking, dat ze hem; Cees Robben – en ze wit dessem heej... [namelijk een vrijer] (19641106)
dat ze me, dèsseme, samentrekking, dat ze me; Cees Robben – En desseme gadeeseme nog tesse mosse ôôk... (19621005)
dattum, dètteme, aanwijzend voornaamwoord, Robben gebruikt het als eufemisme om de borstomvang van een vrouw aan te duiden. Cees Robben – Dan heese-me-nogal-wè... Jè zeker, zôô van dètteme van die-kom-sa van hedde-me-nie-gezien. (19710424)
datum, daotum, zelfstandig naamwoord, datum; Kees en Bart: daotum, daotums; Frans Verbunt: tèèd is gèld, zi den oober, èn hij tèlde den daotum bij de reekening; Frans Verbunt: de mèlk is nie zuur, mar wèl oover den daotum
dauw, daaw, zelfstandig naamwoord, WBD III.2.3:154 'dauw' = stijf steenvruchtensap, ook:'most', 'snot'; A.P. de Bont: daauw zelfstandig naamwoord.m. - dauw
dauwen, daawe, zwak werkwoord, Frans Verbunt: as et goed daawt, hoeft et niemir te rèègene; D. Boutkan: (blz. 24) daawe
dauwtrappen, daawtrappe, zwak werkwoord, "dauwtrappen = op (bij voorkeur de eerste) zondag in de meimaand in alle vroegte ter voetbedevaart gaan naar het Mariabeeld in de Sint Jan in Den Bosch, of naar bedevaartoorden in de omgeving. Daarbij ging de harmonie vaak voorop. Frans Verbunt - dauwtrappen, mei-uitstapje in de vroege morgen; Lechim - Want daawtrappe is vur onze Paa/ et schonste fist vant jaor. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Daawtrappe); Cees Robben –  Den irste zondag van de maai/ dan trokken wij dur stad en haai/ mee de meziek naor Meuleschot/ naor Lôôn of Beek.... Mar ’t is kepot...../ dauwtrappen is vort van de baon....../ dè hee jandoome afgedaon! (19540508) Deze prent werd gemaakt naar aanleiding van een hernieuwing (handhaving) van het oeroude verbod op katholiek getinte manifestaties op de openbare weg, meestal ‘het processieverbod’genoemd. Daauw-trappe; Den daauw lag as purpere pèrels / Te fonkele over de waai; / In 't hout sloege vinke en mèrels / En de leeuwerik schoot ut de haai. / De koeie die kwame gelope / Nèjschierig as koeje zèn; / Mar ut vèreke docht: laon we hope / Desse gaauw opgetrommeld zèn! / In Osterwèk ginge ze kerke: / Dès punt een van de dauwtrapperij. / Daornao waar den dorst gaauw te merke / En wier ut un gaauw-tapperij. / Want ut bier smakt zo goed in de mèrge / Nao un brojke meej zoute worst; / En ge kunt van oew ège nie verge / Degge thuis komt meej honger en dorst. / Opgewekt, mar wè slap in de kuite / Kwame ze 's middegs wir trug: / De meziek ging zun buukske te buite / En de daauw liep dun langs durre rug. (Jodocus – J. Stroucken – Toemet-hooi – 1995); Interview dhr. Van den Aker – 1978 –  “Mar jè, dan stonne de meense aatij hil vruug op èn dan ginge ze…den êene ging meej de fiets èn, jè…Asser toen fietse waare mar zoveul waaren er toen die tèèd nòg nie èn dan ginge ze, den êene ging meej de fiets mar ge had er enen hôop die te voet nòr Den Bosch ginge èn te voet trug…” (transcriptie Hans Hessels 2014) zie Klik hier voor audiofragment; Jan Naaijkens – In de nacht van 30 april en 1 mei ""spien 't"" (spande het) in het dorp. Meiskes sliepen op één oor, vol verwachting of er 's anderendaags hen hulde werd gebracht met een mastetak (dat is: goed en schoon) een kersentak (hier wordt aan geplukt), of een doorntak (pas op: ze is stekelig) of misschien wel een rotte koolstronk, dat was ""grôote schand"", want zo'n meisje deugde van geen kanten. De jongemannen sleepten in het holst van de nacht alles wat binnen hoorde te zijn maar buiten was blijven staan door de straten van het dorp en stapelden het op tot een gigantische piramide op het Mèrtveld. Daar kwamen sloten bier bij te pas. Er werd een hels kabaal gemaakt en ongepermitteerde deugnieterijen leverden de veldwachters, geassisteerd door de ""rijks"" Tegelaars en de ""massesees"" (maréchaussees) veel nachtelijke uren overwerk op. De eerste zondag van mei werd de lentelucht vol muziek geblazen. Harmonieën en fanfares uit de omliggende dorpen veroverden met trommels en trompetten het dorp en bezetten de cafés waar ze zich bezatten, want ""dauwtrappen"" is vanouds een dorstverwekkende onderneming geweest. (Het dorp van onze jeugd – 1995)"
daverjanus, daoverjaanus, zelfstandig naamwoord, "bevende man; N. Daamen - handschrift 1916 - ""doaverjanus - een bevende man"""
dazen, daoze, zwak werkwoord, dazen, kletsen, zwammen; Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in dee’z dure tijen! (19541127)
de, de, lidwoord, de; Komt voor in combinatie met aanw.vn.: de dees, de die; – Ziede de dees liever as de die?; D. Boutkan: (blz.43) öt te diepte; hij graoft te kèùl – Het lidwoord wijkt af van de normale assimilatieregels (blz. 61) In het m + vr. enk. kunnen de demonstrativa vergezeld worden van het lidw. als ze zelfst. gebruikt worden: den deeze, de dees; den dieje, de die. Nieuwe Taalgids (1917) XI:51,100,188 (v.d. Ven) 'de(n)' vóor eigennamen: den Harrie e.d. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DE, lidw. Wordt te Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  vóór eigennamen v. mannelijke personen geplaatst. Ook voor namen van dagen als ze enkel voorkomen: Hij gaat de Maandag. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DE. Dit lidwoord wordt hier veel in het spraakgebruik vóór 'die, deze' en diergelijke woorden gezet. ... De ouden zeiden zelfs 'de eenigen, de sommigen' enz. Z.a. Cornelis Verhoeven:  DE lw, ook gebruikt om de aanw. vnw. 'deze' en 'die' (niet: dat) te substantiveren: de dees - deze hier, den dieje (die daar). Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – DE lidw. soms voorafgaand aan aanw.vd: de dees; den; de (lidwoord, ook in nominatief); Henk van Rijen: 'As dè lukt, dan kalleft den os.' - Als dat lukt, is het een wonder.
de aap, denaop, samentrekking, de aap; Cees Robben – [Onderwijzer tegen leerlinge:] Maaike.. noemt na is ennigte naome van diere die meejen N begiene... Denaop, denos, denezel, en denuil, mister... (19861121)
de ander, daander, samentrekking, de andere, en dan met name 'de volgende'; In daander week opt Heuvelplein/ valt er iets te belèève. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Wès wèèn tòch fèèn); Marylin Monroes behaatje/ is in daander week te koop./ Daor zulle kôopers zat vur koome/ God maag weete hoenen hôop. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Behaa-haandel...); Ast daander week wir woensdag is/ ist in hêel Tilburg fist... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vergeet et mar); Goddaank, naa nòg êen klèèn keplètje/ èn men vèrsje is gerêed,/ Daander week doek et wèl beeter/ mar naa ist me vuls te hêet. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vuls te hêet)
de een of de ander, dêen of daander, samentrekking, het een of het andere; een of ander; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Nèt as toen die lui, nèt as die van, van Kessels. Ge had aaltij hier of daor meense die mòkten en môonieka òf dêen òf daander instruumènt èn zôo. En dè zèn ok wèl plòtse dèsse zon klèèn konsèrtje bè mekaare kosse krèège, zak zegge, meej en paor man.…”
de ezel, deneezel, samentrekking, de ezel; Cees Robben – [Onderwijzer tegen leerlinge:] Maaike.. noemt na is ennigte naome van diere die meejen N begiene... Denaop, denos, denezel, en denuil, mister... (19861121)
de os, denòs, samentrekking, de os; Cees Robben – [Onderwijzer tegen leerlinge:] Maaike.. noemt na is ennigte naome van diere die meejen N begiene... Denaop, denos, denezel, en denuil, mister... (19861121)
de uil, denèùl, samentrekking, de uil; Cees Robben – [Onderwijzer tegen leerlinge:] Maaike.. noemt na is ennigte naome van diere die meejen N begiene... Denaop, denos, denezel, en denuil, mister... (19861121)
dear, dier, zelfstandig naamwoord, Tilburgs Engels: ‘dear’; Cees Robben – Helloo may dier... (19670811)
decatiseren, deekatieseere, zwak werkwoord, decatiseren – textielterm; - het laken zo bewerken dat er een glans op blijft; WBD deekatieseere (II:1056) - decatiseren; ook 'deekazeere'
december, disèmber, zelfstandig naamwoord, eigennaam, Henk van Rijen: december
dedderen, dèddele, dèddere, zwak werkwoord, knoeien; Henk van Rijen: dèddere = sudderen; Henk van Rijen: Vur mèn meuge ze nèt zolang dèddere tòt er rôome van komt - Wat mij betreft mogen ze wachten tot ze een ons wegen; WBD III.4.4:09 'dedder' = dril, ook 'druddel'; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - DEDDER zelfstandig naamwoord.m. - dun slijk, modder. DEBBEREN; Bosch dèddel - geknoei; dèddele – knoeien in slijk en modder trappelen
deeg, dêeg, zelfstandig naamwoord, deeg (om te bakken); WBD dêegmesjien - mengmachine voor deeg; WBD dêegtròg - baktrog (kuip voor eerste bewerking van deeg); WBD dêegkòrst - krabsel (deeg dat zich aan de zijkanten en op de bodem van de trog heeft vastgezet); WBD zuurdêeg, zoerdêeg - zuurdeeg (door gisting verzuurd deeg); WBD verrèkten dêeg - te lang gerezen deeg; WBD kepòtten dêeg - ongeschikt deeg (dat niet wil rijzen); WBD schraolen dêeg - uitgedroogd deeg (gezegd van slecht deeg); WBD beschèùtdêeg - beschuitdeeg; WBD III.2.3:225 'deeg' = pannekoekendeeg, ook 'beslag'
deegkorst, dêegkorst, zelfstandig naamwoord, WBD krabsel (deeg dat zich aan de zijkanten en op de bodem van de trog heeft vastgezet
deegmachine, dêegmesjien, zelfstandig naamwoord, WBD mengmachine voor deeg; Henk van Rijen: kneedtrog
deel, dêel, zelfstandig naamwoord, deel, part; dorsvloer; WvM 'de d van de dullekes by os op den deel'; De Wijs – Ze wil d’r déél hebbe mar ik zè nie mesjokke waant ze hee al unne slodder gekregen (17-08-1964); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; 'dèèl'- deel, dorsvloer; Bosch een heel deel = een heleboel; Etymologie: ; Got. dails, D. Teil, N. deel, T. dêel; dil; deel; aantal, hoeveelheid, partij; R Khè nòg en hil dil kooien in et schòp. -; Ik heb nog een hele voorraad kolen in het schuurtje. Kees en Bart: 'n dil (aantal); Cees Robben - ...’n hil dil... (19560512); Henk van Rijen: 'un dil, unnen dil' - een aantal, veel; B dil; vierendil; WBD III.4.4:259 'deel' = boel; 260 'deel' = grote hoeveelheid; WBD III.4.4:261 'deel' = onbepaalde hoeveelheid; WBD III.4.4:271 'deel' = brok; WBD III.4.4:276 'deel' = portie; WBD III.4.4:299 'deel' = kwart hectoliter; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – DIL zelfstandig naamwoord veel; 'n hil dil - nogal wat; Cornelis Verhoeven:  DEEL (del) ....; wordt gebruikt als vage aanduiding van een niet al te geringe hoeveelheid, met onbepaald lidw.: 'n del volk; verrassend grote hoeveelheden heten: 'n hil del - een heleboel. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEIL (uitspr. dail) zelfstandig naamwoord.o. - deel: een heel deil volk.
deelbaar, dilbaor, bijvoeglijk naamwoord, deelbaar; D. Boutkan: (blz.34) dilbaor (met klinkerverkorting)
dejeunertje, desineetje, deezjeneeke, zelfstandig naamwoord, geschenk bij het feest van de Eerste Heilige Communie, ontbijtstel; Elie van Schilt - Mar de communiedag zelf, dan was er fist, dan kwamen de femielie en ok de buurt mee kudokus, réépen sjoklade mee un communieprentje, un bildje van unne heilige, unne ròòzenkraans, unne nuuwe kerkboek, van opoe en opa kreegde mistal un 'desineetje'. Det was un botterhammenbordje en un kumke mee un schoteltje, op die bordjes stond dan unne communiekaant en verder nog 'Ter herrinnering aon oe heilige communie'. (Uit: ‘As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000); WTT 2012 - Mogelijk is de weergave door Elie van Schilt (boven) niet geheel de juiste. Het woord lijkt immers een verbastering van het Franse 'déjeuner', in het Nederlands in gebruik voor 'ontbijtstel'. Zie WNT lemma déjeuner (1910). De Tilburgse uitspraak zou dan eerder 'deezjèùneeke' zijn of 'deezjeneeke'.; deezjkeneeke; ontbijtstel; uit Frans: un déjeuner; deezjenee met verkleining; WTT 2012 - niet als zodanig opgetekend maar zie: zie desineetje
dek, dèk, zelfstandig naamwoord, dèkske, WBD (Hasselt) paardedeken (tegen de regen of als het paard zweet); dèkske; verkleinwoord; dekje; WBD onderzadel (vilten of kussenachtig geheel dat onder het paardezadel ligt) (Hasselts woord)
deken, deeke, zelfstandig naamwoord, deken; meervoud is deekes; Audioregistratie 1978 – “Mar wanneer dè gij, war, de Hòllanse schaope hèt, die groove, daor wier eigelek gin tèkstiel goed van gemòkt as heerestòf èn daamesstòf mar daor wier ok deekes van gemòkt, die waare gròf!” (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)
dekken, dèkke, zwak werkwoord, dekken; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Veul moete dèkken èn schèète (Kn'50) - In stilte veel hulp verlenen; WBD III.4.2:25 'dekken', ook: 'bespringen', 'rijden'
dekker, dèkker, zelfstandig naamwoord, (dak)dekker; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tis zó ast valt, zi den dèkker (D'16) - Dit is een uiting van berusting of fatalisme.
deksel, dèksel, zelfstandig naamwoord, datgene wat in een bed boven op de slaper ligt; WBD (III.3.2:333) dèksels = bekkens (muziekinstr.); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - DEKSEL zelfstandig naamwoord.o. - het deksel van een bed - al wat tot dekking van den slaper dient: lakens, dekens, spreien
del, dèl, zelfstandig naamwoord, "viezerik; N. Daamen - Handschrift 1916 – ""del - ge bent 'ne viezen del (vuile man, jongen); WBD III.2.2:113 'del' = zedelijk slecht meisje; WBD III.4.4:145 'del' = dal; Hees flauwen dèl (VII:21); 'Luilebol' blz. 38: meisje ... (< bedillen); WNT DEL (II) - slonzige vrouw, slons, sloerie, slet; MNW DELLE
delen, dêele, zwak werkwoord, delen; MP gez. Ieder et zèène èn de kaoj ervan dêele. WBD III.3.1:187 'delen' = schikken (bij een erfenis); WBD III.3.2:172 'delen' = kaarten ronddelen, ook 'geven', 'afgeven'; B dêele - dilde - gedild; - vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij dilt; dilt; deelt; tegenwoordige tijd sing. 2e + 3e pers. van 'dêele', met vocaalkrimping; gedild; van zwak werkwoord ‘dêele’; gedeeld, verdeeld; Cees Robben – D’r valt hil wè te bedillen Merie asser gedild moet worre.. (19650402) [het verdelen van geld]
delk, dèlk, voornaamwoord, alleen als reactie op de vraag 'wèlk?'; R Als correctie op het niet met-twee-woorden-spreken luidt soms het vraagwoord 'welk?' (= Wat?): 'dèlk!'
demi-saison, miezezon, missieson, zelfstandig naamwoord, demi-saison, demi, lichte jas; zowel in voorjaar als najaar draagbaar; echter ook voor dameskleding in gebruik. - Uit het Frans: demi-saison; met procope van als lidwoord opgevatte beginsyllabe > WTT-2013 - dat wil zeggen: bij 'demi' is het deel 'de' opgevat als het lidwoord 'de'; alsof er stond: 'de misaison' > miesezon > miezezon; Cees Robben – Ik docht ik laot m’n koo-ver-kooke mar is uit en ik trek mee dees weer m’n miezezonneke mar is aon... (19740322); Cees Robben - den pronten staand van geenekaant/ Die haauwe vaast mee haand en taand../ en draogen nog meej eere.../ d'n missieson.. d'n sjetten sok/ 't flenelleke.. d'n baaijen rok/ al is 't ôok nie te keere.... (Prent van de week 6-7-1957); Ed Schilders - We droege gin boezeroen mir, mar missiezonnekes. Èn palletoo èn kooverkookes. Dè waar ammòl vur ooverdaags. (Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009); WBD III.1.3:33 'demi-saison' = lichte herenoverjas; ook: 'demi'; Debrabandere - miezezon, mieterson, zn.: herenoverjas. Verhaspeling van Fr. demi-saison ‘lichte overjas voor voor- of najaar’. (Brabants etymologisch woordenboek, 2010); kledingstuk, demi, lichte jas; zowel in voorjaar als najaar draagbaar; ook voor dameskleding in gebruik; uit Frans: demi-saison; Cees Robben – D’n missieson (19570706); zie miezezon
Den Biest, den Biest, toponiem, Frans Verbunt: Biest-Houtakker
Den Bosch, Den Bos, zelfstandig naamwoord, Den Bosch, 's-Hertogenbosch; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - In Den Bós óp de wal schèète maag ók nie, èn dè doen ze ók wèl ('50); - Reactie van iemand die op zijn vingers getikt wordt.
denk ik, dènk, samentrekking, denk ik; Cees Robben –En naa denk dek munne/  startschroef heb begerbeleurd. (19700313)
denkbaar, dèngbaor, zelfstandig naamwoord, denkbaar; D. Boutkan: dengbaor (blz.28)
denken, dènke, zwak werkwoord, dènke - docht - gedocht, denken; Cees Robben: Wè dènkte gij daorvan? wè dènkte gij naa van de liefde?; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  hij heej gezeej dèttie òn me zal dènke; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dènken èn gisse kan wèèd misse; tusse dènken èn gisse kunde wèèd misse ('56) = reactie op 'ik denk...'; D. Boutkan: (blz. 27) in 2e pers. en 3e pers. enk. presens wordt in het cluster nkt de k verzwegen – dèngt; A.P. de Bont: zw.ww. - docht - gedocht: denken; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  GEDOCHT, in 't W. ook GEDOECHT: 3e hoofdvorm van 'denken'; dòcht; dacht; CH gezegde - Ik dòcht, ik dòcht! Dòchters lôope int Haagse bós. (Als reactie op iemands twijfelachtige uitlating 'Ik dòcht'); R.J. 'ze docht bij d'r èigen'; Cees Robben – En ‘k docht, lieve lezer,... (19540403); Cees Robben – Ik docht degge hier nie waart... (19720911); Cees Robben – Ik docht aon goud en kemels... (19591224) [namelijk met Driekoningen]; Cees Robben – Hij docht ’t zèèn... (19590912); Cees Robben – De verleden tijd van.. ik denk..? Ik docht, mister...Des fout, Lewieke, des Tilburgs... Oh, mar ik docht det goed was, mister... (19790209); Dialectenquête 1876 - gê daacht nie, dè 'k dè wiest - gij dacht niet, dat ik zulks wist; WvM 'mar ik dogt da ...'; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - DOCHT - 2e hoofdvorm van 'denken'; WNT DENKEN: onv. verl. tijd: dacht, waarnaast 'docht'; dòchte; dacht je; Cees Robben – Nou wè dochtte... (19580315)
dependentie, dippendènsie, zelfstandig naamwoord, tegenslag (?); De Wijs  – “ ’t Gong ammaol goed, zonder veul ap- en dippendensies.” (apperènsie = aanstalten maken) (10-02-1963)
derde, darde, dèrde, dèrts, driede, driedes, telwoord, derde; Pierre van Beek: darde - derde (naast 'driede'); WNT DERDE, darde; dèrde; Robben gebruikt het woord in combinatie met ‘verzekeren’ van een auto; waarschijnlijk: verzekerd tegen aansprakelijkheid door derden; Cees Robben – ‘khem tegen ’t derde verzekerd mar hij is nog alle riks werd.. (19681101); dèrts; Henk van Rijen: derde; Verkorting van 'dèrdes'; driede; derde; Driede vent stond er stillekes bij te louwen. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 8; 31-12-29); Dees is naa al 't driede velleke. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929); En naa de driede reje... (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929); Er was 'ne boer en die ha drie zoone; den eene hiette Cis; den aandere hiette Sas; en den driede hiette Sus van Kempen. (Piet Heerkens; uit: Brabant, ‘Brabantse psalm’, 1941); Cees Robben – De driede parochie van Gôôl... (19660527); J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DRIEDE voor 'derde'. Het is een zeer goed, schoon thans minder gebruikelijk woord; 'twelk, of wel 'dryde' bij Kiliaan nog voorkomt, en bij vele Ouden gevonden wordt. Z.a. Cornelis Verhoeven:  DRIEDE ouderwets voor 'derde'; ook 'darde' werd gezegd. A.P. de Bont: driede, telwoord - derde; driedes; Frans Verbunt: derde; D. Boutkan: (blz. 43) driedes 'ten derde'
derf, dèèrf, bijvoeglijk naamwoord, vDale derf = ongaar of klef (van brood); WBD III.2.3:203 'derf' - bederf in het brood, ook 'bederf', 'schimmel', 'rek'; WBD III.2.3:204 'derf' = niet doorbakken brood, ook 'klef', 'klei'
derrière, dèrriejèère, zelfstandig naamwoord, Frans: derrière, achterste, achterwerk; Mar as ge unne stinpöst op oewen dèrriejèère had, èn as bidde nie hielep, dan moeste bij ’t feitvrouwke van Van Hees zèèn. Die mòkte d’r èège zallefkes. Vur pöste, èkseem, fratte, padscheete, èn alles. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)
dertien, dartien, telwoord, dertien; Kees en Bart: den dartiende; Cees Robben – Ik geef dartien stuiver... (19650709); Henk van Rijen: twaolf aajer èn dartien köökes - een buitenkansje of meevaller; Wil Sterenborg - den dartiende flöt - gezegde bij het kaarten, als er slechts twaalf troefkaarten 'uitgehaald' worden; B dartien; A.P. de Bont: dartien telw. dertien; WNT DERTIEN, dartien
dertig, darteg, dartig, telwoord, dertig; ...dè ze vruger mee d'r dartig jaor pas begosse te vrije! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; NTC 1-10-1938); ...hij is nog mar 'n goeie dartig jaor oud, schat ik (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; NTC 8-10-1938); Cees Robben – Vier en dartig jonge snuiters... (19591017); Cees Robben – Dartig weken (19600923); Cees Robben – vèèf en dartig jaor bij de Reiniging (19720310); B dartig; A.P. de Bont: telw. 'dartig', dertig; WNT DERTIG - dartig
desem, dissem, zelfstandig naamwoord, mannelijk, desem; waarschijnlijk door Robben bedoeld als ‘uitwerpselen’; Cees Robben – Den dissem uit den pot... (19650917)
dessinateur, dèsneteur, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: dessinateur, (textiel) weefpatroonontwerper
deugd, dugd, zelfstandig naamwoord, deugd; WBD III.1.4:195 'deugd doen = plezier hebben in andermans geluk'; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DOGD zelfstandig naamwoord. v. - deugd
deugen, deuge , zwak werkwoord, "deugen; Van Delft - ""Van mekaar meugen ze niet en bij mekaar deugen ze niet"", zegt men over een echtpaar, dat veel kijft en over kleinigheden twist. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929); D. Boutkan: deuge 'geducht' (blz.38) deuge - dugt (vocaalkrimping)(ook 39); B deuge - dugde - gedeuge; D. Boutkan: (blz. 4l) gedugd; - vocaalkrimping ook in tegenwoordige tijd: gij/hij dugt; WBD III.1.4:320 'van geen kanten deugen' = zich als een beest gedragen; dugde; deugde; Cees Robben: ze dugde nie van goejeghèd; verleden tijd van 'deuge' (met vocaalkrimping); dugt; deugt; Cees Robben – en ’t gutje dugt van gin kaante.. (19710827); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sóndagse pis dugt nie (Sn'34)- (De in kruiken in te zamelen urine was in het weekend van slechtere kwaliteit); D. Boutkan: (blz. 30) dugt; Stadsnieuws: et is nie goed of et dugt nie - hst is nooit goed (050406); tegenwoordige tijd 2e+ 3e pers. enk. van 'deuge', met vocaalkrimping"
deugniet, deugeniet, zelfstandig naamwoord, "deugniet; ""'t Is 'nen losbol, 't is 'nen deugeniet...” (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 9; NTC 26-11-1938)"
deugnieterij, deugnieterij, zelfstandig naamwoord, kwajongensstreken (uithalen); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “…èn deugenieterij hèbbek nôot gin ötgehèld hor, flauwekul èn zôo…”
deuk, dêûk, zelfstandig naamwoord, deuk; D. Boutkan: plur.: deuke; blz.52: naast sing. 'deuk'; ook 'dêûk', plur. 'deuke' (36); dukske; verkleinwoord; deukje; D. Boutkan: (blz. 32) dukske
deun, duntje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Henk van Rijen: deuntje
deur, durke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, deurtje; R.J. en oope dittie et durke; Cees Robben – Rammelt iemand aon ’t deurke... (19571207); WBD staldurke (de grote dubbele deuren die toegang geven tot de koestal); D. Boutkan: (blz. 31) durke
deur, deur, zelfstandig naamwoord, durke, "deur; Van Delft - ""Ze kunnen niet door één deur in en uitgaan."" Dit is: Ze kunnen als man en vrouw niet in vrede leven.(Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929); uitdrukking -  Pierre van Beek: meej et pak gaon - met ellegoed langs de deur gaan (Tilburgse Taaklplastiek 149); uitdrukking -  Pierre van Beek: meej bliksem èn ónweer langs de deur gaon (= weer of geen weer) (Tilburgse Taaklplastiek 149); Pierre van Beek: óp de deur paase - op het huis passen (Tilburgse Taaklplastiek 187); Henk van Rijen: gruun deur - verraadde vroeger dat de bewoner werkte op het Atelier NS; Mar wij leerde van ons moeder: ‘As ’r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen.’ En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009); Dialectenquête 1876 - vur de deur; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  die deur is van beukenhout gemakt; Henk van Rijen: de wèg lopt er ok langs de deur - het is ook voor-de-hand-liggend; Hees Dè is 'r ene van over de n'alve deur (II:33); WBD staldurke (de grote dubbele deuren die toegang geven tot de koestal); WBD schuurdeur, schuurdeure - schuurdeur (bestaande uit twee vleugels); WBD klèèn schuurdurke - schuurpoortdeurtje (het kleine deurtje in een van de beide vleugeldeuren); WBD ovendeur (van een bakoven: van hout of ijzer)"
deurgat, deurgat, zelfstandig naamwoord, deuropening; Gelukkig schent de wenter 't deurgat van ons laand nog nie te kunnen vènen om binnen te kruipen. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929); durgat; het gat van de deur, deuropening; Interview met de heer De Kok (1978) – Ik zèg: “Witte wè, Jan?” “Nèè”, zeej! “Daor ist durgat èn gòdverdomme derèùt, erèùt aachterelkaare!” (transcriptie Hans Hessels 2014)
deurgebint, deurgebont, zelfstandig naamwoord, onzijdig, "de deurstijlen; WBD gebinte (balkenstelsel bestaande uit 2 stijlen en 1 ankerbalk); Cees Robben – Mee oew luie kont (...) in ’t deurgebont... (19830325); Cees Robben – Het gammel deurgebond (19610915); uitdrukking -  in et deurgebont staon - in de weg staan; Oome Teun kwaam mee z'n pijpken in de mond in et deurgebont staon... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun op collecte’; feuilleton in 3 afl. in de NTC 12-8-1939 –26-8-1939); Den herbergier zee: ""Die kunnen deur de vensters kijken en in et deurgebond staon, daor is plaots genog (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; NTC 10-12-1938); De Wijs  – Rijd den kreugel mar deur ’t deurgebint in’t schop (20-07-1962); vM hij ston tussen et durgebont; durgebont; deurkozijn, deurstijlen; vM Hij stón tussen et durgebónt; Pierre van Beek: durgebónt = deurstijl (?); Henk van Rijen: 'deurgebond' zelfstandig naamwoord - deuropening; Frans Verbunt: 'deurgebont'; Frans Verbunt: 'in et deurgebont staon' - in de weg staan; Cees Robben: 'het gammel deurgebond'; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – durgebònt - deurkozijn"
deurstijl, durstèèl, zelfstandig naamwoord, deurstijl (opstaand deel van een deurkozijn); D. Boutkan: (blz. 33) durstèèl
deurwaarder, durwèèrder, zelfstandig naamwoord, deurwaarder; A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord. m. 'deurwerder' - deurwaarder
deuvik, deuverik, zelfstandig naamwoord, deuvik, deuvel; WBD 'deujverik' - drevel / deuvel(II:2749); WNT DEUVIK, eene afleiding van denzelfden stam als DEUVEL - houten pin, die eene opening in een vat sluit.
Devenijns, Divvenijns, eigennaam, Devenijns; naam van een bioscoopuitbater aan de Heuvel; Devenijns opende in 1911 de Aollo Bioscope. Interview Hermans - 1978 - “Ge had vruuger niks as veugeltjes vange…biejeskoope dè was er nòg nie as presies Divvenijns op den Heuvel mar dè was en kwartje intreej!”. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
deze, dees, deeze, aanwijzend voornaamwoord, deze; dit; dees kèènd, dè kèènd; dees kènder; dees tòffel; dees straot, dees stròtje; deeze waoge, deezen dag; Cees Robben – ...zeure, dan om dees of dè... (19661021); Cees Robben – Ik zèè dees jaor feftig jaor stikkedoor (19810130); Cees Robben – Zèn dees aaier vors, baos..? (19740419); Cees Robben – Bij dees heerlijk jubileum heurt gatsamme ’n Te Deum (197906); Cees Robben – En naa mee dees schuupke spaoide één spit diep ’n enkelt gat... (19780210); Cees Robben – Dees buske blommen/ Is vur jou... (19600506); Cees Robben – Mee dees [mooi] weer laot ik munne borstrok en boezeroen mar is uit (19760612); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  ... ziede nie veul langs dees kaante - ... ziet men hier niet veel; GG deeze kaant - bezuiden de spoorlijn; WNT DEZE, dees; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEDEZE vrnw. m. dendeze(n), v. en mrv. dedees, o. (he)tdees - deze; Fr. celui-ci. Dendezen is mijn bruur. vHelten 'Vondels taal' §120 - DEZE apocopeert meermalen zijn suffix, vanwaar DEES passim als nom.s.m., nom.acc.dat.s.fem., nom.acc.dat.plur. zelfs een acc.s.masc. dees veroorlooft V. zich te bezigen. Boekenoogen 'De Zaansche volkstaal' zie Par. 153. Bosch dees - deze; de die of de dees?; diejen brommer doeget nie, vat den deeze mar; die pen doeget nie, vat de dees mar; dè potlood doeget nie, vat dees mar (geen lidw. in 't onz.)
diagonaal, diejagonaol, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, diagonaal; WBD diejagónaol (II:917), als dessin voor weefsels
dichtbij, dichtenbij, bijwoord, dichtbij, na(bij); Cees Robben: dan moetem is van dichtenbij bekèèke; Henk van Rijen: 'dichtenbèèj' - dichtbij, op korte afstand; A.P. de Bont: bijw. 'dichtenbij', dichte bij; WNT citaat van Beets: ... dichtebij
dichtbij en veraf, dichtbij èn vèraaf, bijwoord, gezegde; eufemisme voor ‘dronken’, ‘aangeschoten’; Cees Robben – Zat was ik nie (...) mar (...) verrekte dichtbij en veraaf... (19720721)
dichtheid, dichthèd, zelfstandig naamwoord, dichtheid; WBD dichthèd (II:1047) - dichtheid (v.d. binding), ook 'krèùsing' genoemd
dichtknijpen, dichtgeneepe, werkwoordsvorm, van ‘dichtnèèpe’; dichtknijpen; hier: om een sterfgeval aan te duiden; Cees Robben – [Een ‘aanzegger’ spreekt] - Merie heeget laote schiete.../ Van de mèèrege om vèèf uure/ Heese d’r gat dichtgeneepe.. (19640605)
dictionnair, diksjenèèr, zelfstandig naamwoord, woordenboek, dictionaire; = fr. 'dictionnair' met vocaalreductie; Cees Robben – Zôk munne diksjenèèr meej naor school nemen, moeder... / Ge gaot mar te voet.. dè moesse wij vruuger ôôk... (19610120)
die, die, aanwijzend voornaamwoord, die; wordt bij zelfstandig gebruik voorafgegaan door een lidwoord: den dieje, de die, dieje meens, diejen aovend, diejen boek; Cees Robben: nèt as den dieje; zi dieje meens; den dieje daor; Cees Robben: ongelèèk is er bij die van mèn (= mijn vrouw) nôot bij; J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - Veel hoort men hier 'de die' met nadruk, in tegenoverstelling van 'de andere' of een soortgelijk woord. Z.a. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEDIE vrnw. : m. dendieë(n), dendee(n); o. (he)tda(t), (he)tedatte(n); v. en mrv. dedie - Fr. celui-là - die; dieje; die; den dieje (eventueel met telgebaar van duim en wijsvinger) - geld, contanten; agge den dieje mar genog hèt!; Cees Robben – “Kek diejen bok is..!” ... (19560317); Cees Robben – Diejen stobbernist... (19601104) [omdat ‘nist’als mannelijk wordt beschouwd]; Cees Robben – Kik-is-eens-aon... Wè diejen meens nog gezwakt is... (19681115); Cees Robben – Hoe hiet dieje meens, moeder... (19711001); Cees Robben – Dieje weg (...) die rèèchtevort naor ’t geboer van de Van de Braante lopt... (19791102); Cees Robben – Dieje aauwe Sjassee daor (19840302); Cees Robben – [Vrouw bij marktkraam:] Dieje appel is zôô rot as ’n mispel, Martien ... (19811009); zie d’n dieje [den dieje]; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – den dieje die daor ònkómt; dije mis; dije mïs; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – we zón dije put in en uur kunne vóldoen; D. Boutkan: 'Wie ...? Oen dieje die daor ònkomt.' - Degene die ... (blz. 95); zelfstandig naamwoord; geld; altijd voorafgegaan door 'den', en begeleid door het gebaar voor 'geld' (toppen duim en wijsvinger over elkaar gewreven); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Et ging oover den diejen, hè…meer gèld…nòdderaand hèbbe ze dè gedaon gekreege, zo stillekes aon, hè.”; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – dieje (den) - geld; den dieje; een bepaald iemand die eerder genoemd is; Cees Robben – Om meej d’n dieje te kunne akkerderen (...) moette schaopebloed hebbe... (19641106); dies; tweede of vierde naamval van ‘die’: daarom, om die reden; plechtstatig gebruik; Cees Robben – Dies verzuuk ik oe ootmoedig (19660916) [een missionaris schrijft een brief aan zijn bisschop]
die ik, diek, samentrekking, die ik; Cees Robben – Unne vriend diek nie veul zie (19821231)
die je me daar staat, diege-me-daor-staot, bijwoordelijk bepaling, die je bent; Cees Robben – Lillukke drèèn-ôôr diege-me-daor-staot... (19670603)
die van mij, die van mèn, zelfstandig naamwoord, echtgenote; Cees Robben – Ongelèèk isser bij die van men nôôt bij.. Ze haauwt aaltij d’ren pôôt stèèf... (19790518)
die van ons, dons, samentrekking, die van ons; Frans Verbunt: dons - die van ons (samentrekking)
diemit, diemet, diemit, zelfstandig naamwoord, "stofnaam (textiel); diemit; Henk van Rijswijk - 2013 - Ik ken de stof maar meer ook niet. Hier in Tilburg hadden we vooral te maken met wollen stoffen en dit is katoen. (Schriftelijke mededeling); WBD II.4. - Het WNT zegt bij „diemit/diemet"": „Zekere katoenen stof t.w. eene soort van keper met overlangsche strepen en waarvan de inslag aanmerkelijk fijner is dan de schering."" Van Dale spreekt niet van overlangse strepen maar meer in het algemeen van een ingeweven patroon. Bij Bonthond wordt onder „diemet "" verwezen naar „molton-piqué"". Daar wordt gezegd: „Dik katoenen weefsel in verstelde kettingsatijnbinding. Ketting: blauw; inslag: dikke draad (2 cyl. garen). Achterzijde geruwd.Ook diemet. Toepassing: boerenondergoed; Burgers zegt bij „dimet"": „Vrij zwaar katoenen weefsel voor onderkleding en tafelgoed"". De respondent van P 112 zegt dat diemet ook „Turks leer"" genoemd wordt. WNT – lemma Diemet -1911 - — DIEMET, znw. onz. Ontleend aan ital. dimito, mlat. dimitum, gr. ???????, uit twee draden bestaande, verg. ook eng. dimity.— Zekere katoenen stof, t.w. eene soort van keper met overlangsche strepen en waarvan de inslag aanmerkelijk fijner is dan de schering. - Winkeliers, doende in Sayen, Bombasynen, Diemitten, gestreepte Sergien, en andere, Handv. v. Amst. 832 a [1718]"
diep, diep, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, 1. bijvoeglijk naamwoord . diep = niet hoog; WBD diepe koej - koe met korte poten; 2. bijw. Ver weg, achteraf; De Wijs – Ze wônen zô diep in, as ge denkt degger zèt, zedder nog bij langenao nie… (16-01-1975)
dijbeen, dijbêen, zelfstandig naamwoord, dijbeen; WBD schenkel v.e. paard, ook 'dijbêen' genoemd; WBD III.1.1:168 'bil' = dij
dijk, dèèk, zelfstandig naamwoord, dèkske, dijk; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tusse dèùn èn dèèk ('76) - tussen duin en dijk; tussen neus en lippen; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - gin laand oover den dèèk kunne kôope (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) - arm zijn (over de dijk = vruchtbare kleigrond over de Maas, in de polder); WBD III.3.1:396 'dijk' = heerbaan (grote, brede weg); ook 'baan' genoemd; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – Dèèk - dijk; niet alleen voor waterkeringen, ook voor enigszins verhoogde wegen
dik, dik, duk, dukkels, bijwoord, dikwijls, vaak; ook: dikkels; vergrotende trap: dikkelder, dikker; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – dik - bijwoord - dikwijls (dikker, dikkelder); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DIK bijwoord - dikwijls, vaak, Fr. souvent. Hoe dik valt da' veur? DIKKELS en DIKKES bijwoord - dikwijls, Fr. souvent. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DUK voor dikwijls, 'twelk ook wel eens door DIK wordt uitgedrukt. Z.a. Cornelis Verhoeven:  DIK bijwoord, dikwijls; dik zat - tamelijk dikwijls. Weijnen, Dialectaltlas: Op krt. 76 zegt men in T 'dikkels', in het N echter 'dik'. A.P. de Bont: dik II bijw. 1) v. tijd.: dikwijls, vaak; 2) v. modaliteit: soms, bijgeval; WNT DIK 9) dikwijls, vaak; in dezen zin gewestelijk nog in gebruik, o.a. in Gelderland en de Kempen. WNT sub DIKMAAL en maal - Uit dik (dat op zichzelf reeds de bet. dikmaal heeft); zie zie ook diksentij, diksewèèle, dikzat, duk; 1. dik; Ge zaagt em nie dik op straot; 2. dikkelder; Ge moet ene keer dikkelder koome.- Je moet een keertje vaker komen. Mieke Stok (...)zee dè ze 's mergens wel 'ns dikkelder 'n eindje opstapte (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; feuilleton ‘Bad Baozel’, 8 afl. in NTC 31-12-1938 – 18-2-1939); De Wijs –  (bij knikkerspel) naa hedde gij gewonne, mar ikke veul dikkelder (17-08-1964); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; dikkelder of dikker - vaker; 3. dikkels; Dialectenquête 1876 - dikkels, nog dikker - dikwijls, nog vaker; Cees Robben: prakkezeere ak tóch dikkels doe; GD07 Naa zèn wérkende vrouwe hêel dikkels mevrouwe ...; 1938 - Piet Heerkens: Och blumke,/ 'k heb oe zo dikkels bekeeke… [D’n Örgel, ‘Blumke’]; 1939 - Piet Heerkens: Kender zie ik dikkels speule… [De mus, ‘Kenderpraot’]; ...en zoo gao-g-et mee de waorheid dikkels: er is geen plaats veur d'r in de herberg! (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); 1940 - Naarus: ’t Is euwige sunt dè de daog zo kort zèn, en dè ’t zoo dikkels kaoi weer is… [1940]; 1949 - Piet Heerkens: Kwezels stoote d'r teere teene/ dikkels tegen dezelfde steene… [De knaorrie, ‘Van kwezels en ezels’]; 1970 (ca.) – Lechim over biljarters in het café: Ze motte dikkels smèren; 1981 – Cees Robben: We hebben dikkels zat spek op taofel… [Zilver, ‘D’n ooievaar…’]; 1984 – Opgetekend door Rolf Janssen uit het veel oudere lied ‘Onder de lindeboom’: wie kent er naa nie' Lopend Joke/ die zie duh zó dikkels op straot… [We hebben gezongen…]; 2000 (ca.) Piet van Beers: …den Èngelbewaorder èn de Romse Jeugd/ die laazeme zo dikkels asme konde./ Èn de Kattelieke Illustraasie/ ; wier nètjes ingebonde. [CuBra]; 2006 – Jo van Tilborg: Ok vur vrijbankvléés hè’k dikkels in de rij moeten staon. 2008- Tony Ansems in het lied ‘Achter in de sintelpad’: Ik hebbet dikkels in ’t wild gedaan/ Aachter in de Sintel Pad; WNT DIKWIJLS van 'dikwijl' met adverbiale -s. In oudere taal ook in den vergrotenden trap: dikwijlser. DIK 9) dikwijls, vaak (gewestelijk in Gelderland en de Kempen). Weijnen, Dialectaltlas: Op krt.76 loopt er een grens door T zuidelijk 'dikkels', noordel. 'dik'. Goem. DIKWIJLS - dikels bijwoord; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DIKKELS en DIKKES - dikwijls; Bosch dikkels - dikwijls; 4. dikker; ...hij ha al dikker 't plan gehad... (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’n Staandbild in Baozel’; feuilleton in 4 afl. in de NTC 20-5-1939 – 17-6-1939); Dialectenquête 1876 - dikkels, nog dikker - dikwijls, nog vaker; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; dikkelder of dikker - vaker; duk; dikwijls; zie dik; zo duk ons Braobaant geweld wier gedaon... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Vaonelied’ , 1932); 's meenschen daankklok dukkels luit... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Ons lievenheerentieke' , 1932); dik; dik; 1. bijvoeglijk naamwoord, verwijzend naar de omvang van iets of iemand; Henk van Rijen: dikke mik meej zuure zult - prima voor elkaar; Henk van Rijen: dikke mik - dik in orde; Frans Verbunt: ik zèè zo dik as mied - ik heb te veel gegeten; Frans Verbunt: hoe wildet hèbbe? dik, dun òf dur en duukske?; 2. bijwoord; Henk van Rijen: Tis dik aon - het is nauwe vriendschap; Frans Verbunt: dik doen èn nie hèbbe - opscheppen; Frans Verbunt: ik zèè zo dik as mied - ik heb te veel gegeten
dik zat, dikzat, bijwoord, vaak genoeg; 'k zèè der dikzat gewistA.P. de Bont: diksat, bijw. 'dikzat' - vaak genoeg, vaak, dikwijls: da he'k dikzat gezie'; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – dikzat - dikwijls genoeg
dikdouwer, dikdouwer, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.1:14 'dikdouwer' = iemand met gedrongen postuur
dikkont, dikkont, zelfstandig naamwoord, iemand met een dik achterwerk; S&S DIKKONT: Dik iemand (vooral met een flink ontwikkeld achterwerk). Possessieve samenstelling die evenals 'dikgat' voor zichzelf spreekt. A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord. vr. 'dikkont', dik iemand (vooral met een flink ontwikkeld achterwerk).
dikmook, dikmôok, zelfstandig naamwoord, scheldwoord; Elie van Schilt - Mar vur dik hadden ze ok wir unnen naom ‘Verekte dikmóók of vetkwal’ waren mar gewone benaomingen. (Uit: ‘Ge heurt et niemir, Plat Tilburgs van vroeger; CuBra ca. 2000)
dikoor, dikoor, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.2:283 'dikoor' = bof (parotitis epidemica)
dikstentijd, diksentij, bijwoord, "meestentijds, meestal; N. Daamen - Handschrift 1916 – ""diksentij - meestal""; A.P. de Bont: bijw. diksentij(d), meestentijds, meestal; DeBo - den diksten tijd - meestendeels, fr. le plus souvent, presque toujours"
dikstenwijlen, diksewèèle, bijwoord, meestentijds, meestal; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DIKSTERWIJL bijwoord - meestentijds, Fr. le plus souvent; A.P. de Bont: bijw. dikstewijlen - meestentijds, meestal
diluvium, deluuvie, zelfstandig naamwoord, van een oudere generatie, iets dat of iemand die ouderwets of verouderd is; WTT 2012 - de verbastering van 'diluvium' in de betekenis 'zondvloed'. Vandaar dat Verbunt en Mandos (hieronder) deluuvie verklaren vanuit het Franse 'déluge' (zondvloed). In het Tilburgs lijkt het woord echter vooral als metafoor gebruikt om 'de oude stempel' of 'gehecht aan oude gewoonten' aan te duiden. Opmerkelijk is dat 'deluuvie' in het Tilburgs niet onzijdig is maar mannelijk. Frans Verbunt:: zondvloed (Fr. déluge); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dèsser nòg êen(e) van d'aaw deluuvie ('69) - Dat is er nog een van het oude diluvium. Variant: ik haaw menèègen òn d'aaw luuvie = aan de oude gewoonte, (het vermoede lidwoord is vervallen); zie aawluuvie
dimdammen, dimdamme, zwak werkwoord, Frans Verbunt: aarzelen
Dina, Dien, zelfstandig naamwoord, eigennaam, vrouwennaam: Dien, Dina, Dientje (verkorting van Huberdina, Geerardine, Bernardina, etc. meestal vervrouwelijkte heiligennamen); Cees Robben – Dien Verpaolen (19590815); Cees Robben – Ons Dien... (19641106); Cees Robben – Dien Dankers (19820122); Cees Robben – Ziede dè daor, Dien..!? (19840720); Cees Robben – Meude gij dè van den dokter, Dientje..? (19840817)
ding, ding, zelfstandig naamwoord, dinger, ding; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - alle ding meej vriendschap, zi goovert swèls dèttie d'aajer bè den buurman öt den nist naam (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972); D. Boutkan: verkleinwoord: dingske (blz.53) of dingetje; dinger; meevoud dingen; Cees Robben: Wij zèn in Riel schónder dinger gewènd; Henk van Rijen: in dieje winkel hèbbe ze duuzendterhaande dinger; D. Boutkan: dinger (blz.54); GD05 dè kan twee dinger betêekene; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; dinger: wie hè die dinger daor nirgemieterd?
dinges, dinges, zelfstandig naamwoord, menstruatie; De Wijs –  (Moeder trots, de ene moeder tegen de andere) “Wè wordt ze toch grôôt, en hee ze al d’n dinges?” (de menstruatie) (04-07-1969)
dingeske-ding, dingeske-ding, zelfstandig naamwoord, koosnaam; Cees Robben – M’n dingeske-ding (19751212)
dings, dings, zelfstandig naamwoord, "onkruid; Van Delft - - In een slechte weide groeit ""veul dings"" (veel onkruid) en op een ""vuilen ekker groeit veul rugt"". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)"
dinsdag, dèstag, tèstag, zelfstandig naamwoord, dinsdag; Cees Robben: as dè ons taante Toonia 'tèstag-taate-middag' komt; Cees Robben: beschient en tèstag-taatemiddeg; en destag-saate-middags; Ik was blij dèk wir ònt wèèrk kos gaon/ en dèstag smèèrges vruug. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘In et zwêet van oe aonschèèn‘); Dialectenquête 1876 - Densdaag - dinsdag; WBD III.4.4:126 'desdag' = dinsdag; Zie Pijnenburg: Etymologie v.h. oudste Nederlands; J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - zie 'diessendag'; A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord.m. 'densdag' d.i. 'dijnsdag' - dinsdag. Goem. DINSDAG - zelfstandig naamwoord.m. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DESTDAG zelfstandig naamwoord.m. - Dijnsdag, Fr. mardi; ook DESTAG; tèstag; dinsdag; VR 'testag-taate-middag'; Zie: Pijnenburg - Bijdrage tot de etymologie van het oudste Nederlands, 122
dinsdagmorgen, dèstaggemeèrege, zelfstandig naamwoord, bijwoord, Henk van Rijen: dinsdagmorgen
dinteloordspek, dinteloordspèk, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: suiker; enen bottram mee dinteloordspèk; Stadsnieuws: Enen botram meej dik booter en dinteloorspèk (101206)
Dionysius, Denies (Sint), eigennaam, de heilige Dionysius (van Parijs); WTT 2012 - De naam Denies (de s wordt al dan niet uitgesproken) is de Nederlandse variant van het Franse Saint Denis (de s wordt niet uitgesproken). In Vlaanderen en Nederland werd de heilige ook wel ‘Denijs’ genoemd. Sint Dionysius is de stadspatroon van Goirle en Tilburg, maar ook patroonheilige van de parochies Heike, Goirke, en Korvel. De R.K. Werkliedenvereniging (1896-1921) werd naar hem vernoemd, evenals het Kolveniersgilde dat in 1665 werd opgericht. Uiteraard heeft hij ook een straatnaam. De naam ‘Denijs’ was redelijk gangbaar als voornaam van jongens. Een Tilburgs gezegde luidde: ‘Sint Denijs/ Patroon van Tilburg en Parijs. 'Denijs' wordt dus niet dialectisch uitgesproken, wat wel het geval is met ‘Diejenies’, ‘Denies’. Volgens de legende stierf Dionysius in de derde eeuw de martelaarsdood als bisschop van Parijs. Hij werd onthoofd op Montmartre (Berg van de martelaar), maar nam niettemin zijn hoofd op en liep door tot de plek waar nu de kathedraal van Saint-Denis staat. Dionysius wordt daarom vaak afgebeeld zonder hoofd op de schouders maar terwijl hij het in de handen houdt. Modernere afbeeldingen zijn minder macaber en laten hem zien met twee hoofden, het afgeslagen hoofd wordt dan vaak afgebeeld op een schild. Zijn feestdag is 9 oktober.
diorama, diejooraama, zelfstandig naamwoord, onzijdig, diorama; Van Dale: van Grieks dia, doorheen, en horama, gezicht; kijkast waarin door bepaalde opstelling en belichting een perspectivisch effect wordt verkregen. In Tilburg: het diorama van wollenstoffenfabriek AaBe, ook wel 'de etalage van AaBe' genoemd. Deze levensgrote opstelling bevond zich in een etalage aan het Heuvelplein bij het busstation, en was 's avonds hel verlicht. Op den Heuvel koste vruuger in et Diejooraama zien hoe wèèrem de Lappe onder die Tilbörgse AaBee-deekes laage. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
dippeljeur, dippeljeur, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: (textiel) afnemen (deel v.h. assortiemènt)
direct, drèk, bijwoord, direct, zo meteen; Cees Robben – Doe’w-nissels-vaast... Drek-trap-trop... (19580503); Audioregistratie 1978 - En dan moes et [vlees van het geslachte varken] drèk nòr de pestoor! Die, die aat er goed van, dieje kèèrel! Die vrêet ze wèl op, hè, hè, hè… daor koste meej gin wit spèk nòr toe! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels); Interview met de heer De Kok (1978) – Jao, dè di hij! Hij ging meej sponze langs de deur… Hij, Jan… Jè, ik kan et ammel zo drèk meej de naom niemer noemen, hè..
dirk, dirrek, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: den dirrek - de directeur; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – drik - directeur
dissel, dissel, zelfstandig naamwoord, WBD latierboom (hangende boom die in de paardestal twee plaatsen scheidt)
disselketting, disselkètting, zelfstandig naamwoord, WBD (Hasselt) - jukriem (verbinding tussen haam en disselboom, als men met een tweespan rijdt)
dist, dist, bijwoord, "hier; N. Daamen - Handschrift 1916 – ""dist - Kom is dist (kom eens hier)"""
distributie, diesterbuutie, zelfstandig naamwoord, distributie, in het bijzonder de distributie van goederen in de Tweede Wereldoorlog; - …we waoren gelaoien mee proviaand en diesterbuutiebonnekes (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
dochter, dòchter, zelfstandig naamwoord, dochter; Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - Van êen dòchter kunde gin twee schoonzoons krèège - ongeveer: Wie het onderste uit de kan wil hebben ... (Tilburgse Taaklplastiek 128); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Bootermans waogde zen dòchter wèl, èn dè was zón kösselek paand ('77) - Botermans ... en dat was zo'n rijk bezit (aanmoediging tot iemand die aarzelt bij een beslissing); WBD III.2.2:72 'dochter' = idem; 75 'voordochter' = stiefdochter; A.P. de Bont: dòchter zelfstandig naamwoord. vr. dochter; rav. 'döchter'; 'n jong dochter - een pasgeboren meisje.
dode, dôoje, zelfstandig naamwoord, dôoj, dode, overledene; “Tweej, drie daoge stonde ze zoiets ... den dôojen in hèùs èn dan bròchte ze em wèg…jè, dè was de kèùl in!”; dôoj; doden, overledenen, meervoud van dôoje; Kees en Bart: gin dooi; Kees en Bart: bang dètter dooj bij valle; Dikkels ging et ôok oover de dooj in de buurt. Dè waare we dan gewaor gewòrre omdè de gerdèène daor dicht waare òf omdètter zon busseltje vur de deur ston. As daor witte strikskes òn zaate dan waarder en kiendje dôod. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2002); J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DOODE voor 'het lijk'; oud gebruik, reeds bij Melis Stoke. Z.a. A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord. m. 'dooie' - dode; mv.'deui' - doden; bijvoeglijk naamwoord; doods, dor; Dialectenquête 1876 - dooi bloajer - dorre bladeren; Cees Robben - ...in dè dooi vervallen huis (19600826); WBD III.3.3:322 'dooimis' = dodenmis
doebes, doebes, zelfstandig naamwoord, goedzak; Cees Robben: Jan Sòffers, diejen doebes; WBD (III.2.1:478) doebes = roepnaam van de hond; ook: zoek, zoek zoek, braaf beest, goede lobbes, loeres, doetje of joekel
doedelen, doedele, zwak werkwoord, geluidjes maken; vergelijk doedelen in doedelzak; Alleen aangetroffen bij Piet Heerkens; Den örgel die heur ik zo geere / zuut doedelen over de straot, (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘D’n örgel’, 1938); Toe draai dan en doedel mar, zieltje, [klein kind] / want zitte nie stampvol meziek? (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘D’n örgel’, 1938)
doedelzak, doedelzak, zelfstandig naamwoord, gezegde: ‘de heemel nie vur ene doedelzak aonzien’ – niet achterlijk zijn; Cees Robben – Ge denkt zeker dek den hemel vur unne doedelzak aon zie.. (19650402)
doek, doek, zelfstandig naamwoord, duukske, doek; MP gez. Waor broeke zèn, betaole gin doeke. • luier; Cees Robben – ’t zèn toch nog mar prullekes,/ pas amper uit den doek... (19551231); duukske; verkleinwoord doekje; en duukske vurt bloeje; MP, R Tegen iemand met veel noten op zijn zang: Zèg mar hoe get hèbbe wilt: dik òf dun òf dur en duukske. (koemelk gaat ook door een doek in de melkbus.); R Iemand heeft geld gewonnen; een ander merkt op dat geld niet gelukkig maakt; een derde zegt: 'k wó tòch mar dèk ze in en bescheete duukske ha; Kees en Bart: der duukskes óm draaje; Cees Robben – Hoe wilde de pap, pa.. Dun.. dik.. of dur ’n duukske.? (19860912) [Je mag zeggen hoe je het wilt hebben]; Dik, Dun ? Of dur un duukske ? (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)
doel, doel, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: schietbaan voor handboogschutters: 'den doel'; Cees Robben – ‘k Keek is in den doel... (19560714); WBD (III.3.2:226) doel of guld - vereniging van boogschutters
doen, doen, sterk werkwoord, doen - di - gedaon, "doen; Stamtijden; – de verleden tijd met ‘i’ lijkt te verdwijnen en plaats te maken voor vormen met ‘ee’; - Boutkan - doen - dee - gedaon; - Boutkan voor de verleden tijd: di - dee; - Tegenwoordige tijd - ik doe / gij doet / hij doe; - Gebiedende wijs - doe (Boutkan: gij doe, imp. doet); - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 –  doen, ik doewet, wij doenet; Tegenwoordige tijd; - altijd vormen met korte oe; ik doe, gij doet, hij doe, wij doen, gullie doet, ze (zullie) doen; Dialectenquête 1876 - Wè doet ie doar? Ze doen der niks goeds. Cees Robben: zó ge doet, zó worde gedaon; Cees Robben: et doe hier ammòl zeer; Cees Robben: schèène doe ze wèl; Cees Robben: Wè God doe, is wel gedaon ; Tegenwoordige tijd vragend, en bij inversie van onderwerp en persoonsvorm – het onderwerp wordt vaak samengetrokken met de werkwoordsvorm; doek / doede, doede gij / doetie, doeze, doeget // doeme / doede, doede gullie / doenze, doen hullie; Jan Jaansen - ""Nou, dan doeme mee! Veuruit! Duvels dan mar!"" (ps. van Piet Heerkens - uit: De nuuwe kapelaon van Baozel; NTC 938); Cees Robben: dan doeme dè saome öt de frut; Jodocus - mar toch doeget me goed... (ps. van Jac. Stroucken; uit Toemet-hooi, 1993); Tony Ansems - Ok al doeget gin pent... (uit: 'Za'k Moete Niese Akkum Aai; van de cd Tilburgse Liekes, American Style, Vol. II; 2009); Verleden tijd; Verl. tijd van 'doen' (deed) met vocaalkrimping: di(n); ik di, ik deej / ge dit, ge deet/ hij di, hij din, hij deej/ we din, we deeje/ gullie dit, gullie deet/ ze din, ze dinne, ze deeje, ook met 'zullie'; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – wij dinnet/deejenet; dik dè; dittiet mar; din zullie dè mar; Henk van Rijen: hij dit gèère - hij deed het graag; ze zin dèsset nie din; B Al di(n) ie ôok niks; Hi wo nie doen, wà d'aander din. (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Ons volk’,  1932); De Wijs – Zinneze dè zennet dinnen? (feb. 1962); Cees Robben: Wèk ók di, zöllie din et aanders.- Wat ik ook deed, zij deden het anders. Cees Robben: ak et kós, dik et ôok: lèk alle manne din; dan dik niks; et kèènd môog nór hèùs: et dit èn et aat goed; wè didde gij vruuger?; wè didde gij vruuger vur oewe kost?; Elie van Schilt - Dan nog de processie daor alle scholen aon meedin, de heilig hart processie naor dun Heuvel. (Uit: ‘As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000); Lodewijk van den Bredevoort - Op de nòrregt laag de moter van et wasmesjien, die digget niemer. Ik waar hillemaol nie nuuwsgierig naor die dingen en hoefde ok nie te weete hoe dè zôiets in mekaare zaat. Ik vond dè mar smèrrig wèèrk zon ding öt mekaare haolen om te kèèke wetter naa eigelek kepot waar, omdettie et niemer di. (ps. van Jo van Tilborg; uit: Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?, deel 2, 2007); Lodewijk van den Bredevoort - Ze di net of ze dôof waar... (ps. van Jo van Tilborg; uit: Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?, deel 2, 2007); Henriëtte Vunderink - Ik di meej önt groot dikteej... (uit: 'Grôot dikteej van de Tilbörgse taol', 2007); Verleden tijd vragend, en bij inversie van onderwerp en persoonsvorm – het onderwerp wordt dan samengetrokken met de werkwoordsvorm; dik, deej ik / didde gij, deede gij/ dittie, deetie/ dimme, deeje me / didde gullie, deeje jullie, deede gullie / din ze, deeje ze; Cees Robben: wè didde gij vruuger vur oewe kost?; Verleden tijd – samentrekking van werkwoordsvorm, persoonsvorm, en voornaamwoord; De Wijs – Mee dè ze zaat, disset (feb. 1962) [deed ze het]; De Wijs – Meej dè ze zaat dissùt! (17-3-1962) (15-06-1963) [deed ze het]; Lodewijk van den Bredevoort - Op de nòrregt laag de moter van et wasmesjien, die digget niemer. [deed  het] (ps. van Jo van Tilborg; uit: Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?, deel 2, 2007); zie digget; Verleden tijd, gebruikt als een verleden toekomende tijd; Lodewijk van den Bredevoort - As der kaort gespuld wier, vroege ze wel of ik meedeej. (ps. van Jo van Tilborg; uit: Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?, deel 2, 2007)werkwoordsvorm; - altijd: gedaon; Kubke Kladder - ...blij as 'n kend dè z'n irste kemunie gedaon hee. (Uit 't klokhuis van Brabant 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 9 oktober 1929); Kubke Kladder - ...en bovendien ik hô m'n wordje goed gedaon, want ik zè nie op m'n mundje gevallen al zeg ik 't zelf... (Uit 't klokhuis van Brabant 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 9 oktober 1929; Piet Heerkens - Zoo gezeed, zoo gedaon... (Uit: De gemeenteraod van Baokel; in Vertesselkes; 1941); Cees Robben: Wè God doe, is wel gedaon; Cees Robben: tis gedaon; De Wijs – Ach jonge, ik heb al gedaon veur dè gij oe broek los hèt. (23-10-1963); Cees Robben: ik hèb al gedaon vur gij oew broek los hèt; Uitdrukkingen; - et nie doen, et slèècht doen - verpieteren, wegkwijnen (van planten); R - èèrges oover doen - ergens over tobben (Hij heeter veul oover gedaon); R - oew èège doen - voor zichzelf zorgen: hij doe zen èège; MP - Tis niks gedaon - Het haalt niets uit. De Wijs – Al blaost ze nog zo hôog van de toren, ze môt èève goed veege asse gedaon hee (20-03-1968); De Wijs – Dettie aaltij zo hôôg van de tôren blaost, heettie van gin vremde, mar as ie gedaon hee, mottie èvengoed veege! (17-08-1964); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – doen - gaan, doen (ik doe mar wir es òp hùis aon); Cornelis Verhoeven:  DOEN z.a. Weijnen, Dialectaltlas: ik doe,(zonder j) krt. 68; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DOEN ... ook: bedragen, weerd zijn; WBD III.4.3:27 'het niet doen', c.q. verèèrmoejen, niet willen groeien, armetierig, niet aarden, niet tieren, wegkwijnen, voor het begrip 'niet gedijen'; dee; deed (verleden tijd van doen); D. Boutkan: (blz.76) ik/hij dee/di, gij deed/dit, wij/zij deeje/din, gullie deed/dit; deej; van doen (verleden tijd); deed; - verleden tijd van doen, naast 'di'; zie doen; di; deed, deden; D. Boutkan: di-degèj, gèj di-get; (76) ik dee/ di; zie zie verder doen; digget; samentrekking van deed het; doen; verleden tijd; 2e + 3e persoon enkelvoud; 'di' (verkorting van 'deej') + 'et' (voornaamwoord 'dat' of lidwoord 'het''); deed het (na ik, gij, hij/zij/et en gullie); Hij digget nôot nie goed; Na ik komt ook voor: 'ik dit'. (in plaats van 'digget'); Daarnaast bij ik ook: 'ik deet' en 'ik deejet'; Cees Robben: Hij digget op et list; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ik, gij, hij, göllie digget; — Het fonetisch hiaat tussen 'di' en 'et' is opgevuld door inlassing van 'g' waar eigenlijk 'j' thuishoorde (Schuurmans: Encl. pron. blz.22); A.P. de Bont: Par. 242. zie doen; dik; samentrekking van deed ik; Cees Robben – Ak bij jou te biechte moes/ Dik net zôô lief gin zonde... (19830121); din; deden; ze din òf ze niks zaage; Cees Robben – Oew ôôge din zeer van de rôôk... (19571221); Mar as ze din we ze zin, dan trapt ur nie in... Jè, as ze deeje wè ze zeeje, waar ik dik tevreeje... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); zie doen; dint; samentrekking van deden het; Cees Robben – Of ze dint overnuut (19571221); dit; samentrekking van deed het; Cees Robben – ’t Dit en ’t aat goed... (19790622); dittie; samentrekking van deed hij; Cees Robben – Rits-rats.. dittie meej z’n mis (19660429); doede; samentrekking van doe je; Cees Robben – En dan doede mar net... (19580301); doeget; samentrekking van doet het; Cees Robben – Zêêveren... dè doeget naa.. (19580315); Cees Robben – Wènteren... dè doeget nie (19580315); Cees Robben – Dooien doeget as de weergaoi.. (19580315); Cees Robben – Ik doeget vur ’n tas koffie... (19681206) [In een prent over een inzamelingsactie die in Goirle gehouden werd om een ‘moderne kraomkliniek’ in te richten in missiegebied Kongo.]; Cees Robben – En doeget mar aachtermekaar dan heddet zôô vurmekaare.. (19691219); A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  ik, gij, hij, göllie digget; gij, hij, göllie doeget; 2e en 3e pers.enk. 'doe' + vn/lw 'et' + 2e pers.mv. Het fonetisch hiaat dat ontstond tussen 'doe' en 'et' is opgevuld door inlassing van 'g'. (Zie Schuurmans: Enclit. pron., blz.22); De A.P. de Bont: Paragraaf 242; J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DOEGET, vragenderwijze voor 'doet het?' Z.a. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DOEGET - samentrekking van 'doet het'; Hij doeget niet.; doek; samentrekking van doe ik; Cees Robben – Dè doek zôô mar makketijen... (19671013); Cees Robben – ’s naachts doek niks as ruure en wèène... (19780407); Cees Robben – Schèèl zien.. hik.. doek impetèts...; doesser; samentrekking doet ze er; Cees Robben – ’ksie-ze-nie... Mar zèèn doesser... (19620622); doew; van gebiedende wijs van ‘doen’ en ‘oew’= bezittelijk voornaamwoord jouw; doe je; Cees Robben – Doe’w-nissels-vaast... (19580503); gedaon; gedaan; Cees Robben –Dè hebben de klokken van Rôôme gedaon! (19550409); Cees Robben – Wie heej nog niemand kaot gedaon... (19570615); afgelopen, voorbij; Cees Robben – “Naa is ’t gedaon.” (19540925); Cees Robben – gedaon waar ’t fist (19590822) ; gedaan hebben = zijn behoefte gedaan hebben; Cees Robben – Mar assie gedaon heej mottie effegoed vèège... (19650828); Cees Robben – Jonge, waor wilde ligge... Ik heb al gedaon vur gij oew broek los hèt... (19780714) ; uitdrukking - gedaon gehad/ gedaon gekreege - ontslagen; Bij X hèbbe ze ammòl gedaon gehad/gekreege. Anoniem – 1959 – ; Nillus kon gin paf mir zegge / d'r hielp niks gin permetaosie, / Op staonde voet krig ie gedaon, / en 't errigste: 'n kaoi rikkemedaosie. (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  GEDAAN bvw. - geeindigd, uit; 't Is met de' vent gedaan - hij is dood; Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) -  gedaon deelw. - gedaan; hij hè gedaon gekreejge; gedoegeter; samentrekking van je doet het er; Cees Robben – gedoegeter neffe [je doet het ernaast = verkeerd] (19560707)"
doening, doening, zelfstandig naamwoord, WBD III.3.1:87 'doening' = winkel
doerak, doerak, zelfstandig naamwoord, meestal gebruikt om een ondeugend kind aan te duiden. De etymologie twijfelt echter omtrent de afleiding. WNT lemma Doerak geeft: Ontleend hetzij aan russisch doerak, domoor of aan maleis doerhaka, ongehoorzaamheid, verzet. Robben gebruikt beslist de Russische variant in een prent over een jongetje dat is blijven zitten. De prent heeft als titel ‘Stom’. Cees Robben – ...Luijen doerak... (19580719); Cees Robben – Och munne lekkere doerak... (19751212)
does, does, zelfstandig naamwoord, hond (in kindertaal); WBD (III,2.1:476) does = hond, ook 'hundje'; Cornelis Verhoeven: DOES m., oud en kinderlijk woord voor hond: doe 't doesje mèr èèje. A.P. de Bont: does zelfstandig naamwoord. m. 1) hond (kindertaal,); 2) de verbinding 'ene röwen does' wordt van een persoon gebezigd die slordig is op zijn kleren en in zijn werk.
doeskin, doeskin, zelfstandig naamwoord, stofnaam (textiel); van Engels doe [spreek uit doo], hert, & skin; letterlijk hertenhuid; wollen stof die daarop lijkt. Henk van Rijswijk - 2013 - Uitgesproken met een oe. (Schriftelijke mededeling); Henk van Rijswijk - Doeskin: een oude naam voor wollen stof van fijne strijkgarens in keperbinding geweven, afgewerkt in kaalappretuur en gebruikt voor uitgaanskleding van leger-eenheden. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954); J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) Doeskin - Minder zware Bukskin voor uniformen e.d. in 5 sch. satijn-binding.
doffel, doffel, zelfstandig naamwoord, "goedzak; N. Daamen - handschrift 1916 - ""doffel - 't is zo'n goei doffel (goedmoedig en niet bij de hand)""; WNT DOFFELEN ww - inwikkelen, inpakken, t.w. een persoon in doeken instoppen, t.w. iemand die in bed ligt."
dokkelen, dòkkele, zwak werkwoord, dòkkele - dòkkelde - gedòkkeld, "pootjebaden; (B) duikelen; – Meej schôon weer gingeme dòkkele in de Laaj. Bij mooi weer gingen we pootje baden in de Ley. Flaneur (pseudoniem van Antoon Arts) - En weet ge, wat de schavuit had uitgevoerd? Hij was liefst gaan “dokkelen"" in het Bax-ven, en had bij Mie in den Baars een glas melk gedronken en den vos in de kooi bewonderd en de kauwen op het dak. (Uit: Zonder opschrift; Nieuwe Tilburgsche Courant zaterdag 16 april 1904); N. Daamen - Handschrift 1916 – ""dokkelen - met de bloote voeten door het water loopen""; Kees en Bart: 'as 't blank stao moete dokkelen'; Piet Heerkens –; STERKE VROUW; Ziede gij daor dè weuwke gaon?; Ze hee d'r witte klumpkes aon. Ze staawt nog stevig deur de sneuw; al is z'al ruim 'n halve euw. D'r muts is sneuw, d'ren rok is roet; d'ren maantel, jao, die stao se goed. Ze dokkelt nog zo dapper deur; 't is nog 'n kraachtig wijfken, heur!; Uit: De Mus, Piet Heerkens; Tilburg 1939; Cees Robben – Enkel kender in de Laai/ Dokkelen wè in d’n braai (19570704); Cees Robben – Ik zèè mee m’n mokkel in de Laai wiste dokkele... (19850607); Cees Robben – Gaode zwemme, Naris... / Zwemme... / Ik kan nog mar aamperkes dokkele... (19610630); Henk van Rijen: dur et slèèk dòkkele - door de modder lopen; Pierre van Beek: dokkelen, verband met 'dokkeren'? Klanknabootsing?; Elie van Schilt - Bekaant tegen Lòòn op Zaand lagen de plakken, ok wel genoemde ut Lons Laaike, ut waren verschillende plaassen, rondom groeide er haai, daor gingen we 's zomers ok wel dokkelen, zwemmen konde er nie, ut was te ondiep. (Uit: ‘Tilburg waor zen oe bossen’; CuBra ca. 2000); Ed Schilders – Tilburg aan de Ley (Het lied van Peerke Donders; uit de Tilburgse Revue 'Gloria Historia', 2009): Ja, ik heb in Suriname heel m’n leven hard gewerkt; Tussen lepra en melaatsheid, tussen ziekenhuis en kerk; Het was uit naastenliefde, en het was een hels karwei; En ik droomde écht waar élke nacht… van Tilburg aan de Ley. Bij het laatste zonlicht las ik vaak een stuk uit mijn brevier; Of ik bad een rozenhoedje in mijn boot op de rivier; Dan stroomde traag de Coppename links en rechts voorbij; En dan dacht ik bij m’n eige: Kijk, ’t water van de Ley. Ik zag ziekte, dood, dag in dag uit, ellende, slavernij; En dan smeekte ik ‘Wi Tata’ - Onze Vader, maak ze vrij; Wat zou ik dan nog treuren om mijn schaapjes op de hei; Maar ik wou nog één keer dokkelen in’t water van de Ley!; Refrein; Dit maakt me blij! – Dokkele in de Ley!; Dit maakt me vrij! – Dokkele in de Ley!; Nee, ik ben nooit meer teruggekeerd, ik had het veels te druk; Met verzorgen van melaatsen, en hun vleugje klein geluk. Ik kan niet t’rug en daarom maakt dit water mij zo blij; Dat ik hier nu kan staan dokkele in’t water van de Ley. Dialectenquête 1876 - Hij dokkelt in de Laai - baadt in de Lei; Stadsnieuws: In de vekaasie fietsteme nòr Esbeek om te gòn dòkkele in de Flaos. (151210) - In de vakantie fietsten we naar Esbeek om te gaan pootjebaden in de Flaas. Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – dokkele - pootje baden; A.P. de Bont: zw. ww. intr. I gezegd v. geluid door stoten op straatstenen; II. teuten,'kloten', niet vooruit kunnen. Jager DOKKELEN - dokken - beide heeft Kil. voor duikelen, duiken: zie ook Ten Kate II 172. In De Jagers citaat betekent 'dockelende' bukkende of duikende. Cornelis Verhoeven:  DOKKELEN onov. ww. - wat onhandig en onzeker lopen, gezegd van kinderen en van mensen die zich over een slechte weg, bv. door de modder te voet voortbewegen. Ook: pootjebaden. De Bo DONKELEN = duiken; De Jager - wdb. Frequentatieven - DOKKELEN - dokken: Beiden heeft Kiliaan voor 'duikelen, duiken'. A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - DOKKELE- pootjebaden (midden v. nbrab.) Mogelijk iterativum bij 17e-eeuws dokken 'duiken' (of 'doen duiken'?); WBD III.1.2:160 'dokkelen' = waden; WBD III.1.2:161 'dokkele' = pootjebaden; WBD III.4.4:185 'dokkelplaats' = doorwaadbare plaats"
dokkeltje, dòkkeltje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Frans Verbunt: klein meisje; WTT - 2017 waarschijnlijk gezien de wijze waarop kleine kinderen enigszins waggelend lopen
dokmaardoor, dòkmardeur, zelfstandig naamwoord, Buuk - donateur van de carnavalsstichting Tilburg
dokter, dòkter, zelfstandig naamwoord, dokter; MP gez. Waor den bakker zit, hoeft den dòkter nie te zitte. MP gez. Oewe gang is ginnen dòktersgang.(= geen kostbare onderneming; = behoeft geen haast); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den dòkter = dr. Schuerman (blz. 71); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den dòctòr = P.C. de Brouwer (blz. 29)
dol, dòl, bijvoeglijk naamwoord, dol; Henk van Rijen: dòlle kôop - 'koopje'; WBD III.1.4:230 'dol' = razend van woede; WNT DOLLEKOOP - koop tegen spotprijs, spotkoopje
dol, dölleke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, döllekes, dölleke, dölleke; verkleinwoord van dol; lief meisje; GG dè klèèn dölleke van onze Toon; döllekes; meervoud van dol; Henk van Rijen: denneappels; WvM 'de d van de dullekes by os op den deel'
dolderij, dòlderij, zelfstandig naamwoord, moeilijkheden; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - èèrges meej in de dòlderij koome (D'16) in moeilijkheden komen
dolen, doole, zwak werkwoord, doole - dolde - gedold, dolen; ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij dolt
dols, dòls, zelfstandig naamwoord, meervoud, moeilijkheden, trubbels; Meej den dieje hèmme veul dòls gehad. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - èèrges veul dol(s) meej hèbbe ('87); WBD III.1.4:358 'dols' = moeite; 383 'dols' = drukte; 'dol' als in Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  + genitief-s (partit.)?; Hees - dol 'moeite, last' (I:43); J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - 'veel of grooten dol met iets hebben' voor 'veel moeite'; z.a. Weijnen, Dialectaltlas: blz.165: dols komt voor naast 'laast'; 'geneuk' = synoniem, (krt.95); A.P. de Bont: dóla'si zelfstandig naamwoord.vr.'dollatie' - drukte, herrie, beweging. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DOL zelfstandig naamwoord. m., zonder meerv. - last, moeite, leed, beslommeringen; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; 'dols' - moeilijkheden; WNT DOL (V) Thans boven den Moerdijk niet meer gewoon: 1) last, moeite; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - DOL (I) - moeite, last
dom, dom, zelfstandig naamwoord, naaf (nevenvorm van 'duim'); WBD 'dóm' - naaf (II:2764); WBD III.1.4:33 'dom' = idem; WNT DOM (II) - doem -, zelfstandig naamwoord. bijvorm van 'duim' - Naaf
Dominicus, Domien, eigennaam, van Dominicus; Cees Robben – “Oew slekbord rammelt...” riep Domien (19600722); Cees Robben – Moete dè zien, Domien... (19840302)
donderdag, donderdaag, zelfstandig naamwoord, donderdag; Dialectenquête 1876 - Donderdaag
donderjagen, donderjaoge, zwak werkwoord, dónderjaoge - dónderjaogde - gedónderjaogd, herrie maken, vervelend doen; Zèn de kènder wir ònt donderjaoge!; WBD III.1.4:401 'donderjagen' = zich vervelen; 410 'donderjagen' = vervelen; A.P. de Bont: dóndarja.ge^n) zw.ww.intr. - donderjagen, razen, tieren, leven en rumoer maken. WNT DONDERJAGEN - het iemand lastig maken, zaniken, zeuren,vervelend zijn.
donderleider, donderleider, zelfstandig naamwoord, bliksemafleider; WBD (III.2.1:65) donderleider - bliksemafleider
Dongeseweg, Dongesewèg, toponiem, Aan de Dongenseweg was jarenlang een woonwagenkamp gesitueerd; Cees Robben – Op den Dongeseweg... bij de minsten van al (...) Bij het woonwagenkamp (19600102)
donker, donkere, donkerte, zelfstandig naamwoord, 1. zelfstandig naamwoord: de duisternis, de avond, het donker; Cees Robben: Vur den dónkere teus!; Henk van Rijen: 'Ge wit dè ge vur den donkerte töös mot zèèn, war?'; Henk van Rijen: 'Wè zit te daor tòch òmmol in den donkerte?' Wat zit je daar in het donker; Cees Robben – As hier elken hellige z’n lichtje heej... zit ons Lief-Vrouwke in d’n donkere... (19661202) [Iedereen heeft het zijne gehad, maar degene die daarvoor heeft gezorgd staat met lege handen; daarmee wordt een gevoel van miskenning uitgedrukt]; GD94 Ik kwaam in den donkere wir tèùs; Frans Verbunt: ik zie in den donkere nèt zo goed as zonder licht; …dè deeje fetsoenleke jongens en mèskes nie, die waare vur den donkerte tèùs. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007); Piet van Beers – ‘Gin strôom’: dan zitte we ammòl tegelèèk/ in den donkere meej z'n alle. (Spoeje doemmeniemer; 2009); A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord.m. 'donkere' - duisternis:'veur den donkeren thous zen'; Goem. in den dungkere; vé den dungkere; van den dungkere. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DONKERE zelfstandig naamwoord.m. - het donker, de duisternis; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – 'donker' zelfstandig naamwoord donker: vur d'n donkere thuis!; Frans Verbunt: het invallen van de duisternis; WNT DONKERTE - l) duisternis, 2) donkere plek, plaats; 2. werkwoord, zwak; donker worden; 't Begon stillekes aon te donkeren. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)
donker, donker, bijvoeglijk naamwoord, donker; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zó dónker as et bakkes van de hèl ('31); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Onze Lieve Vrouw stao int dónker ('73) -men zit er krap bij; WBD III.2.3:190 'donker brood' = zemelenbrood; WBD III.4.4:2 'donkere maan' = nieuwe maan; WBD III.4.4:16 'donker'= bewolkt; WBD III.4.4:238 'donker worden' = schemeren
donkeren, donkere, zwak werkwoord, WBD III.4.4:238 'donkeren' = schemeren
dood, dood, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.2:194 'mee de dood in zijn ogen lopen' = wegkwijnen;
dood, dôod, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, dood; gez. Ge gaot nie dôod vurdè ge en kèèr zaand óp hèt. Je sterft niet voor je tijd. Kees en Bart: 'dodsveraachting'; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – et kiendje was dôod vurdèsset kósse dôope; gez. om de dôoje dôod nie - beslist niet; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as ge dôod gaot, gaode int paopeköltje (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1968) - kinderplagerij; Frans Verbunt: dôod is nie èèrg, mar ge mot zo verrèkkes lang stilligge; Frans Verbunt: zörgt dègge nie dôod zèèt vurdègge dôodgaot; WBD III.1.2:219 'dood' = verkleumd; WBD III.1.1:256 'dood' = gevoelloos; ook 'doof'; WBD III.2.3:266 'dood' = verschaald (bier); GD08 Och val dôod, meens, lèèfde gij nòg!
doodbidder, dodsbidder, dôodsbidder, zelfstandig naamwoord, "doodbidder, aanspreker; LDM: Voor de tijd dat de stichting ""Rooms leven"" de begrafenissen regelde, werd dit particulier door de ""doodbidders"" verzorgd. Deze hadden voor hun raam een bordje, waarop behalve hun naam ook te lezen stond: ""Aanspreker en lijkbezorger"". Nu was het geen zeldzaamheid, dat voor de woning van een ernstige zieke, waarvan een spoedig einde verwacht kon worden, een of soms méér van deze mannen in de buurt bleven rondwandelen om zodra de zieke de laatste adem had uitgeblazen, direct hunne diensten te kunnen aanbieden. Hier werd dan het spreekwoord: ""De een zijn dood is de ander zijn brood"" tot een waar woord gemaakt. Het is natuurlijk wel te begrijpen, dat wanneer dat op en neer kuieren door de naastbestaanden van de zieltogende werd opgemerkt, dit bij hen een minder prettige indruk maakte. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 2 ‘Doden-cultus van eertijds’; NTC – 16-11-1950); Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Jao, ge hòd van die dôod, ge hòd van die dôodsbidders hadde, die kwaame dan. Want vruuger, vruuger hadde op veul plòtse as de meense enen dôojen in hèùs hadde, dan wier der zon wèpke bèùte gezèt, en paor stêene teege mekaaren aon èn daor zon palmtèkske tusse, en boske strôoj…”; Hij is dodsbidder, mar ut is ok unne echte dooije diender ook! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990); Henk van Rijen: doodbidder, aanzegger v.e. sterfgeval, aanspreker; Soms kwaam enen dodsbidder langs om òn te zègge hoeneer de begròffenis waar. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2002)"
doodgemoedereerd, dôodgemoederêerd, bijwoord, doodgemoedereerd, zonder blikken of blozen, alsof het niks is; Meej ene gestripten bòrsròk aon/ aachter enen bol aonjaoge/ èn daor nòg dôodgemoedereerd intree vur dörve vraoge... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Van den aandere kaant bekeeke‘); Cees Robben – Hij zeej dôôdgemoedereerd dek unne interessaante meens zèèè... (19591107); Cees Robben – [dirigent tegen koorzanger:] Fortissimo, dè wil naa krek nog nie zegge degge dôôdgemoedereerd gewoon moet gaon staon te kwèèke. (datum onbekend)
doodmaken, dôodmaoke, zwak werkwoord, doodmaken; D. Boutkan: (blz. 33) dôodmaoke (geen klinker-verkorting)
doodmoe, dôodmuug, bijvoeglijk naamwoord, doodmoe; Kees en Bart: dôodmuug; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DOODMUUG - doodmoede
doods, dods, bijwoord,bijvoeglijk naamwoord, doods
doodsbang, dodsbang, bijvoeglijk naamwoord, doodsbang; D. Boutkan: (blz.35) dodsbang
doodsbeeldje, dodsbildeke, dodsprèntje, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, "doodsprentje, bidprentje; N. Daamen - Handschrift 1916 – ""doodsbildeke (doodsprentje)""; Frans Verbunt: 'dodsprèntje': hij liegt as en dodsprèntje; WBD (III.3.3:332.) dodsbildeke, dodsprèntje - doodsprentje"
doodskist, dodskiest, zelfstandig naamwoord, doodskist; WBD (III.3.3:325) dodskiest = doodskist
doodskop, dodskòp, zelfstandig naamwoord, mannelijk, doodshoofd (onzijdig); Cees Robben – D’n dôôdskop (19590912); Interview Jolen - 1978 - “…zon ding, zon bôomstammeke, zo dik…zo dik èn dan die èn daor stond de…latje, dikke latjes teegenaon, war, meej en kröske derop òf de êen òf de aandere òf en dodskòp!” (transcriptie Hans Hessels, 2013) [bedoeld is: een wèpke, ofwel busselke]
doodstil, dodstil, bijvoeglijk naamwoord, bijwoord, doodstil; R.J. 'doodstil'
doof, dôof, bijvoeglijk naamwoord, ? doof, dove; van gehoor; Cees Robben – [Moeder roept kind:] Gonneke.. Gon.. Gonda... heurde-me-nie dôôve kwartel... (19680621)  - Robben heeft bewust de naam Gonda gebruikt: de heilige Aldegonda van Maubeuge gold voornamelijk als geneesheilige tegen kanker maar zij werd ook aangeroepen ter genezing of voorkoming van doofheid. (Jo Claes e.a., Geneesheiligen in de Lage landen; 2005.); Frans Verbunt: ne meens mót veul ònheure assie nie dôof is; Hij wier òn baaj de kaante wèl wè dôof. (Henriëtte Vunderink, Vergeefse mankemènte, uit: Tis de moejte wèrd; 2011); ? gevoelloos; verdoofd; Cees Robben – M’n been is dôôf... (19680419); Cees Robben – [zieke vrouw:] Dokter, m’n haand is wir dôôf (19831216); WBD III.1.1:256 'doof' = gevoelooos; ook 'doof'; • WBD III.4.4:2 'dove maan' = nieuwe maan, ook: 'donkere maan'
dooier, dôojer, dojer, zelfstandig naamwoord, dooier; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – dè maoke ze meej den dôojer van en aaj; dojer; WBD dooier
doop, dôop, zelfstandig naamwoord, doop, doopsel; voltrekking van het eerste sacrament bij rooms-katholieken; Cees Robben – Maag ik ôôk meej naor den dôôp zuster... (19690530)
doopkleed, dopklêed, zelfstandig naamwoord, doopkleed; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 –  dópklêed; WBD (III.3.3:279) dopkleeke = doopkleed
doopsel, dopsel, zelfstandig naamwoord, doopsel; Cees Robben: van et dópsel tòt den dôod; WBD (III.3.3:279) dopsel = doopsel
doopvont, dopvont, zelfstandig naamwoord, "doopvont; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 –  dópvónt; WBD (III.3.3:60) dopvont = doopvont; D. Boutkan: dopvont; WBD III.3.3:60 dopvont, dopvontkepèl; WTT 2012 - Ook onzijdig gebruikt: Elie van Schilt - In de kerk aongekomen bij ut dopvont, daor wier oe kupke onder al die lappen uytgefrut en mee un "" Ik dóóp oe in de naom van de vadder en de zoon en ok nog dun heilige geest""... (Uit: ‘As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000)"
door, deur, dur, voorzetsel, bijwoord, "door; Dur de drukte kósseme der nie deur. Tis zis uur deur - Het is over zessen, (zie Hft: door); ""Gao liever naor bed, want et is al lang negen uur deur!"" (Jan Jaansen; ps. v. Piet Heerkens svd; ’Oome Teun als opvoeder’; feuilleton in 6 afl. in NTC 2-3-1940 – 6-4-1940); D. Boutkan: (blz. 41-42) durlôope - lopt is en bietje deur; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  de burries van de kreugel bèùge deur ónder et gewicht; D. Boutkan: (blz. 41) 'deur/ dur' als ww-deel; J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DEUR in stede van 'door'; reeds bij Kiliaan; geene verbastering, doch zelfs ouder dan 'door'. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEUR vz + bijwoord - door, fr. par, à travers de, enz.: er doorheen; voort, weg, voorbij: Hij is al meer as en uur deur. De(n) kwa(d)e deur zijn.; dur; door; dur de week; Cees Robben: alles leej dur mekaare"
door kordons, durke-durke-dons, de betekenis is niet duidelijk; mogelijk deel van een aftelrijm van kinderen; Cees Robben – De kender hebben ginne rust (...) en moeten deurke-deurke-dons (19650507)
doorbijten, durbèète, zwak werkwoord, "doorbijten; Pierre van Beek – Wanneer iemand ""z'n geld aon z'n hart gewaasen is"" zijn we niet ver meer van de vrek uit de buurt en men kan er vast van op aan, dat zo iemand wel ""'n halfke kan durbèten (doorbijten) al was 't dè-t-ie van awerdom op z'n taandvlees liep"". Men heeft nu eenmaal van die ""vuil meense"" - zelfs in Tilburg. Het woord vuil heeft hier niet de betekenis van smerig maar van gierig. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant – zaterdag 18 maart 1950)"
doorbladeren, durblaojere, zwak werkwoord, doorbladeren; Henk van Rijen: ge mot dees buukske mar is durblaojere
doorbraak, durbraok, zelfstandig naamwoord, doorbraak; Kees en Bart: 'durbraok'
doordat, durdè, voegwoord, doordat; Kees en Bart: durdè
doordeweeks, durdeweeks, bijvoeglijk naamwoord, doordeweeks; WBD III.5.1:214 'doordeweekse dag', 'werkendag, werkdag' - werkdag; WBD III.1.3:3 'doordeweekse kleren' = doordeweekse kleren; WBD III.1.3:4 'doordeweeks pak' = doordeweekse kleren
doordoen, durdoen, sterk werkwoord, R opschieten, verder gaan met iets; R Allee, doe es deur!; Frans Verbunt: doorwerken; durdoen - di deur - durgedaon; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEURDOEN - door een stramijn, eene zift, teems of zoo iets duwenVerkwisten, doorbrengen; doorschrappen; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; durdoen - doordoen (bijv. 'van 't aaw int nuuw'); Bosch durdoen - door een zeef draaien
doordouwer, durdouwer, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: doorzetter; GD08 die durdouwerkes, rollaaters hiete ze gelêûf ik
doordraaien, durdraaje, zwak werkwoord, durdraaje - draajde deur - durgedraajd, doordraaien; WBD worstvlees en -vet kleinmaken, ook genoemd 'dur de meule draaje'
doordreinen, durdrèène, zwak werkwoord, Frans Verbunt: aanhoudend zeuren
doordrijven, durdrèèver, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: doordrijver; WBD III.1.4:328 'doordrijver' = dwingen
doorduwen, durdouwe, zwak werkwoord, durdouwe - douwde deur - durgedouwd, doorduwen, doordrukken (ook fig.); WBD III.1.4:50 'doorduwen' = aandringen
doorgaan, durgaon, sterk werkwoord, durgaon - ging/góng deur - durgegaon, doorgaan; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEURGAAN - weggaan, vertrekken, heengaan; voorbijgaan; met kracht en spoed gaan.
doorgaans, durgòns, bijwoord, doorgaans
doorheen, durheene, bijwoord, Henk van Rijen: doorheen
doorjager, durjaoger, zelfstandig naamwoord, Cees Robben – Van kends-af-aon unne durjaoger... (1561020); Frans Verbunt: snelle eter; Stadsnieuws: Fèène kòst beschiet er bij hum nie aon, tis ene èchten durjaoger / schròkker (100210)
doorlaatbaar, durlaotbaor, bijvoeglijk naamwoord, doorlaatbaar; D. Boutkan: (blz. 34) 'durlaodbaor'
doorlopen, durlôope, sterk werkwoord, durlôope - liep deur - durgeloope, doorlopen; Cees Robben: òf ie durlópt blèèft de vraog; Henk van Rijen: ze riepe 'durlôope' èn ek krêeg nen douw; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DEURLOOPEN - heenloopen, wegloopen; voorbijloopen; verder loopen
doorlopend, durlôopend, bijwoord, continu, onophoudelijk; Henk van Rijen: ze is durloopend op sjanternèl - ze is voortdurend op stap; WBD III.4.4:73 'doorlopend zeiken'= aanhoudend regenen
doorn, doore, zelfstandig naamwoord, dorens; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – die rôoze hèbbe lange doores; D. Boutkan: die rôozen èbbe lange dôorens
doornvink, doorevink, zelfstandig naamwoord, "groenvink, Chloris chloris (?); N. Daamen - Handschrift 1916 – ""doorevink - groene vink""; WBD III.4.1:131 'doornvink' - groenling"
doorpinner, durpinner, zelfstandig naamwoord, doorschieter; WBD I:1477 'durpinner' - doorschieter (aardappelplant die na een periode van stilstand weer doorgroeit en veel kleinblijvende aardappels voortbrengt)
doorschokken, durschòkke, zwak werkwoord, doorschokken; WBD 'dörschòkke' (II:1013) - doorschokken: de kam vastzetten; ook: 'dörschudde' genoemd
doorschudden, durschudde, zwak werkwoord, doorschudden; WBD 'dörschudde' (II:1013) - doorschudden: de kam vastzetten; ook: 'dörschòkke' genoemd
doorslaan, durslaon, sterk werkwoord, doorslaan, het klieven van een geslacht rund; durslaon - sloeg deur - durgeslaon/durgeslaoge; Audio-opname 1978 – “Dan sneede gij zak zègge van aachtere, boove de koej wier dè durgeslaon, zak zègge, dè kontwèèrek zogezeej, dòr aachter witte wèl, èn dan, jè, dan moeste diejen ènteldèèrem deröt haole èn dan lòsmaoken èn doen èn dan viel er hil dieje pèns, die viel in êene keer in diejen bak neer!” (Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013); WBD bewerken van deeg op de werktafel; WBD durslaon (II:1038) - doorslaan: inschieten v.d. weefspoel; ook: slaon, inslaon, inschiete, schiete of gôoje
doorslag, durslag, zelfstandig naamwoord, vergiet; WBD (III.2.1:172) 'doorslag', temst = vergiet
doorslepen, durslèèpe, sterk werkwoord, er doorheen halen, voor de gek houden; Zôo spraak ik vleeje week twee heere/ èn die sleepe der mèn wè deur/ meej men plat Tilburgs tòltjè... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Òn den aandere kaant‘)
doorsnijden, dursnije, sterk werkwoord, doorsnijden; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de peeperkoek óp tòffel lèggen èn dan dursnije (Kn'50) - gemeenschappelijk bezit verdelen
doorspelen, durspeule, zwak werkwoord, doorspelen, d.w.z. kaart spelen in de nacht van oud- op nieuwjaar - ook: 'van taauw int nuuw speule'; Dan ginge ze durspeule. Vant aauw int nuuw. Jookere. Òf rikke. Dè gong er soms gròf aon toen, meese. Sewèèle wèl vur ene stöver de kaort. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
doorstaan, durstaon, sterk werkwoord, doorstaan; WBD deurstaon (m.b.t. een paard) - beervoetig zijn (een bepaalde afwijking in de beenstand hebbend), ook genoemd 'bèèrvoeteg'; WBD III.1.4:261 'doorstaan' = lijden
doorzakken, durzakke, zwak werkwoord, durzakke - zakte deur - durgezakt, doorzakken; voortgaan met drinken; WBD inzakken (van brood, doordat de deegpunten niet over elkaar vallen)
doos, dôos, zelfstandig naamwoord, duske, "doos; (fig.) onnozel vrouwspersoon, doetje; wè zèède tòch en dôos! - Wat ben je toch een doetje. Cees Robben: Hèdde dè tòch onderaand deur, dôos dè ge zèèt!; gez. PPierre van Beek: (Van een vrouw die gevallen was met een doos als bagage): èn daor laag ze dan: dêen dôos nèffe daander. N. Daamen - Handschrift 1916 – ""dôos - 't is zo mar een dôos (meisje zonder energie)""; WBD III.1.4:34 'doos' = domme vrouw; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – 'dòòs' - doos, gans; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DOOS (scherpl. o), verklw. doozeke(n), dooske(n), Kemp. döske(n), zelfstandig naamwoord.v. Wijf. Wordt niet enkel verbonden met 'oud': 'n oû doos, maar ook met gierig, lui, smèrig en vuil; Bosch doos - doos, domme vrouw, onnozele vrouw; WNT DOOS - weinig bij de hand, onnoozel vrouwspersoon die gemakkelijk is beet te nemen.; duske; van dôos; • doosje; Cees Robben – Hier hedde ’n duske (19650528); Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “Piet Stamp jè, meej zen duske luusiefèrs òn de Hema…die zeej aatij ”sènte dooze, sènte dooze” mar der zaat niks in èn die gaaf ie dan, verkòcht ie vur ene sènt, hè…” (transcriptie Hans Hessels 2014); • onnozel vrouwtje, doetje; Henk van Rijen: hèdde nie en duske blinksmèèr?; D. Boutkan: (blz. 29) combinatie van kwalitatieve (o- u) en kwantitatieve (ô - u) mutatie: dôos-duske."
dop, dòp, zelfstandig naamwoord, döpke, dop; WBD dòppen òn de speene hèbbe - (v.e. merrie) afscheiding geven uit de tepels als bewijs van zwangerschap, ook genoemd 'behaawe zèèn' of (Hasselt) 'ònt èùre zèèn'; döpke; verkleinwoord; dopje; V – Aftelrijmpje! öpke döpke booterstöpke, öpke döpke dons; verkleinwoord van 'dòp', met umlaut
dopen, dôope, zwak werkwoord, dopen; Boutkan - doope - dópte - gedópt - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij dópt; R.J. Thèske hèk em laote dôope; figuurlijk gebruik van ‘het doopsel’, het sacrament van de doop waarbij de pasgeborene wordt begoten met water; vandaar: verdunnen met water; Cees Robben – En de miste kasteleins zen nog  ’t biste rôôms ôôk... Ze dôôpen d’ren snevel nog aaltij aauwverwets... (19831007) [water bij de jenever doen]; Cees Robben – [Over slappe koffie:] Meej ’t volgende zetsel kunde vort dôôpen... (19621116); Dialectenquête 1876 - doapen - doopen; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 –  et kiendje was dôod vurdèset kósse dôope; Henk van Rijen: meej et vòlgende zètsel kunde vort dôope (gezegd als er slappe koffie geschonken wordt); D. Boutkan: dôope, dôopklêed, dopvont; dopt(e); doopt(e); tegenwoordige tijd / verleden tijd sing. van 'dôope', met vocaalkrimping
dorp, dörp, zelfstandig naamwoord, dorp; Den Haajkaant is gin dörp mir. MP gez. On et dörp de praacht, mar hier de maacht. (Gez.van Goirkenaren: het geld was op 't Goirke te vinden); Cees Robben: et dörp dè spraak van en wónder; Dialectenquête 1876 - durp - dorp (vgl. de spelling 'putjes' voor 'pötjes'); durpsplèèn; gez. et kan beeter van de stad as van et dörp (wegens het vermogen); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - òn et dörp de praacht, mar hier de maacht (Ps) - Het geld was op 't Goirke te vinden.('Het dorp' het Goirke, een deel van Tilburg); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - der gebeurt in en stad meer as in zeuve dörpe (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970)- waar veel mensen wonen, kan veel gebeuren; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DORP (uitspr. dörrep) zelfstandig naamwoord.o., Fr. village - dorp; heeft ook de bepaalde beteekenis van 'dorpskom', het gedeelte v.e. dorp dat rond de kerk ligt en gewoonlijk het meest bebouwd is. WBD III.3.1:317 'dorp' = dorpskom, centrum v.h. dorp, ook 'kom'
dorpel, dörpel, dölleper, dölper, zelfstandig naamwoord, "dorpel, drempel; MP gez. Et klinkt nèt òf dègge meej en klapmuts óp enen houteren dörpel slaot. Dialectenquête 1876 - dörpel (ö van 'Mörder), sleepend: dörrepel; Henk van Rijen: 'dörrepel, dölper'; B dörpel; WBD (III.2.1:41) dorpel - vensterbank buiten; WBD (III.2.1:42) vensterdorpel - vensterdorpel; WBD (III.2.1:65) dorpel = drempel; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - dorpel, durpel, delper - drempel ( = deur + paal); Weijnen, Dialectaltlas: dörpel (blz.18, 74); A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord.m. - dorpel, drempel; WNT DORPEL, in de schrijftaal is 'drempel' meer gewoon...; als dölleper; De verwisseling van de R en de L (methatesis) komt vaker voor in het Tilburgs; zie: Van Delft - Een dorpel noemt hij een ""dulleper""; een orgel een ""ulleger""; zelfs hoort men de wijk Korvel ooit ""Kullever"" noemen. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929); Cornelis Verhoeven:  DORPEL (dörpel, maar dikwijls ook: dölleper) m. drempel: go mèr op den dölleper zitte; hij komt hier nie over den dölleper. (Samen met dam een woord dat geladen is met territoriale instincten.); A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - dorpel, durpel, delper - drempel ( = deur + paal); Henk van Rijen: 'dörrepel, dölper'; - L – Wordt met R verwisseld, en omgekeerd. Zulker (zurkel), flamboeës (framboos), kellever (kervel), hallever (armvol), enz. (Schuermans, Algemeen Vlaamsch Idioticon, 1865-1870); dölper; Henk van Rijen: dorpel, drempel; ook: 'dörrepel'; - Met metathesis uit 'dörpel'; Van Delft - Een dorpel noemt hij een ""dulleper""; een orgel een ""ulleger""; zelfs hoort men de wijk Korvel ooit ""Kullever"" noemen. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929); Cees Robben – Swels d’n ölleger spulde/ stölperdenie over den dölleper van de Kölleverse kerk.. (19651015)"
dorsen, dòrse, zwak werkwoord, dorsen; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  dòrse, hij dòrst, hij dòrste, hij heej gedòrst (sic); B dòrse - dòrste - gedòrse; A.P. de Bont: dòrse(n) ww (verl. tijd 'dòrste', verl. deelw. 'gedòrse(n)' en zeldzamer; 'gedòrst' tr. - dorsen; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; 'dorse' - dorsen; deelw.: gedorse
dorst, dòrst, zelfstandig naamwoord, dorst; Frans Verbunt: et zèn bedörve kiendjes die van drinke dòrst krèège(ook Stadsnieuws: 120706)
double face, double face, zelfstandig naamwoord, mannelijk - stofnaam (textiel); double face; Henk van Rijswijk - 2013 - Ik ken de uitspraak alleen in de Engelse versie. (Schriftelijke mededeling); Henk van Rijswijk - Double face: de naam geeft aan dat de stof een dubbel uiterlijk heeft. Men noemt dat ook wel reversible. Een reversible-coat is een jas die aan twee zijden gedragen kan worden. Het is een dubbelweefsel waarbij de twee zijden gewoonlijk door bindkettingdraden met elkaar verbonden zijn. De bovenzijde heeft meestal een andere structuur en kleursamenstelling dan de onderzijde. Het onderweefsel is vaak geruit. Toepassing winterjassen. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954); J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) Double-face. Weefsel met verschillend gekleurde of bedrukte zijden, b.v. dekens. WNT – lemma Doubleface – 2001 - znw. m., mv. -s. Uit fr. double-face (T.L.F.); zoo ook du. doubleface; vgl. eng. double-face (1966). Ook nog wel los geschreven, of met een koppelteeken. ? (Text.) Dubbel geweven stof met aan de twee zijden verschillende patronen of verschillende kleuren. Double face, kaardgaren wollen stof, dubbel geweven met verschillend patroon in onder- en boven weefsel, meestal gemêleerd boven, geruit onder, V. HOYTEMA, Garen 176 [1917]. Dubbelweefsels. Hieronder verstaat men weefsels, die uit minstens twee ketting- en twee inslagstelsels bestaan en als het ware twee weefsels vormen, die boven elkaar liggen en van verschillende kleur en/of kwaliteit kunnen zijn (double face), V. PAASSEN en RUYGROK, Textielwaren 206 [1965].
douwderiedouwtje, douwderiedouwke, zelfstandig naamwoord, alleen aangetroffen bij Piet Heerkens; deuntje, melodietje; en zong z'n douwderidouwke:  (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Aaw Tilburg’, 1938)
doven, dôove, zwak werkwoord, "Henk van Rijen: doven; WBD III.3.3:115 'doven' = idem (kaarsen); zelfstandig naamwoord; dove; Pierre van Beek – ""Hier zie ik oe, zeej den blende!"" en ""Naauw heur ik oe, zeej den dove!"" kan iemand wel eens ten antwoord krijgen als hij ""goed uit den hoek komt"" of de spijker op de kop slaat. (Tilburgse taalplastiek 6 Nieuwe Tilburgse Courant – zaterdag 11 maart 1950); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den dôove = (Jan Kortenray jr.) (blz. 50)"
draad, draod, dròjke, zelfstandig naamwoord, draad; Cees Robben - ...de vêêring van d’n draod... (19560630); WBD prikkeldraod, prikdraod, pikkeldraod - prikkeldraad; R.J. 'ik knupte de draoier'; - Er was geen goeie draad mee te spinnen. - Hij was onhandelbaar, er was niets mee aan te vangen. (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, ‘Bekoring van dialect’; ‘Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend’); Interview Hermans - 1978 - “…want affèktgaores op zichzèllef die zijn van ketoen mar ge hèt ok veel die gevèrfd zèèn dèt wol is, war…..want ene wollen draod kunne ze nie zo dun maoke as ene gewoone hillen dunne zijen draod òfwèl ene ketoenen draod..” (transcriptie Hans Hessels, 2013); WBD kèttingdraod (II:989) - kettingdraad; WBD lèngdraod (II:1012) - lengdraad: ter reparatie v. kettingdraden; WBD inslagdraod (II:1029) - inslagdraad; Henk van Rijen: de draoj zèn dur bekaar gewèèrd - ... zijn in de war geraakt; D. Boutkan: draojer, draoje (plur.) (54); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DRAAD, DRAAT zelfstandig naamwoord. m., vklw. draodje, dreudje, draaiken, draoken; mrv. draoi(d)en en draoten; Fr. fil; als stofnaam m, niet o.
draadhek, draodhèkke, zelfstandig naamwoord, WBD (Hasselt) sluitdraad voor een weide-ingang
draadje, dròjke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, draadje; R+J draojke
draadmaker, dròjmaoker, zelfstandig naamwoord, draadmaker; Elie van Schilt - Ik zaat nog op ut kleuterschooltje, toen kreeg ik unnen trapauto mee Sinteklaos, un vul te duur stuk spulgoed vur un kéénd van unne draoimaoker mee un weeklóón van elf gulden. (Uit: ‘Toen Sint Nicolaas nog Sinteklaos was’; CuBra ca. 2000); Elie van Schilt - kender van unne metseléér, draoimaoker of duveléér, die wieren gin misdienéér. (Uit: ‘As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000); K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - enen dròjmaoker = spinner, c.q. spinnerijhouder (blz.87)
draaiboom, draaibôom, zelfstandig naamwoord, WBD draaiboom voor de koeketel (draaibare boom aan een staande paal); LDM: Velen van ons hebben nog wel de leurders gekend uit Kaatsheuvel met bezems en boenders. Was de stal aan het huis verbonden, dan was er vanaf de goot ook een deur, die toegang gaf op de voorstal, de ruimte waar het vee gevoerd werd. In de woonkamer naast de gootdeur was dan de draaiboom, een staande balk, die draaide tussen vloer en zolder met aan het boveneind een liggende balk, tussen beide zat een schuine stutbalk. Aan het vrije uiteinde hing een stang of ketting met haak, waaraan de sopketel op juiste hoogte boven het haardvuur kwam te hangen. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 16 ‘Rond de boerenhaard 1’; NTC 27-6-1952); A.P. de Bont:: dreiboom zelfstandig naamwoord. m. - draaiboom, 'op ene spil draaiende boom, waarmede men een last verplaatst' (WNT s.v. 2)
draaibord, draajbòrd, zelfstandig naamwoord, "Van Beek - ""'t Is een draaibord"" - Hij waait met alle winden. - Hij huilt met de wolven, waarmee hij in 't bos is. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)"
draaien, draaje, zwak werkwoord, "draaien; WBD schôon gedraajde koej - koe met mooie billen, ook genoemd: 'vierkaante', 'meej goej / mooje bille', 'meej goej aachterstèl'; WBD et kalf zit gedraajd, resp 'aachtersteveure' - met de kop naar achter, dus verkeerd (vóór de geboorte,); WBD in zen hakke draaje - (v.e. paard) bij het stappen de voeten naar binnen keren, ook genoemd 'haoks' (loope); WBD draaje - keren (v.d. ploeg, aan het eind van een akker); - draaje - draajde - gedraajd; WBD 'dur de meule draaje' - worstvlees en -vet kleinmaken, ook genoemd 'durdraaje'; Kees en Bart: der duukskes óm draaje; Cees Robben: Zódde gij oew braoj daor ók in wille draaje?; Van Beek - ""Ik ben er mee gedraaid"". Ik ben er mee klaar! 't Valt niet mee. (Nwe. Tilb. Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959); Frans Verbunt: draaien as ene stront in ene pispòt; Weijnen, Dialectaltlas: geen umlaut (blz. 91/92); Antw DRAAIEN - Iemand iet draaien - hem iets kwaads toebrengen. WBD III.1.4:417 'draaien' = slinkse streken"
draaier, draajers, zelfstandig naamwoord, meervoud, WBD knobbels (kleine heupen achter de grote heupen, meestal in de vorm van uitstekende botten of knobbels, bij koeien)
draaihek, draajhèkke, zelfstandig naamwoord, WBD (Hasselt) draaiend weidehek
draainek, draajnèk, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: kleine bonte specht (Dendrocopos minor; ook: Picus minor); WBD III.4.1:142 draajnèk - bonte specht
drab, drab, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.4:l68 'drab' = modder, slijk; 236 'drabbig' = troebel; WBD III.2.3:267 'drab' = droesem (bezinksel in wijnfles); WBD III.2.3:276 'koffiedrab' = koffiedik
dracht, draacht, zelfstandig naamwoord, dracht; WBD III. 4.3:26 'dracht' = drachtig zijn
draf, drèfke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, Cees Robben - ...op ’n drefke... (19570525); Henk van Rijen: drafje; WBD III.1.2:125 'op een drafje lopen' = op een sukkeldrafje lopen; ook: 'op een schokje lopen', 'op een kiependrafje lopen'
dragen, draoge, sterk werkwoord, draoge - droeg - gedraoge, dragen; Cees Robben: gedraogen óp de wènd; dègge dees medòllie nog lang meugt draoge; WBD (de koe) draogt - ze is drachtig, ook genoemd 'draogend' ofwel 'der is en kalf in', 'der zit en kalf óp'; ze is 'behaawe'; WBD draogt oover - (van een koe) heeft de drachtigheidsperiode overschreden c.q. is 'oover tèèd'; B draoge - droeg - gedraoge; in tegenwoordige tijd geen vocaalkrimping; Dialectenquête 1876 - ze droeg 'n maand op den rug; WBD III.4.3:33 'dragen' = vrucht zetten; D. Boutkan: (blz.37) draoge, (hij) draogt
dragend, draogend, bijvoeglijk naamwoord, WBD drachtig (van een koe), waarvan men ook zegt: 'behaawe'
drank, draank, zelfstandig naamwoord, drank; Kees en Bart: sterken draank; Cees Robben: naa moete den draank vort öt oew lèèf laote; Cees Robben: ge moet den draank en mònd laote staon; Frans Verbunt: ge kunt den draank öt zen bakkes tappe (gezegd van iemand wiens gezicht drankmisbruik verraadt); Cees Robben: 'ge moet d'n draank 'n maond laote staon ...'
drapé, drapeej, zelfstandig naamwoord, " stofnaam (textiel); WBD II.4. p. 861 – J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij „drapé"": „Kamgaren weefsel in versterkte satijnbinding. Licht geruwd en geschoren. Meestal zwart geverfd. De binding is in tegenstelling met Laken, meer of minder zichtbaar. Toepassing: smokings.""; drapé : dràpeej, K 183 (= Tilburg); WNT – lemma Drapé -2001- Fijne zwarte of donkerblauwe, uit kamgaren geweven wollen stof, inz. gebruikt voor gelegenheidskleeding, kostuums e.d. Drapé. Kamgaren weefsel in versterkte satijnbinding. Licht geruwd en geschoren. Meestal zwart geverfd. De binding is in tegenstelling met Laken, meer of minder zichtbaar. Toepassing: smokings, BONTHOND, Wdb. Manufact. [1942]. Drapé. Fijne, wollen meestal kamgaren stof, geweven in speciaal versterkte satijnbinding met lakenappretuur. Soms ook kamgaren ketting en strijkgaren inslag. Gebruikt voor damestailleurs, officierslaken en, zwart geverfd, voor heren gelegenheidskleding, V. PAASSEN en RUYGROK, Textielwaren 334 [1965]."
dras, dras, zelfstandig naamwoord, WBD III.2.3:276 'dras', 'koffiedras', 'koffiedrats' = koffiedik; WBD III.2.3:267 'dras' = droesem; III.4.44:236 'drassig' = troebel
draven, draove, zwak werkwoord, draove - draofde - gedraofd, draven (ook in WBD); geen vocaalkrimping
dreigen, drèège, zwak werkwoord, drèège - drèègde - gedrèègd, dreigen, bedreigen; D. Boutkan: 'Hij bedrèègde mèn meej ene knuppel' (blz.94); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  GEDREGEN: 3e hoofdvorm van 'dreigen': DREIGEN, dreeg, gedregen; J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - GEDREGEN, voor 'gedreigd'. Men zegt het ook meestal in Zuid-Brabant.
dreinen, drèène, zwak werkwoord, drèène - drènde - gedrènd, "dreinen, lastig zeuren; (met vocaalkrimping); - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: drènt; Hij blêef mar drèène. - Hij bleef maar zeuren. Dialectenquête 1876 - drêne (ê van fr. même) - pruttelen; N. Daamen - Handschrift 1916 – ""draine - zaniken""; We zaate aamper in de bus/ toen begosse de klèène/ oover de mallemeule/ al op vurhaand dur te drèène. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: ‘Nòr de kèrmis‘); WBD III.1.4:252 'dreinen' = drenzen; A.P. de Bont: zw. ww. intr. - dreinen: 1) staan te draaien, onzeker zijn wat te doen; 2) dreigen te regenen: Et hee den heelen dag al gedrend. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DREINEN, zie: drènen; drènt; pv. dreint; tegenwoordige tijd sing. 2e + 3e pers. van 'drèène, met vocaalkrimping"
dreinoor, drèènoor, zelfstandig naamwoord, "dreinoor; dreinen lijkt een verbastering van ‘drenzen’; ‘oor’ is een gangbaar achtervoegsel in berispingen als verondersteld wordt dat de aangesprokene niet wil luisteren; vergelijk ‘druiloor’, zie neet-oor; N. Daamen - Handschrift 1916 – ""drainoor - zaniker""; Naa motte nie mène dè ik innen dreinoor zè, die tegen alles in de oppusietie komt... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra); Cees Robben – Lillukke drèèn-ôôr diege-me-daor-staot... (19670603); Cees Robben – Vat de schuup (...) drèènôôr... (19821022); De Wijs  – Meetoere bende ûnne lillikû drèver, dreiner! (feb. 1962)"
drel, drèl, zelfstandig naamwoord, dril, geleiachtige substantie; Cornelis Verhoeven:  DREL (drèl) m, dril, geleiachtige substantie
drenkkuil, drinkeskèùl, zelfstandig naamwoord, WBD weterkuil (natuurlijk of gegraven kuil op het erf of op de weide, waarin men het vee drenkt); in de Hasselt genoemd: drinkkèùl of drinkesgat. WBD III.4.4:183 'drinkkuil' = drenkplaats in een sloot
dreutel, druddel, zelfstandig naamwoord, WBD III.4.4:209 'druddel' = dril, ook 'dedder' of 'kledder'
drie, drie, telwoord, drie; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Drie dingen zijn niet te stuiten: en aaw schuur die braandt, en aaw vrijster die wil trouwe, èn enen boer meej en percèssievaon in zen klaawe ('73); D. Boutkan: drie - derde, maar 'driedes' - ten derde
drieappelepap, drieappelepap, zelfstandig naamwoord, kinderspel; bokspringen; Cees Robben – Oversprong.. hiet dè vandaog... (...) ’t aauw “drie appelepap” (19570427); De Wijs  – Gaon we driehappelepappe of pliesieke speulen mee vreuke? (15-06-1963); Henk van Rijen: spel; Frans Verbunt: variant op bokspringen: één jongen steunt met zijn handen tegen een muur en de anderen bespringen hem; zie kassen
driedraads, driedraods, bijvoeglijk naamwoord, "driedraads; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - en driedraodse stèèrke tas koffie (D'16) (driedraads = stof die uit driemaal zoveel draden geweven wordt als het gewone linnen); N. Daamen - Handschrift 1916 – ""driedraadse - 't is driedraadse (zeer sterke kop koffie)""; Frans Verbunt: en driedraods stèèrke tas koffie (sterke stof werd met driedubbele draad geweven)"
drieërhande, driederaand, telwoord, drieërlei; Cees Robben – ‘k Heb driederaande sôôrt... (19640214); Cees Robben – Ik beteul zelf munnen hof en win veul. ’s middags hek vort driederaand sôôrt gruuntes op taofel... peekes, peeje en wortele... (19850517); De Wijs  – De weffere mende van die driederaande (feb. 1962); Henk van Rijen: 'driederhaande/-te'; Frans Verbunt: der zèn driederaande leuges: klèèn leuges,grôote leuges en dodsprèntjes; A.P. de Bont: drieërhande; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – driederande - drie soorten
driegen, driege, zwak werkwoord, rijgen; R.J. 'moederke moet er oew klirkes nog driegen'; Den herfstweind driegt z'n witten draod/ deur ’t laoken... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: ‘Jaors-brullof’; 1932)Mientje mijn kiendje, slaop, ; d'engeltjes komen al vliege, vliege, ; moederke moet er oe kleerkes nog driege... (Piet Heerkens; uit: D’n örgel, ‘Slaopliekes 2’, 1938); WBD driege (II:ll73) - rijgen; ook 'rèège' genoemd; A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - driegen - met losse steken rijgen (zelfstandig naamwoordl.); WNT DRIEGEN II, van dezelfde stam als 'dringen'. Met een losse draad hechten, rijgen. Thans in N.-Ndl. verouderd. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DRIEGEN wordt hier gebruikt voor 'rijgen, aanrijgen'. Z.a. A.P. de Bont: driege(n) zw.ww.tr. - met een losse draad en wijde stenen rijgen. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DRIEGEN - met een lossen draad hechten, rijgen
driehoekig, driehoekerig, bijvoeglijk naamwoord, driehoekig; Bij ons oomaa hing nòg zon driehoekerig bòrdje òn de muur meej in et midde en ôog dè zeej dè Gòd alles zaag. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
drieklets, drieklèts, zelfstandig naamwoord, WBD III.1.2:133 'op een drieklèts lopen = vlug lopen; ook: 'stiefelen, stouwen'
Driekoning, Driekonning, eigennaam, enkelvoud, een van de Driekoningen; Cees Robben – De zwarte Driekôning die hedde genekt... (19561222)
Driekoningen, Driekôoninge, zelfstandig naamwoord, "1. zelfstandig naamwoord eigennaam; Driekoningen - de feestdag van 6 januari, in de Roomse kalender Epifanie, de openbaring van Jezus als mens; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – - Driekònninge - Driekoningen [de o is in Beek dus kort]; Piet van Beers –uit: 'Kèrsemes 1996' – Ik hèb vur ènkele jaore terug/ unnen bôom meej klèùt gekòcht./ Èn...nao Driekooninge hèk 'm/ nao munne tèùn gebròcht. 1.1. Een van de beelden uit de Kerstgroep; Cees Robben: den zwarten driekooning die hèdde genèkt. [datum?]; 2. Samenstellingen; 2.1. Driekôoningezinge; Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - “Dan gingde Driekôonenge zinge, dan ginge ze de straoten aaf èn dan hadde zon mèndje bij, zon körrefke, èn dan krêede ooveral en paor (???) òf en snoepke èn zôo òf meense wòr ge ene sènt van krêegt èn agge dan tös kwaamt hadde meschien en kwartje òf tweej kwartjes…”; Henk van Rijen: op zis janewaarie gòn ze driekôoninge-zinge; Lodewijk van den Bredevoort (Jo van Tilborg) – Gaon zingen meej Driekôoninge waar nie zon succes. Oew haande vroren van oew lèèf en dan moeste nog den hille tèèd, dè sigarekiesje rèècht hauwe. In dè kiesje stond un braandende kèèrs, et waar un miraokel as ge die vlam op den hille lange, barre tocht aon kost haawe. Enne echte lampion, waor de miste kender meej langs de deuren gingen, zaat er bij ons nie aon. Wij behielpen ons èège mar meej un sigarekiesje. Et vroor det klapte, en oew haande hielde nie wèèrm. In de bôjem van et kiesje han ze meej enne gloeiende spèker gaotjes gebraand in de vörm van un ster, ge liept asset ware meej un lichtende ster te venten. Veul kiesjes heb ik in braand zien vliegen, in dè van men kos ik et kèrske amper aonhaawe, den héle tèèd waaide et èùt. Nèè dè Driekoningenzingen hè’k nôôt zon succes gevonden. Wè moeste trouwes meej al die plekzooi, diese in oew tas flikkerde, as beloning veur oew zingen. Ge waart nog nie ötgezonge of ze knikkerde de deur al dicht. (Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Jeugdherinneringen van een gewone volksjongen; 2006); 2.2. driekôoningenaovend; WBD (III.3.3:240) driekôoningenaovend; 2.3. Driekôoningefist; Piet van Beers –uit: 'Allòchtontjes' – Diejen dag zèn der nog veul/ zangerkes gewist./ Dès èlk jaor opnuu/ meej 't Driekooningefist. 2.4. Driekôoningelieke; Piet van Beers –uit: 'Traditie' – Ik was de Kèrstbôom af òn 't tèùge./ Toen stond er iemand òn de bèl./ Ze zonge 'n Driekoningelieke./ Ge kènt dè vèrsje toch nog wèl. 3. Afgeleide verbeeldingen; 3.1. weversterm; WBD Driekôoninge (II:1008) - drie naast elkaar gelegen 'smètte', ten teken dat een stuk (weefsel) vol was. Lambert de Wijs – 1928 - ""Kunde vandaog niet naar 't durp?"" ""Dè leet 'r aon of dè de drie koningen op komst zèn."" ""Ze zitte precies tege de veurboom."" ""Dan rij 'k om tien ure naar 't durp."" (...) Dit gesprek had plaats voor 'n groote veertig jaren, in de weefkamer van een eerzaam weversechtpaar aan den Heikant. (...) Dat naar 't durp gaan werd altijd vooraf gegaan door de komst van de drie koningen. Ter verklaring hiervan diene, dat elk stuk ongeveer 12 smet lang was. De smetten nu, 'n teeken van roode aard, ""rooièèrd"", werden van 1 tot en met 11 gemerkt; de twaalfde echter met drie teekens; 'n ingenieus wever had hiervoor den naam van ""drie koningen"" uitgedacht. Gerard van Leijborgh - Wanneer een stuk „vol"" was dan kon de wever dit reeds van te voren zien aankomen, want dan zag hij niet één, doch 3 smetten bij elkaar. De wevers noemden dit de „Drie Koningen”. (De laatste Tilburgsche huiswever 4, Nieuwe Tilburgsche Courant, 22-11-1940 - Aan het woord is Frans van Geloven, de laatste huiswever.); 3.2. kaartterm (familietaal?); WTT 2012 - bij het kaartspel zwikken: alle drie de kaarten zijn 'heren'; als bod ook genoemd 'zes jannewaarie' (ca. 1970)"
driekwart, driekwart, bijwoord, over iemand die zich afwijkend gedraagt. Cees Robben – Hullieje pa is unne wous.. hullie moeder unne abbetjoek.. en zelf is ’t ôôk mar unne drie-kwart... Vur de rest gaoget wel. (19840330)
drieling, drieling, zelfstandig naamwoord, WBD bepaald type klein paard; ook in Hasselt 'drieling'; WBD 'sjètlander' - shetlander
drieponder, drieponder, zelfstandig naamwoord, drieponder (brood, kanonskogel?); R Ik hèb mene grótsten driepónder al binne; Ik heb de langste tijd van mijn leven al achter de rug.
dries, dries, zelfstandig naamwoord, WBD weide, grasland; (Hasseltse term); Hoogen dries - topon. Pierre van Beek: Den dienen hèbben ze nòr den Hoogen Dries gebròcht - die hebben ze in ongewijde grond begraven (nl. op de algemene begraafplaats aan de Oisterwijkse baan, nabij het Heuvelse kerkhof). (Tilburgse Taaklplastiek 154); WNT DRIESCH - l)verarmd bouwland; 2) braakland; enz. z.a. A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - dries - dicht bij de woning gelegen weide; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DRIES zelfstandig naamwoord. m. - weide, dicht bij de woning gelegen. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DRIES wordt, in de Baronie, genaamd de grond in het gemeen, en het met gras bezette land in het bijzonder, 'twelk binnen eene boerenhofstede besloten is. Z.a. K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - DRIES: Een stuk weiland het geen bij het huis of tusschen de akkerlanden ligt, dus een hoog stuk weiland. Zie Kiliaan. A.P. de Bont: dries zelfstandig naamwoord. m. - (in de regel) dicht bij de woning gelegen hoog stuk weiland.
drieslag, drieslag, zelfstandig naamwoord, WBD óp nen drieslag (lôope) - gezegd v.e. paard dat tegelijkertijd galoppeert en draaft; A.P. de Bont: drieslag zelfstandig naamwoord. m. drieslag: 1) zekere onregelmatige gang v.e. paard; 2) term bij het dorsen met vlegels.
driespener, driespinder, zelfstandig naamwoord, WBD driespeen, koeuier die slechts uit drie kwartieren melk geeft, ook 'driespeejn' genoemd; A.P. de Bont: driespeender zelfstandig naamwoord. m. - koe die uit slechts drie spenen melk geeft.
drietand, drietaand, zelfstandig naamwoord, drietand; WBD 1461 (Hasselt) 'drietaant' - drietandige aardappelhaak (buiten de Hasselt): 'errepelhaok'
drift, drift, zelfstandig naamwoord, WBD big van acht tot twaalf weken, ook 'lôopvèèreke' genoemd (Hasselt); WBD III.4.4:189 'drift' = vuil in sloten of tegen dijken; Cornelis Verhoeven:  DRIFT, m. o.a. ook: jong varken; wsch. zo genoemd in een tijd dat varkens in een drift of kudde gehoed en langs wegen (dreven of driften) voortgedreven werden. Weijnen, Dialectaltlas: drift in T, ook 'Bag', 'kap/kabbe' en 'kuuske' (blz. 153); A.P. de Bont: drift II zelfstandig naamwoord. vr. - halfwassen varken; minder vaak 'drever'
drijftol, drèèfdölleke, zelfstandig naamwoord, verkleind, drijftolletje; kinderspeelgoed: drijftol, tol die met een zweepje in beweging moet worden gehouden (aandrijven); zie hakdöllekes; Cees Robben – [Kinderen in een winkeltje:] Meneer, verkôôpte sewèèle nog drèèfdöllekes meej ’n zwipke en hakdöllekes meej ’n piske... (19800418); Henk van Rijen: drijftolletje; WBD (III.3.2:81) drèèftòl, draajtòl, drèèfdòl; Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – drèèfdölleke - drijftol
drijven, drèève, sterk werkwoord, drèève - drêef - gedreeve, drijven (overg. + onoverg.); Cees Robben: en waoterke dè zuutjes drèèft; drèèftölleke (speelgoed); (geen vocaalkrimping); drêef; dreef; — verleden tijd sing. van 'dreeve'
drijver, drèèver, zelfstandig naamwoord, koppig persoon; De Wijs – ‘Toen’t nog ‘nen klèènen brak waar, dacht ik al dettet aaltij 'nen drèver zô blève’ (23-10-1963); De Wijs – Meetoere bende ûnne lillikû drèver, dreiner! (feb. 1962); Cees Robben – ‘t [het kind] zal aaltij wel unnen drèèver blèèven... (19631129); drèèverke; verkleinwoord; opvallend klein persoon, wel beweeglijk; WBD III.1.1:11 'drijvertje' = iemand van kleine gestalte
dringen, dringe, sterk werkwoord, dringen; D. Boutkan: dringe- dróng - gedrónge
drinkbak, drinkesbak, zelfstandig naamwoord, drinkbak; WvM dès nen drinkesbak vur d'eekhoorentjes
drinken, drinke, sterk werkwoord, drinken; D. Boutkan: drinke - drónk - gedrónke; D. Boutkan: (blz. 27) in 2e pers. en 3e pers. enk. presens wordt in het cluster nkt de k verzwegen - dringt
drinkkruik, drinkeskrèùk, zelfstandig naamwoord, Henk van Rijen: 'drinkeskröök' - kruik waarin drinken werd meegenomen naar het werk
droes, droes, zelfstandig naamwoord, WBD goedaardige droes (bij paarden), kooierdroes, vooral bij jonge paarden; WBD droes - verkoudheid (bij paarden); men spreekt ook van 'bevange'; WBD III.2.3:267 'droes' = droesem, ook 'dras', 'drab', 'zakse'; A.P. de Bont: droest zelfstandig naamwoord. m. - droes (paardeziekte); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DROES zelfstandig naamwoord. m. koffiedik, Fr. mare de café; ook draf en dras. WNT DROES (II) 2) naam voor verschillende paardenziekten; (III) 2) koffiedik
droezig, droezeleg, bijvoeglijk naamwoord, WBD (Hasselt) gezegd van een paard dat last heeft van troebele ogen, ook genoemd 'traonôoge'; WNT DROEZELIG l) Van paarden: aan droes lijdende
drogen, drêûge, zwak werkwoord, drogen; D. Boutkan: verleden tijd drêûgde naast drugde (blz.39); B dreuge - dreugde - gedreugd (zonder naglijder); - geen vocaalkrimping (D. Boutkan: 41); Audio-opname 1978 – Dhr. Bertens – “En dan liete die blaos wè drêûge èn zo gauw asse wè gedrêûgd was, jè dan gingder meej voetballen op straot”. (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels); Cees Robben – Verder gaot ie [de wol] op d’n taas/ om te dröge.. (19560630); Lechim - ...meej et dreuge van de waas... (Lechim; ps. v.  Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et gift gin paas, zon gôore waas. ); Appeltjes dreuge waar un bezigheid, die elk jaor terugkwaam. Ons moeder schelde un wasmaand appel en sneej die in schefkes. Die schefkes appel wieren in de zon te dreuge geleed. Asse dreug waren hadde nog gin kwart maand over. Om ze dreug te haawe, wieren ze boven op de vliering op kraante geleej. Meej gedreugde prèùme saome, wier daor tuttiefruttie van gemaokt, dè waar un toetje veur de fistdaoge en veur bij de pudding. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006); WBD drêûge - drogen van leer (II 640); Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - iederêen moet er zen neus oover drêûge, tot Jan Rap mee zenen örgel ('70) - iedereen meent zich ermee te moeten bemoeien; WBD de derde keer bakken van beschuit (de tweede keer heet 'kleure')WBD drêûge (II:1026) - drogen: droogwaaien; ook: blaoze; A.P. de Bont: zw.ww.tr. en intr. 'dreugen' - drogen. Voor het vocalisme zie § 134 v.d. Klankleer. Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DROOGEN (Kemp. ook druëgen) - drogen, Fr. sécher. Haor. - D'n dreuge - droge plek: dan moeste onder d'n dreuge zien te komme
droger, drêûger, zelfstandig naamwoord, droger, iemand die iets droogt; WBD drêûger - droger, van leer (II 642)
drol, dròl, zelfstandig naamwoord, WBD III.2.2:16 'drol', 'drolleke' = liefkozend woord voor een kind; 34 'verwende drol' = verwend kind; WBD III.3.1:249 'drol' = grap
drollendraaiers, dròlledraajer, zelfstandig naamwoord, K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - dròlledraajers = (grasmaaiers v.d. Plantsoendienst (blz.88)
drollenvanger, dròllevanger, zelfstandig naamwoord, GG plusfour; WBD III.1.3:59 'drollenvanger' = pofbroek; Ik zaag der pico bello èùt, meej menne irste plusfour, in de volksmond drollenvanger geheten. (…) Dieje dròllenvanger zon we al gaaw gaon vervloeken, bij et voetballen zakten die pèèpe van die broek aaltij op oew schoen. (Lodewijk van den Bredevoort – ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
drolletje, drölleke, zelfstandig naamwoord, verkleinwoord, van ‘dròl’; als koosnaam voor kleine kinderen; drolletje; Cees Robben – Ze slaope daor, de dröllekes/ In beddekes... as möllekes... (19580531); Dialectenquête 1876 - drulleke (u = fr. oeu); Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 – ; drölleke - drolletje; kooswoord; benaming voor suikerbroodje met kaneel; Bosch drùlleke - klein persoon (ook liefkozend), kleine drol
drom, drèm, zelfstandig naamwoord, A.P. de Bont: drem, zelfstandig naamwoord. m. (weverst.) 'drem, drom' - het niet meer te verwerken uiteinde v.h. kettinggaren. Z.a.
dromen, drôome, zwak werkwoord, dromen; Wie ha dè naa ôot kunne drôome! Drôomend veej vergit te graoze; Cees Robben: Waor ik snaachs nòg wèl van drómde ...; Cees Robben: Ik drómde vannaacht dèk wèèrk hò; Dialectenquête 1876 - hij is 'nen droomer; B droome - drómde - gedrómd; ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij drómt
droog, drêûg, bijvoeglijk naamwoord, droog; Giestere rèègenden et èn naaw ist drêûg. WBD drêûg staon - geen melk meer geven (van een koe gezegd); Cees Robben – Unne mond zô dreug as schar... (19560714); Dialectenquête 1876 - 'nen dreugen zommer; A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant; Antwerpen 1952 – ;  hullieje mónd is drêûg van den dòrst; D. Boutkan: (98) .. drêûg fan den dòrst; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zó drêûg as en hòrt (HM'70) - zo droog als een horde; erg droog; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ge hèt venaacht zeeker nie drêûg geleege (D'16) - gezegd tegen iemand die nogal vroeg uit de veren is. K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - den drêûge = George Dröge (blz.35); Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DROOG (scherpe o, Kemp. oog druëg), Fr. sec. J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - DREUG voor 'droog'. In Neder-Saksen zegt men ook 'drüge'. Weijnen, Dialectaltlas: drêûg, met umlaut (krt.48); A.P. de Bont: Onder 'dreuge(n): voor het vocalisme van 'dreug' en 'dreugen' zie par. 134 v.d. klankleer. WBD III.1.4:263 'droog' = sip (kijken); WBD III.2.2:31 'droog' = zindelijk; WBD III.4.4:28 'droog houden' = droog blijven (weer); ook: 'overblijven'
droogkamer, drêûgkaomer, zelfstandig naamwoord, de kamer waarin sigaren gedroogd werden; Interview Jolen - 1978 - “De siegaarefebrieke die ik gewèrkt hèb die hadde en, en drêûgkaomer, hè, èn daor wèrde de siegaare in gedrêûgd èn asse dan gedrêûgd waare dan ginge ze in rèkke staon.” (transcriptie Hans Hessels, 2013)
droogkloot, drêûgklôot, zelfstandig naamwoord, Frans Verbunt: droge-humorist; Stadsnieuws: Bè diejen dreugklôot moete geduureg èfkes dènke, vurdè ge kunt laage. (161209) - Bij die droogkomiek moet je meestal even nadenken,voordat je kunt lachen.
droogleggen, drêûglègge, sterk werkwoord, "droogleggen = alcoholgebruik verbieden; Ons kermis is dees jaor vur den irsten keer ""dreug gelee"", dè wil zeggen, dè ge in de café's vur oe goeie centen eigenlijk gin drupke snevel zô't kunnen koopen. De köster was in den raod den eenigste die z'ne mond er tegen durfde open te trekken. Van den eene kaant valt dè te begrijpe, want hij hee-t-'m verduveld gère; en dan ten twidde: die thuis niks as leege briefkes meuge lezen, hebben op 'n aander de miste prots. (Kubke Kladder; ps. v. Pierre van Beek; NTC; Uit ‘t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)"
droogmachine, drêûgmesjien, zelfstandig naamwoord, droogmachine; WBD II:1057 - droogmachine; Interview dhr. Van den Aker – 1978 – “...èn toen zèèk nòr de wolle stòffe febriek oovergegaon èn daor beurde ik netuurlek meer. Bij Janssen-De Horion hèb ik toen gewèrkt èn toen hèbbe we op de dinge gewist, op et drêûgmesjien gezeete…”. (transcriptie Hans Hessels 2014)
droogmaken, drêûgmaoke, zwak werkwoord, droogmaken; WBD drêûgrmaoke (II:1056) - droogmaken: ook: drêûge
droogrek, drêûgrèk, zelfstandig naamwoord, WBD droogrek voor vaten en emmers buitenshuis, ook genoemd 'kannerèk', 'drugrèk', 'pannerèk', 'rèk', 'mèèlkrèk' of (Korvel:) 'droeprèk'
droogschaven, drêûgschaove, zwak werkwoord, WBD drêûgschaove - droogschaven, van huiden, d.w.z. aan de vleeskant uitdunnen c.q. op gelijke dikte brengen (II 613)
droogte, drugte, zelfstandig naamwoord, droogte; D. Boutkan: (blz. 34) 'drugte, drèùgte'; Cees Robben: 10 'die drugt' (blz. 9)
droogte, drugt, zelfstandig naamwoord, droogte; Cees Robben – Die drugt, die drugt... [klagende tuinder] (19760820); A.P. de Bont: dreugt zelfstandig naamwoord. vr. - droogte; Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 -  DRÖGT zelfstandig naamwoord. v. - droogte (Kempen)
droogzolder, drêûgzulder, zelfstandig naamwoord, droogzolder; WBD drêûgzulder - droogzolder, voor het leer (II 643)
droom, drôom, zelfstandig naamwoord, droom
d