elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Draaijer, W. (1896). Woordenboekje van het Deventersch Dialect. ’s-Gravenhage: Martinus Nijhoff

-age, age, (achtervoegsel) , Dit achtervoegsel wordt uitgesproken: azî, b.v. kurazî, plantazî, fòppazî, slîtazî, lekkazî, stellazî, furazî, boskazî, timmerazî, dîrazî, kassazî, tü̂gazî, klérazî e.a.
-man, man, (achtervoegsel) , Vele liefkoozingsnamen worden gevormd door achtervoeging van man b.v. Janman, Derkman, Sîneman, Wimman, Betman (Bertha), Jóman enz. Zelfs hoort men: vaderman en môderman. [Aanvulling van Beets: Zelfs van dieren: Poeseman, kieseman (Kalf), Garrîtman (kraai), Sikkeman, enz.]
-schap, schap, (achtervoegsel) , Vroeger meer dan tegenwoordig luidde dit achtervoegsel: schop. Gezelschop, heerschop, vrendschop, vîandschop, boodschop, voogdîschop, blîschop, bèterschop, bü̂̂rschop enz.
aalt, aalte, (vrouwelijk) , Koeienpis. De aalte loopt van de mestvaalt naar ’t aaltegat.
aambeeld, ambelt, (onzijdig) , ambelten, Aanbeeld.
aandacht, andacht, Iemand, die naar de kerk gaat, wenscht men: Goeien andacht!
aangeven, angéven, Ophouden met, vaarwel zeggen. Fr. abandonner. H(i)ee hèf ’t warken d’r anegéven; h(i)ee g(i)eet nu op zîn slüfkes lèven. Hendrik Jan hèf zîn deerne d’r anegéven: Zijn engagement verbroken Ook Gron.
aanhalen, anhalen, Vader is tégenswoordig arg met de rimmetîk anehaald: geplaagd. In plaats van: anehaald, zegt men in dezen zin ook anemaakt. Het laatste ook in Limb. O. V. II p. 211. Ook Gron. Het Gron. anhaolen, anroupen is in Deventer ophalen. Zie dat woord.
aankrijgen, ankrîgen, Aankrijgen, toetasten, nemen, zich bedienen. Nu moj u n(i)eet laoten nögen; nu moj maor ankrîgen; ’t st(i)eet d’r vör.
aanluiden, anlüjen, Door luiden verkrijgen, erven. D(i)ee vent hèf geld as drek, maor zelf heffe ’t n(i)eet ve(r)d(i)eend; de klòkken heb ’t ’m anelüjd. Gron. in dezelfde bet.: touluden.
aanmaken, anmaken, Zie anhalen.
aanpietsen, anpîtsen, Oprijden. D(i)ee meid is zoo lui astertô; ’k mot haar den hélen dag anpîtsen.
aanpijpen, anpîpen, Aansteken. ’k Heb gîn vü̂r; mag ik wel is van u anpîpen?
aanroepen, anrôpen, Afhalen om mee te gaan. Garrît kom î mîn margen arôpen aj nao schôle gaot? Zie ook: ophalen.
aanspreken, ansprèken, Een zieke bezoeken. ’t Löp met Tö̀nnes op ’n endjen; aj kö̀nt kom ’m dan nòg is ansprèken. Ook Gron. en N.-Holl.
aanstoffer, anstòffer, (mannelijk) , Volksetym. voor: handstoffer. Waor is de anstòffer en ’t blik?
aantrekken, antrekken, Aankleeden. ’t Zal manges tît wo(r)den üm mîn an te trekken.
aap, aap, Vör den aap hòlden, foppen, beet hebben. Nu gelöf ik daj mîn vör den aap wilt hòlden; daj ’t er mîn ümme wilt dôn. Ook N.-Br. O. V. I. p. 194. Wanneer ergens drukte of ’n opstootje is, en een jongen komt nieuwsgierig naar de oorzaak vragen, dan antwoord een spotvogel: “D’r wö̀t ’n aap evlooid en î mögt ’m de start ophòlden”.
aardappel, eerappel, (mannelijk) , eerappels, Aardappels. Eerappels! was ook een uitroep, een soort van krijgsgeschreeuw bij het uitdeelen van klappen in het spelletje: “de bûr ü̂t ’t nö̀st”. Zie: négenwèkers.
aardbei, eerbèze, (mannelijk) , Aardbei. Ook Wvl. Zie: de Bo.
aarden, aoren, Aarden (van besmettelijke ziekten).
aas, aos, (onzijdig) , aozen, Stekelig, kribbig kind. Ndl. aas – kreng, prij.
absoluut, apslü̂t, Absoluut. Volstrekt. Derkman wil apslü̂t met mîn gaon en h(i)ee magter n(i)eet ü̂t.
achtendeel, [soort botervat], achtendél, (onzijdig) , achtendélen, Een botervat, waarin 40 oude ponden gaan. In Vlaanderen is ’t de naam voor ’n graanmaat = 1/10 mud. Zie de Bo. i. v.
achterduims, achterdums, achtedums, Heimelijk, in ’t geniep.
achterhek, achterhekke, (onzijdig) , Krat van ’n boerenwagen. Ook Gr. en Dr.
Achterkarspel, Achterkaspel, Achtekarspel, (onzijdig) , d. w. z. “De Acht Kerspelen,” een bekende buurt. De naam is ontleend aan het uithangbord eener herberg, die men er vroeger vond.
Achterland, Achterland, Achteland, Dit is de naam, dien men in de IJselstreken geeft aan Twente en de Graafschap.
achtermiddag, achtermiddag, achtemiddag, (mannelijk) , Namiddag. ’s Achtermiddags of ’s achtermiddes.
achterste poten, achterste pooten, achteste pooten, Achterpooten. Vooral fig. H(i)ee ging op zîn achterste pooten staon = hij begon zijn misnoegen, zijn ontevredenheid te kennen te geven, hij werd boos.
achteruitboeren, [achteruitgaan], achterü̂tbûren, Achteruitgaan in stoffelijken zin. D(i)ee man is in zîn etrouwen ha(r)d achterü̂tebûrd; zîn vrouwe is ’n héle slechte hü̂shòlderse. Ook Limb. Brab. en W. Vl. O. V. III p. 3.
achterwerk, achterwark, achtewark, (onzijdig) , Achterste, achterkwartier. H(i)ee krig wat vör zîn achterwark. O-Fr. achterkastèl.
actie, aksî, aksi maken: Ongenoegen maken. Hòld nu u mond; ’t gèf anders nòg aksî. D(i)ee bü̂ren hebt samen aksî. Fr. action beteekent ook: strijd.
adem, aosem, (mannelijk) , Adem. Van hem die zijn glas in één teug leegdrinkt zegt men: H(i)ee hèf ʼn starken aosem.
ader, aoren, Als subst. beteekent het: aderen.
af, af, Zie òf.
af, òf, (bijwoord) , Mîn wark is òf. Ook W. Vl.
afbloten, òfblöten, De bemeste bovenlaag van den grond met een platte schop afsteken en in de voor werpen. Eig. bloot leggen.
affaire, affére, afféren, afférens, Zaak, affaire. D(i)ee man hef al vierderlei afférens ehad; ’t wil maor n(i)eet bòtren met ’m.
affronteren, afgrontéren, Affronteeren.
afgaan, òfgaon, De school verlaten. Meester, mak üm elf ü̂̂r òfgaon?Het woord wordt ook gebruikt on de meer gewone bet. van: afgaan – cacare. Wanneer iemand, die nog al op den penning is, toevallig eens een milde bui heeft gehad, zegt men, daarop doelende, schertsend: Tu is ʼm ook ʼn aap òfegaon.
afgaande ziekte, òfgaonde zeekte, òfgaonde zieekte, Kwijnende ziekte, b.v. tering.
afgedeksels, òfgedeksels, (bijwoord van graad) , Zeer, bijzonder. Andere bijwoorden van deze soort zijn: òfgeweerligs, òfgedreid, òfgemîters, òfgestampt, òfgedonders, òfgedr(i)eedonders, òfgedü̂̂vekaters, òfgedr(i)eedü̂̂vekaters enz. Zie de opmerking bij: afgestampt.
afgestampt, afgestampt, òfgestampt, (bijwoord van graad) , zeer, bijzonder. ’t is afgestampt mooi; ’t règent afgestampt. Hoe ’t komt, dat woorden, als het genoemde, versterkende kracht hebben, vindt men uitvoerig verklaard in het Ned. Wdb. op: afgebliksemd. De vereeniging van een begrip van kracht (stampen, bliksemen enz) en een ander: ten einde toe – (af), maakte die woorden uitnemend geschikt om als uitdrukking van intensiteit in ’t algemeen te gelden. Vgl. Afgedü̂veld, afgedü̂vekaters, schertsend versterkt tot: afgedr(i)eedü̂vekaters, afgedonders, afgeweerlichs enz. Zie: òfgedeksels.
afniefelen, [stelen], òfnîfelen, Afstelen, afkapen.
afpart, òftenpart, òftenpat, (onzijdig) , Aandeel, bescheiden deel. Zîzoo, hòlt nu u mond; elks hef zîn òftenpa(r)t.
afrikken, òfrikken, Door rikkingen afsluiten.
afschotelen, òfschö̀ttelen, Afwijzen, achterafzetten. Mag î n(i)eet méspö̀llen Jentjen? Heb ze u weer òfeschö̀tteld?
afstrijden, òfstrîjen, Afstrijden, heeten liegen. Ik wil ʼt u n(i)eet òfstrîjen, maor gelöven dô ʼk ʼt n(i)eet.
aftokken, òftòkken, Afbedelen, aftroggelen. îmand geld òftòkken. Hendrik î mögt u brörken niks òftòkken; h(i)ee mag ʼt alléne opèten.
ajakkes, arrîjazzes!, Ajakkes!
al, al, (bijwoord van bevestiging) , wel. ’t Is n(i)eet! ’t Is al! ’t Is al waor! (klemtoon op al) Ik zegge van al en mîn brör van n(i)eet. Ook Gron.
albaster, allebastert, allebastet, kallebastet, kallebastert, (mannelijk) , Knikker van albast. (Zie over de soorten van knikkers te Deventer mijn feuilleton in de Dev. Cour. van 20 Juli ’94).
albestel, albestel, (mannelijk, vrouwelijk) , Albedil, albeschik.
alleens, [gelijk], alens, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Geheel hetzelfde, gelijk. D(i)ee tw(i)ee brörs bint altît alens gekleed. Z(i)ee hebt alense kleeren an.
allemensenkinderen, allemensenkinder, Wel allemensenkinder! Wel afgedrieduivekaters! Wel drommels!
almogend, allemögend, (bijwoord van graad) , zeer. D(i)ee jonge is allemögend vergètachtig. Allemögend zwaor. H(i)ee kan allemögend l(i)eegen. Ook bvnw. b.v. Ik hebter zon allemögenden hékel an. Wel allemögend! – Wel verdraaid! Ook Gron.
als, as, asse, Als. Woordspelingen: Asse is verbrande törf en hòlt. As den hémel invalt bint alle boonenstòkken kapòt: (krîwe allemaole ’n blauwe slaopmütse op). Het wordt soms vóór ’t voegw. dat gebruikt, waar ’t in ’t Ndl. niet gebezigd wordt: Ik schréve as dak wel kommen wòl. ’t Düt mîn plezier as daj ekommen bint. Ik gelöve n(i)eet as datte ’t bèterder kan. Na een comparatief steeds: as.
als ertoe, astertô, asterantô, = als der toe, dat het verschrikkelijk is. Zie ’t voorbeeld bij: anpîtsen. ’t Zal van nacht bakken astertô. ’t Weit hier astertô.
amen, amen, Van eeuwigheid tüt amen, al maar door, uit den treuren, tot vervelens toe. Wî zit hier te wachten van eeuwigheid tüt amen. Gron. Van ijwighaid tot poas (Molema).
angel, angel, Vischhoek. Ook in samenst. b.v. Snôkangel.
appelpent, [appelmoes], appelenpent, (vrouwelijk) , Appelmoes. Pent is een afl. van lat. panis Fr. pain en bet. oorspr. broodsop, broodpap. Zie N. Wdb.
arend, [mannetjesduif], aorend, aorends, Mannetjesduif. Iemand “den dübbelden aorend” geven, beteekent: hem een jaap over den neus, ʼt gezicht geven: dreigement van bekkesnijders (Het wapen van Dev. heeft ʼn arend).
arm, arm, Jan met den (i)eenen arm – de pomp. Koffî hek n(i)eet meer jonges; aj dòrst heb, gaot dan maor nao Jan met den (i)eenen arm.
armoede, [gekibbel], armude, (vrouwelijk) , Twist, gekibbel. Ak ü̂t bin, haop ik daj gîn armude onder mekare maakt, zegt vader tot de kinderen. Ook: gezanik. Wat liggî toch den hélen margen te jenken üm ’n cent, kwaojonge! Daor hei ’m, dan is de armude ü̂t. De verklaring van dit armoede is in ’t Ned. Wdb. m.i. niet geheel juist.
armoeden, arremuien, Kibbelen. D(i)ee mensen likt altît te aremuien onder mekare. Ook: zich vergeefs inspannen: Aremuit nu maor n(i)eet langer, î könt ’t ümmes tòch n(i)eet.
arrewitsen, arrewitsen, Een jongensspel, nagenoeg als krijgertje.
avond, aovend, (mannelijk) , Avond.
bakzootje, bakzödjen, (onzijdig) , bakzödjes, Verkleinw. van bakzö, dat minder gebruikt wordt. Bakzoodje (’t Ned. Wdb. geeft dit woord niet). Wî hebt ’n mooi bakzödjen vis evangen. Ook in oneig. zin voor: troep, menigte, rommel: ’n Hél bakzödjen jonges.
balein, belîne, (mannelijk) , Balein. Ndl. ei wordt in dit woord bij uitz. uitgesproken als ie. Verkleinw.: belîntjen.
balk, balk, (mannelijk) , balken, ’k Mot aover de balk d.i. een groote commissie. Ook: braken. Janman hef erookt: h(i)ee mot aover de balk.
balken, balkens, meervoud van balk. In dat hü̂s likt (ligt) papieren balkens (’t is zwaar gehypothekeerd). Aster balkens onder ’t îs ligt, mögt de joden d’r op.
balkenbrij, balkenbrî, (vrouwelijk) , Ze werd vooral in November, den slachttijd, gemaakt en bestaat uit: meel (soms met krenten) in vleeschnat gekookt. De koud en vast geworden dikke brij wordt, aan plakken gesneden, in de koekepan gebraden. Limb. balkebrie O. V. II p. 211.
balkhaas, [kat], balkhaze, Schertsend voor Katte. Ook Gron.
bambocheren, bambuzéren, Doordraaien. Fr. bambocher. Hiervan afgeleid: bambuzör en verbambuzéren.
bandel, bandel, (mannelijk) , bandels, Hoepel. Over hoepels en het hoepelen zie men mijn feuilleton in de Dev. Cour. van 13 Juli ’94.
bandrekel, bandrèkel, Kwajongen, strop; eig. bandhond.
bangschijter, [angsthaas], bangeschîtert, Bange knaap of meisje; ook van volwassenen gezegd.
bankroet, bankròt, Bankroet.
barstend, barstend, bastend, (bijvoeglijk naamwoord) , Vooral in verbinding met pijn: ’n Barstende höf(d)pîne hebben.
bast, baste, geen meerv. Huid, lichaam (Plat) Wabl(i)eef? Wòj op mîn wat te zeggen hebben? Betaal l(i)eever eerst de jas d(i)eej an u baste heb.
bats, bats, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , trotsch. Kîk ’m daor is bats hen stappen! Zoj n(i)eet zeggen datter hél wat achter zit? Ook: wat ons te machtig is; waar men tegen opziet: Kérel wat hei mîn daor ’n boddel ineschonken! ’n Ezel kan d’r de snute in wassen; ’t Is ’n batsen, dat mok zeggen. De Bo geeft: batsch = barsch evenals Wvl. notsch = norsch. Oost-Fr. batsk, dicktuig.
beduiden, bedü̂jen, Beteekenen. Is daor rü̂? Jao, maor ’t hef n(i)eet vö̀lle te bedü̂jen. Zîn z(i)eekte hef n(i)eet vö̀̀lle te bedü̂jen. Ook z.n.w. Ister nòg èten aoverebléven? N(i)eet van bedü̂jen.
beesten, beesten, bieesten, Koeien. Z(i)ee was drük op de dèle met de b(i)eeesten, de kalver en de varkens.
beestig, beestig, bieestig, (bijwoord van graad) , Zeer, erg, danig. Ik mos tòch zoo b(i)eestig lachen. H(i)ee kan zo b(i)eestig jokken.
begrafenis, begraffenisse, Begrafenis.
begroten, begrooten, (onpersoonlijk werkwoord) , Spijten, bezwaren. ’t Begroot mîn, dak van aovend in hü̂s mot blîven. Ik kan d(i)ee dü̂re jas n(i)eet vör u koopen; ’t begroot mîn te vö̀lle.
beieren, beieren, Slingeren. Afl. gebeier. Zit tòch n(i)eet zoo te beieren met de b(i)eenen: ik kan dat gebeier vör mîn oogen n(i)eet hebben.
bekonkelen, bekonkelen, Zie: konkel.
bekstuk, bekstük, (onzijdig) , Vrouw met haar op de tanden.
bekwaam, bekwaom, Nuchteren.
belt, belt, (mannelijk) , belten, Hoogte. Mö̀̀llenbelt, hoogte waarop een molen staat. kîkebelt (zie op dat woord), de galgenbelt (bij Deventer). Elders: bult.
bengel, [klos; lastpost], büngel, (mannelijk) , büngels, Houten klos, die springerige koeien of paarden aan ’t been hebben als ze in de wei loopen. Overdrachtelijk: lastpost. Mîn bü̂rman hef ook nòg te zö̀rgen vör de kinder van zîn züster; das ’m ’n héle büngel an ’t b(i)een. Ook: plompe, groote jongen. ’n Héle büngel van ’n jonge. Het woord is een klankwijziging van: bengel – knuppel.
benzen, [dringen], benzen, Aansporen, dringen. Wat liggî toch te benzen; ik kan ümmes n(i)ee(t) gauwer.
beppe, bebbe, (vrouwelijk) , bebben, Oude vrouw. ’n òlde bebbe. Van meisjes, die als oude vrouwen doen of gekleed zijn, zal men zeggen: ’t Bint net òlde bebbekes.
Berger, bargers, Bergers. Er was een tijd, dat de Lange Bisschopstraat de stad verdeelde in twee deelen: de Bergzijde en de Noordenbergzijde. De bewoners der eerste heetten bargers, die der laatste oorenbargers. Nog in mijn jeugd hadden vaak kloppartijen plaats tusschen de jongens dezer elkaar vijandig gezinde deelen der stad. In de Ned. Bet. geeft men den naam Barger aan de bewoners van Sticht en Veluwe. O. V. II p. 79.
berkenbezem, barkenbessem, (mannelijk) , barkenbessems, Berkenbezem, stalbezem. Voor huiselijk gebruik dienden de heidebessems.
beschimmeld, [verlegen], beschimmeld, (bijvoeglijk naamwoord) , Verlegen, bleu. Is Derk zoo beschimmeld, datte gîn mond dörft lö̀sdôn asse bî ’n ander is?
bessenbos, bèzebos, (mannelijk) , Bessestruik. W. Vl. eveneens: bèze – bezie (de Bo).
besteed, bestaat, Verl. deelw. van bestaden(?) besteden. Men gebruikt het vooral in den zin van: uitbesteed, geplaatst van wege de diaconie of eenig ander philantropisch lichaam. Tö̀nnes wòl n(i)eet dögen; al zîn geld heffe opemaakt en nu isse van den armen bestaat bî ’n bûr in Epse.
bestendig, bestendig, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Bedaard, kalm, ernstig. ’t Is ’n arg bestendige jonge; h(i)ee g(i)eet zich nooit te bü̂ten; h(i)ee lèft hél bestendig.
bestendigheid, bestendigheid, Ernst, kalmte. De wilde haoren binter nu üt bî Mannes, zoo zö̂tjes an kümpe tüt bestendigheid. Ook Ned. Bet. O. V. II p. 80.
bestig, bestig, (bijvoeglijk naamwoord) , Best, heel goed (toestemmend). Ka, gaot nu d(i)ee boodschap maor èven dôn! Bestig, juffrouw. Ook West-Vl. De Bo geeft: bestig hetzelfde als best (weinig in gebruik).
beteuterd, betuterd, Beteuterd, gek. Bîj nu betuterd of bakkî püffekes?
betrekken, betrekken, Gniepig, valsch behandelen. Vertrouw ’m gîn spier; h(i)ee kan ’n mensche zoo gemén betrekken. Ook: Onverwachts, op ’n slinksche wijze aanvallen.
betuin, betü̂n, Schaarsch, vooral van levensmiddelen gezegd. Eig. beperkt; door een tuin, heg, raster afgesloten. De eier bint betü̂n. ’t Vòlk (meiden en knech(t)s) is betü̂n. ’t Geld is betü̂n (als men hooge rente moet betalen). Ook Gr., Dr., Geld. en Oost-Fr.
betutteld, betütteld, (bijvoeglijk naamwoord) , Bedremmeld, verlegen. Mîntjen was glad betütteld tu ’k haar zoo ha(r)d ansprak. Ook West-Vl. betutteld, verlegen; beteuterd, onthutst (de Bo).
bierdrager, bierdrager, In mijne jeugd waren dit menschen, die zich bezig hielden met het vervoeren of in den kelder maken van zware vaten; ze werden door de stad aangesteld. Wat hun werk vroeger was duidt het woord aan. Deventer had eertijds ook door de stad aangestelde wijndragers.
bij name, benamen, benamend, Voornamelijk. H(i)ee hef vö̀lle las(t) van höf(d)pîne; benamend as ’t warm is. Ook Gron. en Friesch. Oost Fr.: benàm, benâme, binâme.
bijdehand, bî der hand, (bijvoeglijk naamwoord) , Bij de hand. Het wordt evenals in ’t Ndl. attrib. en praedic. gebruikt. Ook Gron.
bijster, bîster, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Bijster. H(i)ee is glad in de bîster – in de war. Bîster weer – slecht weer, om er geen hond of kat uit te jagen. ’n Bîster klein betjen – ’n heel klein beetje. ’t Düt mîn zoo bîster zeer.
Bisschopsstraat, Bissemstraote, Bisschopstraat (Korte en Lange).
blaag, blage, (gemeenslachtig) , blagen, Stout kind, snotneus. D(i)ee blagen van kinder maakt mîn ’t lèven zur. Die blagen (snotneuzen) dôt al as groote mensen. Oost-Fr. in dezelfde bet.
blagueren, blavören, Pochen, snoeven. Afl. blavörder, geblavör.
bleek, bleike, (zefstandig naamwoord, mannelijk) , bleiken, Bleek. Het bnw. bleek wordt uitgespr. als Ndl.
blekken, blèkes, In mijn jeugd noemden ouden van dagen nog de mazelen met dien naam. Mnl. blecke – vlek. Zie Verdam op: Blec.
blekken, [blaffen], blekken, Blaffen van honden. (In de stad nagenoeg verouderd). Het woord beteekent eigenlijk: de tanden laten zien, ontblooten (Franck).
bliksem, blaksem, blinder, Verbasteringen van: bliksem. Te blaksem! As de blinder!
bloed, blôd, (onzijdig) , Bloed. Eerst had ik alles ve(r)spö̀ld maor nu kom ik weer bî blôd – nu ben ik weer aan de winnende hand.
bloedje, [klein kind], blôdjes, van kinder. Bloeien van kinders.
blond oog, blond ooge, Blauw oog. ’k Zal û ’n paar blondoogen slaon. Ook: blonderappels. H(i)ee was n(i)eet bange vör ’n blonde schenne maor vör ’n ondögend wîf.
bocht, onbocht, (onzijdig) , bocht. On met versterkende kracht, zooals in: ondier, ontuig.
bod, bòd, Boodschap. Îmand bòd stü̂ren – ergens van verwittigen.
boerroggen, bûrròggen, (mannelijk) , bûròggens, Een tarwebroodje van vier duiten. Warme boerroggens waren vroeger een geliefkoosde zaterdagavondversnapering.
bok, bok, (mannelijk) , Geitebok. De sikke mot naor de bok. Van iemand, die zich zeer veel moeite geeft voor iets, die er vlug bij is, alles in ’t werk stelt om zijn doel te bereiken of zijn zaak te doen bloeien, zegt men: H(i)ee zit er op als de bok op de haverkiste.
bokking, bükkink, (mannelijk) , Bokking. Ook: berisping. Î zö̀lt ’n bükkink krîgen aj in hü̂s komt.
Bokkinghang, Bükkinksgank, Volksetym. voor: bokkingshang. Een gedeelte van de straat langs de Haven. Kil. hangh, hanck – rookerij.
boks, boksch, Onze sikke is boksch – moet naar den bok.
boksen, boksen, Stilletjes wegnemen, afkapen. òfboksen. D(i)iee pîpe hei ebokst, hei mîn òfebokst. Vgl. kitsen, ratsen, kaaien. Oost-Fr. buksen, heimlich wegnehmen.
bom, bonge, (mannelijk) , bongen, Draaibare bus, waarin koffie gebrand wordt. Over het woord met de beteekenis: trommel, zie men Ned. Wdb.
bonengard, bónengarde, bónengadde, (mannelijk) , bónengarden, bónengadden, Boonenstok.
bontje, büntjen, Bontje: gemarmerd papier, dat voor omslagen van boeken gebruikt wordt.
boordevol, bórendvol, Boordevol.
borselen, bòsselen, Borselen, loopen, beenen maken. Î mozzen de jonges z(i)een bòsselen, tu de d(i)eender ze achternao zat. Vgl. gîspelen en geiselen.
bos, bòs, (bijvoeglijk naamwoord) , Uitsluitend praed. ’k Bin bòs zegt iemand, die alles verloren heeft. Iemand: bòs maken, krîgen (bij ’t spelen), èten, drinken (zóó dat er niets overbljft).
bot, bot, botten, bütjen, Verklw. zoowel van ’t woord in de bet. van: been, als van: visch en stoot. Ik kan u n(i)eet dragen; ik heb ’n bot in ’t b(i)een, zegt men tot een kind dat dwingt om gedragen te worden. Bütjen in de bet. van stoot is een woord uit de taal der jongens. , geef mîn is ’n bütjen! wil zeggen: leg je knikker of knoop eens zóó, dat ik door met den mijnen tegen den muur te botten (zie op dat woord) den uwen òf raak, òf er zoo dicht bij kom, datik den afstand tusschen beide kan spannen (zie op dat woord). Wvl. But = stoot van een marbel of bonket tegen een andere marbel of bonket.
boter-melk-kaas, bóter–melk–kaas, (Op z’n Holl. uitgesproken). Een kinderspel. Op een lei wordt een vierkant in 9 gelijke kwadraatjes verdeeld. Een der spelers plaatst kruisjes, de andere nulletjes. Gelukt het een van beiden drie nulletjes of drie kruisjes op één rij te krijgen – ieder zet op zijn beurt – dan roep hij: bótermelkkaas en heeft gewonnen. Gron. hokstokblok.
boteren, bòtteren, ’t Wil n(i)eet bòtteren = ’t wil niet gelukken. ’t Kan mîn niks verbòtteren = ’t kan me niets schelen.
botten, botten, Stooten, stuiten. Met knikkers, knoopen enz. tegen hout of steen stuiten. Ook b.n.w. = beenen. ’n Botten knoop. Ook z.n.w. = beenderen. Garrît hef ’n hondengelöf; hi hef l(i)eever ’t vleis as de botten.
botvilder, botvilder, Stomp mes. Dat mes is ’n echte botvilder, î kö̀nt er op u gat op nao Käolen rîjen.
bouwbeen, bouwbeen, bouwbieen, Een been waarvan de voet binnenwaarts wordt gezet, alsof de eigenaar zijn leven lang achter den ploeg in de voor geloopen heeft.
bouwen, bouwen, Ploegen.
bouwmeestertje, bouwmeesterken, Wipstaartje.
boven of onder, baoven òf onder, Kruis of munt op de oude centen. Limb. Haan en plaat. W. Kw. letter en leeuw.
braad, brao, (mannelijk) , geen meervoud. Gebraad. Een groot stuk vleesch, waarop de familie tijdens de slacht genoodigd werd. Wî mot margen aovend bî de bü̂rman op de brao. Gron. brao, stuk rundvleesch uit de korte ribben.
braam, brümmels, Braambessen.
brandgat, brandgat, Bijt in ’t ijs.
Bremen, Brèmen, Hi is zoo wîs as ’t schîthü̂s van Brèmen. (elders met toevoeging van): dat van zelf leeg liep, of dat van louter wijsheid inviel.
brommen, brommen, Gevangen zitten. H(i)ee hef al tîn jaor zitten brommen. H(i)ee hef estaolen, nu motte brommen.
broodje, [aardappelgerecht], brö̀dekes, Aardappeltjes, die men “en robe de chambre” in den pot doet en in olie laat braden.
bruidegom, brü̂gem, Bruidegom. Jan is de brü̂gem, ’n Zündag is ’t brülfte.
bruiloft, brülfte, (vrouwelijk) , Bruiloft. ’t Is hier van nacht menisten brülfte – de beerput wordt geruimd.
bruine berend, brunebérend, (vrouwelijk) , Waterkruizemunt (zie bij krü̂dmus).
bruis, brus, (onzijdig) , Schuim. H(i)ee was zoo hellig dat ’m ’t brus vör de mond kwam. Dat is zeker òld bier, want daor st(i)eet zon brus op. Brus op zeepsop. Ook Limb. O. V. II p. 214 en Neeritter O. V. III p. 146. Oost-Fr. brûs-Schaum.
bruisen, brûzen, Schuimen, bruisen. Dat bier brûst gud. ’t Is zük geil weer dat op ’t land alles de grond ü̂t brûst.
bugligger, bugligger, bukligger, (mannelijk) , bugliggers, Een schip, dat van een beurtschipper de vracht inneemt, die hij zelf niet kan laden. Bij laag water moesten de beurtschippers, als ze op den IJsel kwamen, een deel van hun vracht in een ander schip overladen. Dit laatste heette: een lichter.
buik, buk, (mannelijk) , Buik. Verklw. Bü̂ksken. Ndl. boek luidt: bôk, verklw.: bôksken.
buikziek, bukzeek, bukzieek, bwn. Beursch (van peren). W. Vl. buikzuchtte – buikziek, beursch (de Bo). Oost-Fr. bûk-sèk. Nur von Obst gebraucht.
buil, bü̂l, (mannelijk) , bü̂len, Buil, zak. Koffibü̂l, geldbü̂l enz.
buis, buis, (onzijdig) , buizen, Iemand: ’t buis ü̂tvègen of: ’t jak ü̂tstükken – iemand duchtig de waarheid zeggen. Zie ook bij vul.
buitenbeens, bü̂tenbeens, bü̂tenbieens, (bijwoord) , Buitenwaarts over rijden op schaaten. Kö̀n î bü̂tenb(i)eens? Ja, ik kan bü̂tenb(i)eens en binnenb(i)eens op ’t gat vallen, d.w.z. ik versta die kunst heelemaal niet. Ost-Fr. bûten–bêns.
buitenmens, bü̂tenmensen, Buitenlui. Met karmsdonderdag komter altît vö̀lle bü̂tenmensen in de stad. Ook W. Vl. zie de Bo.
bukken, bokken, Bukken.
bul, bolle, bollen, Stier. Bolkalf-stierkalf. Gron. bol. Dr. bul. Fr. bolle. Kil. bolle, bulle. In verwante talen eveneens. Gron. spreekw. D’r op aanvlijgen als ’n bol op ’n hooiopper. Vgl. bok.
capabel, kompabel, (bijvoeglijk naamwoord) , Bekwaam, in staat tot. H(i)ee is hél kompabel. Vör dat wark bink nog n(i)eet kompabel.
cassatie, kassazî, Ontslag ʼn Zaoterdagaovend krig d(i)ee luie knecht zîn kassazî. In ʼt W.-Vl. heeft kassade gelijke beteekenis (zie de Bo). Zie: age. Fransch: cassation – vernietiging (van een vonnis).
champetter, sjappose, Met dien naam hoorde ik ouderen dikwijls een politieagent betitelen.
char-à-bancs, sjarrebant, Char-à-bancs. Ouderwetsche Janplezier.
cichorei, sü̂̂kerei, Cichorei. Ook W.-Vl. Vgl. peerdjen.
conisch rad, kóninksrad, Volksetym. voor: conisch rad.
contreie, kontrein, Streek. ʼn Mooie kontrein. Zoo îts vindî in disse kontrein n(i)eet.
daags, dagens, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Daagsch en daags. Dagens en sündagens. Mîn dagense jas. Van een klepperman zal men zeggen: Dagens slö̀ppe en ’s nachens lö̀ppe – daags slaapt hij en ’s nachts loopt hij.
daar aan toe, daorantô, Daar aan toe. Das nòg tüt daorantô. Dat wil ik nu nog over ’t hoofd zien, daar wil ik nu nog eens niets van zeggen. Î heb u centen ve(r)snôpt, das nòg tüt daerantô; maor daj d’r nu nòg bî gaot jòkken, das hél lélik.
dak, dak, (onzijdig) , D’r is te vö̀lle dak op ’t hü̂s wil zeggen: we zijn hier niet vrij genoeg, we hebben hier te veel bekijks. In Holland zegt men: huis op ’t dak.
dampig, dempig, Kortademig. Vooral van paarden, doch ook van menschen gezegd.
danig, daonig, Danig, zeer. ’t Is van dage daonig heite ewest. D(i)ee menschen bint daonig an de sükkel; altît ister (i)eene z(i)eek. De dronkende kérel ging daonig te keer. W.-Vl. danig, zeer veel, zeer groot, uit de mate (de Bo).
dankbaar, [dankjewel], dankbaar!, hoort men zeggen in plaats van: ik dankje wel! Als ’n boer zijn geld ontvangen heeft, zal hij zeggen: dankbaar!
dauwelen, [traag zijn; stoeien], dauwelen, Stoeien, talmen. Schei tòch ü̂t met dat gedauwel, (met dat dauwelen)! Dauwelt nu n(i)eet zoo lange, tamé kommî nog te late op schôle.O. Fr. dauwelen – umherschlendern. Franck geeft het woord ook, als dial., met de beteekenis: traag handelen, drentelen.
dauwtrappen, dauwtrèjen, Dauwtrappen. Men doet het te Deventer op Hemelvaartsdag. Gron. dautreden of dauwtrappen. Te Leiden doet men het op 2e Pinksterdag.
de, de, voorafgegaan door Van, gebruikt men in plaats van of liever, als demonstrativum in de volgende tijdbepalingen: Van de zommer, van de winter, van de lente, van den harfst, Soms ook: van de margen, van de middag. In beide beteekenissen van: aanstaanden en verleden zomer enz. In de omstreken hoort men ook: van de jaor. Ook in ’t Wvl. zie de Bo op de.
deel, dèle, (mannelijk) , Dorschvloer.
deien, deijen, Euphem. voor klappen. Hef Janman zich an de taofel estooten? Géf d(i)ee stòlte taofel maor deijen.
dek, dek, (onzijdig) , Stroo- of rietbedekking van een huis.
del, del, (onzijdig) , Slet. ’n Del van ’n meid, ’n smérig del.
den, den, (aanwijzend voornaamwoord 1e, 3e en 4e naamval) , Welken appel wîj hebben, dissent of den? Welke appel is den mooisten, dissent of den. Den wil ik hebben. Den is den mooisten. In een bekend kinderspel wordt gevraagd: Pik, pik, pik, waor zal den man staon? (Klemtoon op den).
deze, dissent, (aanwijzend voornaamwoord zelfstandig gebruikt) , Deze. Op welke stôl wîj zitte op dissent of op den? Dissent zit gemakleker as den.
diepte, deepte, dieepte, Meestal uitgespr. diepte. Zie § 25 der Inleiding. Ik bin van dage vör ’t eerste aover mîn d(i)eepte ewest, beteekent: Ik heb van daag voor ’t eerst gezwommen, waar ik niet staan kon.
dier, dier, (onzijdig) , Wat groot van omvang is, kokkerd. Wat ’n dier van ’n appel! Wat ’n dier van ’n nöze hef d(i)ee G(e)tjan (Gerrit Jan). Wat ’n dier van ’n haze! Zon dier van ’n kenîne hewe eslacht (met een gebaar).
dikke, [corpulent, rijk], dikke, Rijk. ’n Dikke bur. Ook Gron. Ook als bijw. v. gr. gebruikt. Voor: groot, ruim. ’n Dikke dr(i)ee gülden; ’n dikke veertîn dagen.
dinsdag, dinkseldag, (mannelijk) , dinkseldagen, Dinsdag.
dirkjespeer, derretjespéren, Dirkjesperen. Derretje = Dirkje (vrouwennaam).
distel, dîsel, (mannelijk) , Distel. Zie ook: zoogedîsel. Het woord beteekent ook: dissel. Dîselboom.
doedeldop, dudeldòp, Slaapkop, luilak. Gron. doedel = nachtmuts van bont katoen. In Dev. zingt men een langslaper toe: “Slaopkop, Dudeldop, / St(i)eet vör half négene n(i)eet op.”
doen, dôn, Geven. , dôt min dat! Wî hebt dat groot van dôn = hoog, groot noodig. Zie ook: .
doerak, dü̂rak, Lichtekooi.
does, dus, Dof, slaperig. Ik schei ü̂t met lèzen; ’k bin zoo dus.
dollen, dollen, IJlen (van koortslijders). Ook: ondoordacht, zorgeloos, dwaas handelen. H(i)ee dolt maor zoo wat hen; î kö̀nt gîn wieze dingen met ’m dôn.
dominee, dómeneer, dómeneers, Dominee. Dómeneer P. Dag, dómeneer!
domineren, [vloeken], dommenéren, Vloeken. Wat lig d(i)ee vent te vlö̂ken en te dommenéren!
doodvlek, doodvlekke, (mannelijk) , doodvlekken, Moedervlek.
doodwagen, doodwagen, Lijkwagen.
dooie, [saai, traag persoon], daoje, (vrouwelijk) , daojen, Traag, lui vrouwmensch of meisje. D(i)ee meid lö̀p altît net of ze tw(i)ee b(i)eenen in (i)eene kouse hef; ’t is ’n echte daoje.
dooier, dóren, (mannelijk) , dorens, Eierdoor. Een ei met tw(i)ee dórens.
doordoen, dördôn, Middendoor doen, middendoor breken, middendoor snijden. Dôt dat stük kôke maor dör, dan mögî de (i)eene helfte opèten.
doorslag, dörslag, (mannelijk) , dörslagen, Vergiettest. Limb. doorslag O. V. II 215. Ook: Winterswijk.
dot, dö̀ddeken, dòddegetjen, 1. Dotje, lieveling. Jao, jao, î bent môders dö̀ddeken! 2. Nestkuikentje, jongste, Benjamin: Van vogels en van kinderen gezegd. Gron. nustdotje.
dra, [traag], drao, Langzaam, traag. H(i)ee düt alles èven drao; ’t is ’n echte draodnègel.
draadnagel, draodnègel, (mannelijk, vrouwelijk) , draodnègels, Iemand, die traag, langzaam in zijn bewegingen is, die alles met tegenzin doet. Van d(i)ee jonge kan ’k niks gedaon krîgen; ’t is ’n draodnègel. (Zie ook bij: drao).
draailas, dreilasse, Naaistersterm: een vierkant stukje goed, dat onder den arm ingezet wordt. In Holland noemt men ’t: okseltje.
drammen, drammen, dremmen, Drenzen, pruilen, dwingen, op een huilenden toon iets vragen (van kinderen gez.). Onze Gr(i)eetjen is n(i)eet z(i)eek: ’t is maor drammen üm in hü̂s te blîven; ’t is ’n drammerig dink.
drieduiveltjesnaaigaren, dreedü̂veltjesneigaoren, drieedü̂veltjesneigaoren, Zekere plant. Warkruid (cuscuta)? Gron. düvelsnaigaorn – kruisdistel.
drijter, drîtert, Hetzelfde als bangeschîtert of scheitskérel (zie op dat woord).
drinken, drinken, (werkwoord, zelfstandig naamwoord) , Soupeeren en déjeuneeren. Jonges, kom gauw in hü̂s wî mot drinken. Wî heb ’t drinken al op. Wî heb al edronken. W.-Vl. drinken – ontbijten (de Bo).
dronken, dronkend, Evenals in: nakend, hoort men in dit woord een parag. d. ’n Dronkende kérel. H(i)ee was dronkend.
drooghek, dröghekke, (onzijdig) , droogrek.
dubbeltjesmand, dübbeltjesmande, Een mand van ± 20 Liter inhoud (die vroeger bij de mandenmakers een dubbeltje kostte).
duiker, [krachtterm], dü̂ker, Te dü̂ker! = te duivel, drommels! Te dü̂ker en gîn ende, versterking van ’t bovenstaande.
duister, dü̂steren, In ’t dü̂steren = in donker. In ’t dü̂steren is ’t gud flü̂steren, maor slecht vlooien vangen.
dunken, düchten, Dunken. Wat dücht u daorvan? Mîn dücht dat ’t zoo wel kan. Tu düchtte mîn. Tu hef mîn edücht.
durabel, [prijzig], dü̂rabel, Duur, wat veel geld kost. Ook Gron. duraobel. Ook N.-B. en O.-Fr.
duren, dü̂ren, Blijven, harden. ’t Wier mîn in hü̂s te benauwd: ik kon d’r n(i)eeet meer dü̂ren.
dut, dü̂tte, (vrouwelijk) , Van een meisje boven de 28 jaar zegt men: z(i)ee hef de dütte d’r op. Men weet, dat de gangbare achtentwintigen een dut of deuk hadden. Gron.: de klop is t’r op d.i. ze is de 28 gepasseerd.
dwars, dwars, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Nurksch, die altijd tegen ’t heil in wil. ’n Dwa(r)se kérel. D(i)ee vent is altît dwa(r)s. Î zit mîn altît dwa(r)s = Ge spreekt of werkt me altijd tegen. Dat hü̂s zit mîn dwa(r)s in de mage.
eek, ék, (vrouwelijk) , Eikenschors. Samenstellingen: ékmö̀lle, ékschü̂re, ékwèger enz.
eekhoorn, ékertjen, ékhörentjen, Eekhoorntje.
eerlijk, eerlinks, (bijwoord, bijvoeglijk naamwoord) , Werkelijk, inderdaad. Jentjen had gîn sü̂kelasîgaartjen maor ’n eerlinkse sîgare in ’t höfd. Is ’t gekheid of eerlinks? Z(i)ee vòchten ü̂t eerlinks. Schei nu ü̂t met dat gestuj; tamé wöt ’t nòg eerlinks. Gron. eerlieks.
eeuwigheid, eeuwigheid, Zie: amen.
egaal, ingaal, Egaal, van gelijke grootte. Mîntjen, î mot vör vanmiddag wat ingale eerappels ü̂̂tzö̂ken. Gron. ijngaal.
eigen, eigens, Zelf. Ik zal d’r eigens maor is nao tô gaon. Dat is van mîn eigens. D(i)ee wagen lö̀p haost van eigens.
eigengereid, eigengereid, (bijvoeglijk naamwoord) , Zelf gesponnen. Eng. Homespun, eigenwijs. Eigengereid linnen. ’n Eigengereide kérel.
eigenste, eigenste, (bijvoeglijk naamwoord) , Zelfde. ’t Eigenste bôk van gisteren. Dôt ’t eigenste nòg is weer.
einde, ende, (onzijdig) , Eind. Van iemand, die graag alles alleen wil hebben, zegt men: H(i)ee is n(i)eet begeerig, maor h(i)ee hef graag ’t middelste met de beide enden. Bî ’t ende hebben – bij de hand hebben. Wat hei nu weer bî ’t ende? Waar ben je nu weer aan bezig? Tóne is gîn timmerman meer; h(i)hef nu wat anders bî ’t ende. Î mot ook altît zoo wat bî ’t ende hebben – (klem op wat). Ge moet ook altijd dingen doen, die ge liever moest nalaten.
eindelijk, [eigenlijk], eindelek, (bijwoord) , Eigenlijk. Mîntjen is eindelek (eindelek ezegd) nog ’n stük nichte van ons. ’k Gelöve eindelek dei mîn vör ’t lepken hòlt. Ook Ned. Bet. O. V. II p. 84.
elk, elks, Elk. Géf elks ’t zînde. Aj ’n groot hü̂shòlden en weinig verdînsten heb, is ’t ’n tûr elks ’t zînde te géven, d.i. niet in schulden te raken, eerlijk man te blijven. Vgl. misschîns.
els, elsem, (mannelijk) , Els, schoenmakersgereedschap.
emt, empe, (mannelijk) , Mier. Ook de naam voor een korzelig stijfhoofdig kind. Een mierennest heet ’n empengat of ’n empennö̀st.
emtig, empig, (bijvoeglijk naamwoord) , Kribbig, korzelig, koppig (vooral van kinderen gezegd). As Jenneken met andere kinder spö̀lt ister voort armude; z(i)ee is altît èven empig.
en, en, In den bijzin hoort men nog vaak dit ontkenningswoordje. Ik gelöve dak’t n(i)eet en dô. Zekt maor dak n(i)eet en komme. Ook dubbele ontkenningen komen veel voor b.v. Ik heb ’m nog nooit n(i)eet eglöfd. Ik heb nargens gîn mér (h)ékel an.
en, [voorzetsel], en, (voorzetsel) , ’n Zündag, ’n Maondag enz. beteekent: aanstaanden of verleden Zondag, Maandag. Mnl. en, voorzetsel.
enk, enk, (mannelijk) , Akker. Meestal gezegd van een aanzienlijke oppervlakte bouwland. Zoo heeft men o. a. te Deventer: den légen enk, d.i. al ’t land van de stad tot de Platvoet.
enkel, enkeld, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Enkel. ’n Enkelde keer (enkeld) kom ik ter. Enkeld staat ook tegenover: dübbeld.
ergens, ievers, Ergens. Ook Ned. Bet. O. V. II p. 89.
eskadron, schradron, (onzijdig) , Eskadron. Ook troep: Daor kwam ʼn heel schadron jonges an.
evenouder, èvenòlder, (mannelijk) , èvenòlders, Evenouder. Wî heb samen nòg op schôle egaon; wî bint zoowat èvenòlders, In Gron. alleen van jeugdige kinderen gezegd.
eventjes, effentjes, (bijwoord) , Even. Kom is effentjes hier!
evenwel, èvenwels, Evenwel, vooral als modaal bijwoord gebruikt. Òkke (of ik) ’t ’m al verb(i)eeje, ’t gef mîn niks, h(i)ee düt ’t èvenwels tòch.
expres, ispres, Expres, met opzet.
feil, feile, (mannelijk) , feilen, dweil. Ook bij Hooft e.a. Gron. fail, faile.
feitel, feitel, (mannelijk) , feitels, Servet. Het woord wordt weinig meer gehoord. Voor vrouwenhalsdoek van servetgoed werd het vroeger vooral gebruikt.
fikken, fikken, alleen in ’t meervoud gebr. Ak u in de fikken krîge, menneken! Al waj in de fikken krîgt mot kapòt (tot een vernielal gezegd). Vgl. kladden, spiezen, klauwen.
flard, fladder, Flarde. H(i)ee zütter zoo schobberig ü̂t; de fladders hangt-em bî ’t lîf. Metath. van: flarde.
fleppen, fleppen, Drinken, zuipen. H(i)ee hö̀ldem tégenswoordig arg an de lippe; h(i)ee is daonig an de flep. An de flep wèzen, schertsend voor: diarrhee hebben. Ook plat: coire.
fles, vlesse, flesse, (mannelijk) , Flesch. Hef Jan al ʼn baord?Jao, h(i)ee is zoo ru as ʼn vlesse.
flink, flink!, Uitroep van ’n knikkeraar, die weer van ’t park (meet) begint.
flodder, flodder, Opgedirkt meisje, zonder degelijkheid.
floddermuts, floddermütse, Muts met slappe voorstrook, tegenover: knipmuts, kornet. Gron. flottermuts – die over de gouden of zilveren kap wordt gedragen.
foekepot, fukepòt, Rommelpot. Te Deventer worden de foekepotten gemaakt van een bloempot, half vol water, waarover een blaas. In de blaas is ’n stuk riet bevestigd. Ook Geld. en Limb. O. V. II 217. Neeritter: foekespot. Ook Gron.
foeksen, foksen, Slordig aan elkaar naaien. D(i)ee naod moj weer lö̀starnen; î hebt de bul maor zon betjen an mekare efokst. Zie ook: tonneken. Ook plat: coire.
foeteren, futeren, Brommen, knorren, opspelen, aangaan. Vader zal wel futeren ak zoo late in hü̂s komme. D(i)ee baas lig altît op de knechs te futeren. Afl. gefuter. Ook Gron. en Limb.
forceren, fòkseeren, Forceeren, dwingen. Aj ’t n(i)eet graag dôt, moj ’t maor laoten; ’t wil u n(i)eet fòkseeren.
forsie, fòrsî, Kracht, force. Met fòrsî îts dörzetten. Met fòrsî argens tégen an lopen of stooten.
fots, fotse, dim. fütsken. Dotje, bosje, wisch. ’n Fotse peerdehaor. ’t Gaoren zit in de wierde; alles zit an (i)eene fotse. Ook: mannelijke genitaliën. ’n Fütsken sîjet, p(î)eerdehaor, tabak, stroo, enz.
framboos, flambózen, Frambozen.
frikadel, frikkedillen, Een onbekend gerecht. Als de kinderen thuis komende vragen: Môder, wat ète wi? dan krijgen ze vaak ten antwoord: Frikkedillen, jonges! Het woord bet. eig. gehakt (fricadella).
fundament, fondement, Onderste deel van den rug. D(i)ee üppelman strü̂kelde op ’t steiger, kwam op de st(i)eenen neer en is zîn heele fondement ü̂t mekare evallen. Onze Jentjen is zoo branderig; zîn heel fondementjen is rauw.
fusee, [vuurwerk], fîzé, (mannelijk) , fîzés, Rotje, voetzoeker, die met een knal uitgaat. Fr. fusée, vuurpijl.
fut, fup, (vrouwelijk) , Kracht, fond, degelijkheid, energie. De fup ister ü̂t zal men van iemand zeggen die naar lichaam of ziel vervallen is. Van onsolide stof zegt men ook: Daor zit gîn fup in. Ook: N.-Br. O. V. I. p. 203.
gaande, gaonde, Op gaonde b(i)eenen- op de been, niet bedlegerig. Mannes is nòg wel op gaonde b(i)eenen, maor h(i)ee is tòch niks gud. Hendrîke is vö̀lle bèter; z(i)ee is al weer op gaonde b(i)eenen.
gaffel, gavel, (mannelijk) , gavels, Hooivork.
gang, ganks, (bijvoeglijk naamwoord) , aan den gang, op gang. Wî bint al weer veertîn dagen ganks. De alózîmaker hef mîn klòkke weer ganks emaakt.
gapen, gaaien, Loeren, gluipen. H(i)ee lö̀p altît te gaaien òfter ook wat te snö̂jen valt. W.-Vl. gaaien – met open mond staan kijken, dwaas rondzien (de Bo).
gard, gadde, (mannelijk) , gadden, Gard. Vooral in de sam. visgadde, boonengadde, lîmgadde of lîmgeddeken..
garf, garve, (mannelijk) , garven, Een bos koren, schoof.
garnaal, genélen, Garnalen.
garstig, gasterig, (bijvoeglijk naamwoord) , Vuil, garstig (van spek). D(i)ee vent is altît èven gasterig (in woorden of daden). Gron. galsterig – rans – garstig.
gasconnade, kasgenade, Gasconnade, drukte, lawaai. Maak tòch zon kasgenade n(i)eet jonges! Ook N.-Br. O. V. I p. 208. Gron. kaskenaode.
gasser, gastert, (mannelijk) , gasterts, Vuilik, smeerlap (in woorden of daden).
gast, gaste, (mannelijk) , gasten, Een zestal met de koppen tegen elkaar opgezette schooven. De rògge st(i)eet al an de gaste.
gat, gat, (onzijdig) , gatten, Aars. Wî mozzen ’t gat ü̂t den haok loopen, d.i. ons zeer haasten. Î vraogt mîn ’t hemd van ’t gat – ge vraagt me meer dan ik kan of mag zeggen. Das in mîn gat zei pòtlèpel – dat heb ik weer binnen; dat is een meevallertje.
gebed, gebed, Tö̀nnes hö̀lt van ’n kò(r)t gebed en ’n lange metwro(r)st, d.i. hij houdt van een goed leventje.
gebrekkig, [met een breuk, onvolkomen], gebrekkelek, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Gebrekkig. D(i)ee stümpert is mank en schèl; h(i)ee is arg gebrekkelek. Dat menneken kan nòg maor gebrekkelek lèzen. Ook Gron. en Ned. Bet. O. V. II p. 85.
gebroken, [kapot], gebraoken, Gebroken, een breuk hebbende. Jan Willem is òfekörd vör de dienst; h(i)ee is dübbeld ebraoken.
gedoe, gedô, (onzijdig) , Drukte, bezitting, zaak. Wat is dat hier tòch vör ’n gedô? D(i)ee man hef n(i)eet ongelükkig ebûrd; h(i)ee zit nu op zîn eigen gedô. ’n Groot gedô heffe n(i)eet: h(i)ee wont maor op ’n käotersplaatse.
geelzucht, gèle zücht, (vrouwelijk) , geelzucht.
geknakt, geknakt, knak, Geraakt, beleedigd. Z(i)ee ister arg knak (of: geknakt) aover, dauwe haar n(i)eet op de brüllefte heb evraogd.
geld, geld, Wat de uitdr. zîn geld tellen soms beteekent, zie men op: meiwö̀rm.
geldig, geldig, Prijshoudend. De bòtter is ’n Vrîdag nògal geldig ewest: kommende wèke zal ze nog geldiger wèzen.
gelig, gellig, (bijvoeglijk naamwoord) , Geel (van gelaatskleur). Wat züt Janóme d’r gellig ü̂t; ’k gelöve stellig datte wat onder de léjen hef.
gelijk, lîk, Gelijk, recht, vlak, quitte. ʼn Lîke planke. D(i)ee weg g(i)eet er lîk op an. Zîzoo, nu bîwe lîk of lîkes. Aj ʼn groot hü̂̂shòlden heb, is ʼt vör ʼn arbeidsmense ʼn tur üm alles lîk en recht te hòlden, om niet in schulden te raken. Is de klòkke lîk?
geloven, löven, Gelooven. Dat lövik wel (in de stad verouderd).
gemak, gemak, (onzijdig) , Met gemak = langzamerhand. ’t Is zoo wat tît; mîn dünkt wî mozzen met gemak maor gaon. Vgl. manges.
gendarme, sjandarm, Rooie sjandarm of rooie tükkert – scheldnaam voor iemand met rood haar.
gene, genne, Gene, gindsche. An genne of an disse kante? Ook: Günse.
gengelen, gengelen, Lanterfanten, straatslijpen, langzaam en lang loopen. Hef Jan weer den hélen middag dör de stad loopen gengelen? ’t Is tòch ’n gengelaar! Dat gegengel (of gengelen) kan ’k n(i)eet volhòlden; laowe wat anstappen.
gepromoveerd, gepronneveerd, Verbastering van: gepromoveerd. Uitmuntend, knap; ook zelfst. gebr. H(i)ee is gepronneveerd in ’t teikenen; (of: tékenen zooals men tegenwoordig zegt). das ’n gepronneveerden – uitmuntend in zijn soort.
geresolveerd, gerezzeleveerd, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Resoluut, kloek, vastberaden. Iets gerezzeleveerd zeggen. bet. iets met kracht van overtuiging zeggen. ’t Is ’n gerezzeleveerden – hij is kloek en vlug ter daad.
gerfkamer, garfkamer, Kerkekamer, consistoriekamer. Mnl. gerwecamere – kamer, waar de geestelijke zich voor den dienst gereed maakt of kleedt; van gerwen, garwen – gaar, klaar of gereed maken.
geselen, geiselen, Geeselen. Hei (h)ier ’n (h)ond z(i)een geiselen? zegt men tot hem, die ons te zelden komt opzoeken. Ook: hard loopen. Vgl. gîspelen. Î mozzen de jonges z(i)een geiselen tu de d(i)eender ze achternao zat.
geselpaal, geiselpaole, Geeselpaal, een boom die van alle takken beroofd is.
geslons, geslüns, (onzijdig) , Ingewanden van dieren.
gesp, gespel, gepsel, (mannelijk) , gespels, Gesp.
gespelen, gîspelen, Hard loopen, beenen maken. Òf de jonges gîspelen konnen, tu ze den grönen (buitendiender) zaggen ankommen. Verg. bòsselen.
gevaar, gevaor, Gevaar (danger).
gevaar, gevaar, = paard en wagen. Bîj te vôte in de stad òf met gevaar?
geweld, geweld, Van geweld – geweldig, vreeselijk verbazend. H(i)ee zet ’n mond op van geweld akkem wassen wil. Ik heb ’n tan(d)pîne van geweld. ’n Règen van geweld of van: wonder en geweld.
gewicht, gewichten, De stelen van de geveerde bladeren van den accacia. De kinderen maken er bezempjes van.
geze, géze, Dom, onnadenkend meisje. Wat bîj tòch ’n géze; î valt haost aover ’t stòffer en blik en z(i)eet ’t nòg n(i)eet.
giebelen, gîbelen, Gichelen. Ook Gron. Zie Nd. Wdb. onder guichel.
ginder, günter, daor günsent, Ginds. Ook W.-Vl. (de Bo).
glad, glad, (bijvoeglijk naamwoord) , duidelijk, vanzelfsprekend. Das nòg al glad – dat wil ik graag gelooven, dat spreekt van zelf.
glazenwipper, glazewippertjen, glazewippetjen, Smallijvige drijftol. Zie over drijftollen mijn feuilleton in de Dev. Cour. van 13 Juli ’94.
gleuf, glîve, (vrouwelijk) , Gleuf, reet.
glijbaan, glîjbane, gleibane, Sullebaan.
glijtand, gleitand, gluitand, (mannelijk) , gleitanden, Snijtand van een rund, waarmede de jongens in mijn tijd speelden. Dat in ’t Deventersch ij als î klinkt is bekend. Uitzonderingen zijn: glijtand, glijbaantjen, schijtskerel, woestijn, een rare sijs, zwijn(jak), lijs, rijschaaf, ijselijk, karwijzaad, rijzen (neervallen), soms ook rîzen uitgesproken en misschien nog ’n paar andere.
glimsmeer, glimsmeer, (onzijdig) , Schoensmeer. Glimsmeerbo(r)sel en poetsbo(r)sel.
gloria, [kool], glória, Een groote kool in de stoof. Nu, î heb mîn nòg al zon glória in de staove edaon, ik kan der de vôten n(i)eet op lîjen. Zie ook: kochel en Janü̂arî.
gluiperd, [onbetrouwbaar persoon], glupert, (mannelijk) , gluperts, Iemand, die glups is, zie aldaar.
gluips, glups, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Verraderlijk, onverhoeds, valsch. ’n Glupse kérel. Îmand glups anpakken. Glupen, beteekent eigenlijk: door een glup of kier zien; vervolgens: heimelijk, onverwachts iets doen.
godganselijk, gòdganselek, Godgansch. Den gòdganseleken dag.
godserbaremelijk, gòdsbarmelek, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Erg, hevig. Ik heb ’n gòdsbarmeleke tan(d)pîne. H(i)ee kan zó gòdsbarmelek l(i)eegen, vrèten. H(i)ee blif zó gòdsbarmelek lange ü̂t.
gommenikke, gommenikkend!, drommels! gossiemeine! (basterdvloek).
goot, gö̀te, (ö̀ eenigszins gerekt) Goot. Ook wordt zoo genoemd: het vertrek, waarin de boerinnen wasschen, plassen en karnen. Op de gö̀te – in bedoeld vertrek.
grammottig, grammîterig, (bijvoeglijk naamwoord) , Netelig, kitteloorig. Een neetoor wordt wel eens: ’n grammîterd genoemd. Ook plat: slecht uitziend, alsof men een ziekte onder de leden heeft. Wat züt d(i)ee vent der tégenswoordig grammîterig ü̂t! Gron. grammietig.
grasnek, grö̀snekke, Grasnek. Scheldnaam voor een boer.
grazen, gräozen, Groen goed eten. H(i)ee hölt zó van gräozen: ’t is zon gräozer. Ook N.-Br. O. V. I p. 205.
greep, grépe, grépen, Mestvork, greep.
grens, grens, (onzijdig) , Argens ’t grens an hebben (of an îmand) – ergens ’t zuur (’t mier) aan hebben, aan iemand een hekel hebben.
grep, [greppel], grüppe, (mannelijk) , Greppel. Ook Gron.
gribbelgrabbel, grobbeldegrabbel, Te grabbel. Jonges, loop! Ik gooie disse kuizen in de grobbeldegrabbel. Gron. gribbelgrabbel.
grienen, grînen, Schreien. Schreien wordt ook genoemd met een der volgende werkwoorden: jenken, sjenken, sjanken, blèren, lippen, brüllen, snòtteren. Spreekwijze: D(i)ee waogt d(i)ee wint, D(i)ee verspö̀lt d(i)e grint.
grienerig, grînderig, Vooral van ’t weer gezegd: somber, betrokken, onaangenaam.
grift, grefte, (mannelijk) , greften, Gracht.
groei, grö̂j, Groei. Ik kan d(i)ee boomen maor n(i)eet an de grö̂j krîgen. Jan hef de vrouwe weer an de grö̂j (in blijde verwachting).
groeien, grö̂jen, Groeien. Argens in grö̂jen, beteekent: er zich in verheugen, met de bijgedachte van: leedvermaak. Nagenoeg ’t zelfde als:
groen, grö̂n, (bijvoeglijk naamwoord) , Groen. D(i)ee vent is mîn grö̂n op ’t buis of op ’t lîf, bet.: Hij is mij slecht gezind, hij zal mij zeker kwaaddoen als hij zijn kans schoon ziet. Vgl. vul.
groene, grö̂nen, (mannelijk) , Zoo heette in mijn jeugd de agent van politie, die buiten de poorten dienst deed. Hij werd zoo genoemd naar de kleur van zijn opperkleederen.
grollen, [groeien, leedvermaak hebben], gräolen, Groeien, leedvermaak hebben. H(i)ee gräolt in mîn ongelük. Afl. gräoldert.
grond, grond, (mannelijk) , De grond zö̂ken. Zie het voorbeeld bij: abbedudas.
grondbeet, grondbét, Bij ’t visschen zegt men van iemand, wiens vischhoek over den grond sleept, zoodat het dobbertje net doet alsof hij beet heeft: H(i)ee hef grondbét.
gronderig, gronderig, Grondig. D(i)ee eerappels smaakt gronderig, d.i. naar den grond.
groot, groot, is ook een term bij de zuivelbereiding. Ik heb de bòtter groot – ik heb de melk voldoende gekarnd, de boter is er uit.
groot, groote, in’t groote, In hooge mate, erg, ongelooflijk. ’n Prezenten datte ekrégen hef! ’t Is dan in ’t groote! , maor ’t is in ’t groote zó as dat jüngesken al in de bîbel kan lèzen!
grootnodig, groot van nöden, groot noodig. Ook: groot van dôn.
grootvader, [opa], grootvader, Î heb u grootvader de oogen ü̂tetrapt, zegt men tot iemand die s.t. aan zijn schoenen heeft.
grote boon, groote boonen, Tuinboonen.
gruwel, grîuwel, De grîuwel g(i)eet mîn aover de grauwel bet.: Ik huiver (bij ’t vernemen van iets ijselijks, of bij de gedachte daaraan). Ook wordt ’t gezegd, wanneer men rilt van de kou of bij ’t hooren van een onaangenaam geluid b.v. ’t scherpen van een zaag.
guichelen, guchelen, hetzelfde als gîbelen. Zie Nd. Wdb. onder: guichel.
gulp, glüppe, (mannelijk) , glüppen, Gulp van een pantalon. Fri. glupe-kier. opening. Het Ned. woord: gulp, is van ons woord waarschijnlijk een metath.
gunst, günst, Vaag, vettigheid van den grond. Dat land is glad ü̂tebûrd; daor zit niks gîn günst meer in.
guren, gü̂ren, Rijzen, neervallen. D(i)ee zòlder gü̂rt dör (omdat de planken niet aan elkaar sluiten). Bij ’t laden van koren moet men voorzichtig te werk gaan om ’t gü̂ren der graankorrels te voorkomen.
guts, güzze, Guts. Ook: een soort van grasmusch, meestal verbonden met het bnw. gèle. ’n Gèle güzze. Het laatste is ook een scheldnaam voor iemand met een gele huidkleur.
haak, haok, (mannelijk) , haoken, Haak. An den haok slachten, wil zeggen: niet zelf een koe slachten maar vleesch, vet enz. voor de slacht bij den slager koopen. Ik heb mîn de konte ü̂t den haok eloopen, wil zeggen: ik heb te hard moeten loopen (of te veel).
haar, haor, (onzijdig) , Haar. Zoo noemt men het hout dat op de knotwilgen groeit.
haberdoedas, abbedudas, (mannelijk) , Klap, opstopper. Aj nu n(i)eet ü̑tscheit dan zak u ’n abbedudas géven daj de grond zö̂kt. Gron. Aobeldudas.
hagedis, èverdasse, èvedasse, (mannelijk) , èverdassen, èvedassen, Hagedis.
haksel, heksel, Haksel, kortgesneden stroo. Het wordt ook ko(r)t genoemd en bewaard in de ko(r)tkiste.
halfscheid, halfscheid, (mannelijk) , helft, in alle beteekenissen. Ook wordt gebruikt: helfte. Ook Limb., Geld., N.-Br. en O.-Fr. Kil. helfscheede.
hals, hals, (mannelijk) , Dit woord hoort men vaak gebruiken voor keel of nek: ’n Stîven hals. Pîne in den hals (keel). Z(i)ee kon gîn kö̀pken koffî dör den hals krîgen; ’t wòl maor n(i)eet vot. H(i)ee hef ’n gräotjen in den hals.
handig, hendig, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Handig, wat zich gemakkelijk laat hanteeren, wie de handen nergens verkeerd voor staan. ’n Hendige jonge, ’n hendig bîltjen. Îts hendig dôn.
handschoen, hanse, (mannelijk) , hansen, Handschoen. Wanten noemt men vusthansen (tegenvoer: vingerhansen).
hangen, hangen, Hangen hef gîn haost, zegt hij, die naar zijn zin te veel wordt gejaagd, aangepord.
hank, ank, hank, (mannelijk) , Langwerpige kolk langs den IJsel.
Hans-mijn-knecht, Hansje-m’n-knecht, Zeker kinderspel. De kinderen gaan op een rij zitten op twee na, de acteurs: een heer en een knecht. De heer vraagt fluisterend aan elk der kinderen, wat ze wenschen te hebben. Daarna zegt met luider stemme: De heer. Hansje m’n knecht! De knecht. Wat blief meneer? De heer. Haalt er me dit is uit, haalt er me dat is uit, haalt er me (b.v.) den gouden sleutel eens uit! Nu moet Hansje het kind aanwijzen, dat “een gouden sleutel” gewenscht heeft. Gelukt hem dit niet, dan vraagt de heer iets anders. Dit gaat zoo voort tot alle kinderen “er af” zijn. Gron. Hans-mien-knecht. (Molema.)
harden, [duren, uithouden], harden, haden, Duren, uithouden. Ik kan ’t hier n(i)eet ha(r)den; ’t is m^n te kòld, te warm, te drük, te saai enz.
Hardenberg, [plaatsnaam], Hardenbarg, Hadenbarg, In de uitdr.: D(i)ee lü̂ bint van Ha(r)denbarg, d. i. Schraalhans is bij hen kok, ’t zijn slechte betalers.
hartstikke, hardstikken, hadstikken, (bijwoord van graad) , Vooral bij dood en doof. Ha(r)dstikken dood – morsdood. Ha(r)dstikken doof – kanondoof. Gron. hardstikkend. Ned. Bet. hardstikke.
haven, havinge, Haven (weinig meer in gebruik). Ook op oude kaarten zag ik dit woord o.a. die van ’t beleg van 1578. Zie Overijs. alm. 1839.
hebbeding, [prul], ebbedink, (onzijdig) , (eig. Hebbedink), Ding, prul. Wat hei daor vö̂r ’n raar ebbedink? Hei daor wat moois? Och né, ’t is maor zon ebbedink.
hebberig, hebberig, Hebzuchtig, inhalig. Gron. hebbig.
hech, hech!, (tussenwerpsel) , Hè! Hech, wat mooi! Hech, wat düt dat zeer! Hech, wat zouwe ’n schik hebben! Ook Ned. Bet. O. V. II p. 88.
hechten, hechten, Zwaar hijgen.
heendoen, hendôn, Heendoen. Z(i)ee dôt maor zon betjen met mîn hen. Ze houden me maar zoo’n beetje voor ’t lapje. Wî mot maor met ’m hendôn. Wij moeten hem maar wat toegeven, maar wat door de vingers zien.
heggelen, [kibbelen], heggelen, Twisten, kibbelen (met woorden). Hòld nu astubl(i)eef is wat op met dat heggelen. Kui nu gîn woord sprèken zonder heggelen (geheggel).
heggenperen, heggepéren, Roode vruchtjes van de doornstruiken.
heibezem, heidebessem, heidebônder, Bezem, boender van heide; ’t staat tegenover: barkenbessem.
heide, heet, hieet, (onzijdig) , Heide, tot het maken van bezems, boenders, en voor strooisel in den stal gebruikt.
heil, heil, Tégen ’t heil in, Weerbastig, den verkeerden kant op. D(i)ee vent is altît tégen ’t heil in – in de contramine. Tégen ’t heil in strîken, bòsselen – tegen de haren, de wol op.
heileuver, heiläover, Ooievaar. Geld. uiver.
Heilige Geest, tellegeest, tellegieest, (onzijdig) , Het H. Geest gasthuis.
heimpje, hémeltjen, hîmeltjen, îmeltjen, Huiskrekel, ’n kriekend krieksken.
heisteren, heisteren, Ravotten, joechteren, draven, wild spelen. Jonge, gaot tòch is zitten, î heb ’n höfd as vü̂r van dat heisteren (geheister). Ook O.-Fr. en N.-Holl.
hellig, hellig, (bijvoeglijk naamwoord) , Boos, nijdig. ’k Bin hellig op u, rük maor in! Ak u dat ve(r)telle bink bange daj hellig op mîn wòt. Î mot u n(i)eet hellig maken. H(i)ee had ’n rooie kòp van helligheid.
hemd, hemd, Iemand, wien men ten laste legt, dat hij een ongelukje gehouden heeft, antwoordt dikwijls: D(i)ee ’t eerste ve(r)nemt, hef ’t achter in ’t hemd. Zie ook bij: gat.
hennekewagen, hennekewagen, ennekewagen, Een soort van kleinen mallejan, met langen boom; hij dient vooral om planken te vervoeren. (Jo)henneken is een dim. van Johan en komt reeds als eigennaam herhaaldelijk voor in de Cameraers Rekeningen der 14e eeuw. We kunnen ons woord dus vergelijken met: mallejan, janplezier e.d. Zie ook Grimm’s Wtb. en Schiller und Lübben op: Henneke.
hermelijn, harmeltjen, Hermelijntje.
heten, heeten, hieeten, Heeten. Het adj.: heet, luidt: heite.
hiep, îpe, Hakmes, vooral om dun hout te hakken.
hiep hem, hîptem, Een jongensspel, waarbij op verschillende wijzen met een stok een houtje wordt weggeslagen, en waarbij men achtereenvolgens roept: Hîptem, raaktem, eereppeltjen, maaidem, snoeidem!
hijmen, hîmen, Het moeilijk, hoorbaar, lang ademhalen, dat het zware hoesten, vooral bij kinkhoest, voorafgaat. Kil. himmen, himen – hijgen.
hild, hilde, (mannelijk) , hilden, Zoldering van slieten in de schuur tot berging van hooi, graan en stroo. Gron. hild.
hitsig, hetsig, Hitsig, last van de warmte hebbende. Hu bin î van dage zó hetsig? Hoe heb jij van daag zoo’n last van de warmte? (Ze hindert mij volstrekt niet).
hoe zulk, hükkend, hunend, Wat voor een? Hoe een? Ook: Hunend. Zie: zükkend (en § 60 der Inleiding).
hoeden, hö̂jen, Hoeden (van rundvee). Garrît î mot van dage de kô hö̂jen langs de barmen. Ook onpers. ʼt Hö̂jt vandage gud –ʼt Is goed weer om te hooien. Moi en hö̂jen? vraagt men iemand, die zich bijzonder haast met eten.
hoenderdief, hônderdeef, hônderdieef, Hoenderdief. H(i)ee löp te glupen as ʼn hônderd(i)eef. D(i)ee vent kik onder zîn pette hen as ʼn hônderd(i)eef.
hoeneer, huneer, Wanneer. Ook Vl. Zie de Bo i.v. en Ned. Bet. O. V. II p. 89.
hof, hòf, (mannelijk) , haoven, Tuin. De Deventerschman spreekt van: hòfgrö̂nte, hòfstraote, hòf(h)ü̂̂sken, hòfgrond enz., de hovenier heet echter: tuinman.
hommeles, hommels, Hommeles. ʼt Is daor ook hommels! Hommeles, niet in orde, oneenigheid. Het woord hommeles komt in de 17e eeuw voor ʼt eerst voor en is, volgens geloofwaardige onderstelling ontstaan uit Homulus, den titel van een geliefd tooneelstuk met zeer drukke actie. (Franck.)
hond, hond, Kommedeer î de hond en blaf zelf! zegt men tot iemand, die ons iets bestelt, dat hij heel goed zelf kan doen, die ons voor knecht wil gebruiken. Zie: geiselen.
hor, hö̀ddeken, (onzijdig) , hö̀ddekes, Horretje.
hort, hö̀rtjen, hö̀tjen, Poosje. Zie ook: stötjen.
houten, hö̀lten, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Houterig, stijf, lomp. ʼn Hö̀lten Klaos, Tînes. Wat dôj dat tòch hö̀lten.
huig, huk, (mannelijk) , Huig. De huk lichten (Door er peper en zout tegen te brengen).
huishoudster, hü̂̂shòlderse, Huishoudster. Gr. en O.-Fr.: hoesholderske.
huisje, hü̂̂sken, Huisje, bestekamer. Gr. hoeske. Sam. Hü̂̂skemest – beer.
huizen, [wonen], hü̂̂zéren, (werkwoord) , Huizen. Benéden bint ze an ʼt timmeren, zoo dawe nu baoven mot hü̂̂zéren.
hummel, hümmel, Klein kind. Wat ʼn hümmel! Waor bint de hümmels?
hurken, huken, (zelfstandig naamwoord) , Hurken. Op de huken (of hü̂̂kskes) zitten. Ook: Gron. en Vel.
hutje en mutje, hütjen en mütjen, De heele boel, alle rommel. Kom, jonges, nu mok taofeldekken: pak îlü̂̂ is op met u héle hütjen en mütjen.
ijselijk, eiselek, IJselijk. Geheel overeenkomstig de afleiding wordt dit woord met ei uitgesproken.
ijzer, iesder, IJzer. Iesderen. IJzeren. Men hoort nog: ʼn hufiesder, ʼn strîkiesder, ʼn iesderen hekke enz.
ijzermot, iezermotte, iezemotte, Knecht van de ijzergieterij. De laatste heet: îzermö̀lle.
immenstal, îmenstal, Bijenstal. Zoo ook: îmker, îmenschü̂̂re, îmenkö̀rf.
immers, ümmes, jümmes, Immers.
ingespannen, [voor de wagen gespannen], inespannen, Tot iemand, wien men werk gebracht heeft, of die een nieuw pak aan heeft, kortom, die iets ontvangen heeft, waaraan hij behoefte had, zegt men: Zîzoo, nu bîj weer inespannen! Wanneer men van iets een ruim voldoende hoeveelheid heeft, zegt men: Wî bint nòg gud inespannen.
inkt, ink, Inkt. Géf mîn pen en ink.
inpennen, inpennen, zich stijf rijgen. Inepend – stijf geregen.
inrekenen, inrèkelen, inrakelen, Inrekenen (ʼt vuur).
inschuinen, inschü̂̂nen, Opstoken, inblazen. Îmand îts inschü̂̂nen. Iemand tot iets kwaads aansporen. Om zich te verontschuldigen zegt een kind dikwijls: H(i)ee hefʼt mîn ineschü̂̂nd. Ook Gr. M. Nederd. anschunden – Reizen zum Bösen.
jak, jak, Zie: buis.
Jan, Jan, De vr. eigennaam hiervan gevormd is: Jenneken. Van Johan is gevormd de vrouwennaam Jannao, verklw. Jannäoken. Jan met den (i)eenen arm is de pomp (Zie bij: arm). Iemand die Jan heet, wordt soms begroet of geplaagd met het rijmpje: “Jan span an, / De peerden vöran, / De hond vörü̂̂t, / Daor g(i)eet Jan de poorte met ü̂̂t.”
jan-plak-aan, janplakan, Kleefkruid.
jandoedel, jandudel, Jenever. Klaore Jandudel.
januari, Janü̂̂arî, Zie: glória en kochel.
jennekesmarkt, jennekesmarkt, jennekesmark, De dag, waarop de boerinnetjes en boeren uit den omtrek in de stad komen om te paren.
jong, jonk, jonk ewest, geboren. Mîn òldste zö̀nne is met Dèventer karmse jonk ewest. Ook van dieren gez.
jongens ja, ʼsjongesja, zeer stellig. ʼsjongesné – zeer stellig niet. Mok van dage ook nao schôlesjonges ja! Mak in hü̂̂s blîven? ʼsjonges né!.
juchteren, juchteren, Draven, tieren, stoeien. ʼn Juchter van ʼn meid is een wild meisje, een wilde rabas.
juist, jü̂̂st, sjü̂̂st, sjü̂̂stement, Juist (Toestemmend, goedkeurend.)
kaaien, kaaien, Kapen. Vgl. boksen, ratsen, kitsen.
kaam, kaom, (mannelijk) , Schimmel op ingemaakt goed. Ik mag mîn augö̀rkjes wel is ve(r)frissen, dʼr zit ʼn dikke kaom op. Het beantwoordt aan ʼt Eng. coom – roet, aanslag.
kaamsel, kaomsel, (onzijdig) , zie koam.
kaan, kaojen, Kanen, uitgebraden stukjes vet. Ook N.-Br. O. V. I p. 210.
kaarsenschoon, keersenschoon, Schoon bij kaarslicht. D(i)ee jüffers bint keersenschoon; aj ze ʼs margens z(i)eet, dan zoj gaon loopen. ʼt Is daor in hü̂̂s alles keersenschoon, bî daglicht moj de bul n(i)eet z(i)een.
kabinet, kammenet, (onzijdig) , kammenetten, Kabinet.
kaboutermannetje, klaboutermenneken, Kabouter. Vooral gezegd van een jongetje, dat klein van stuk is, liefst met de toevoeging van: klein.
kakelkous, kèkelkouse, Babbelaarster, klappei.
kakelmoei, kèkelmö̂je, Kakelmoei. Hetzelfde als ʼt voorgaande. Ook: kèkelkonte.
kakkeba, kakkeba, (vrouwelijk) , Euphem. voor stront.
kaks, [verbeelding, aanstellerij], kaks, Verbeelding, wind. Wat hef d(i)ee vent ʼn kaks! Kaksmaker, geurmaker.
kamerbezem, kamerbessem, (mannelijk) , kamerbessems, Kamerbezem, lang varken.
kammen, [het haar], kemmen, kammen, Het eerste wordt bepaaldelijk gezegd voor het reinigen met de fijne kam.
kanarie, kanalî, (mannelijk) , kanalîs, Kanarie.
kantjesboord, kantjesboord, Op kantjesboord = opʼt randje af. ʼt Is kantjesboord – boordevol.
kapot, kapòt, H(i)ee hef den brôk n(i)eet kapòt = hij zit er warmpjes in.
karaf, krafte, Karaf.
kassebeunen, kazzebö̂nen, Dʼr ǜt kazzebö̂nen wil zeggen: er uit smijten.
kattenkermis, kattekarmse, Kattekermis. D(i)ee man is van alle kattekarmsen thü̂̂s, beteekent: hij kan van alles, hij weet zich altijd te redden, hij is van alles op de hoogte.
kegel, kégels, Beenen. Ik valle van honger haost van de kégels.
kegelen, kégelen, Vallen. Op de grond, van de b(i)eenen kégelen.
kerel, kérel, Van iemand, die klein is, maar zich zeer mannelijk tracht voor te doen, zegt men: ʼt Is ʼn kérel as kas, maor de b(i)eentjes, de b(i)eentjes! (of: maor de b(i)eentjes van was).
kerelswerk, kérelswark, Een werk van belang, sterk stuk. ʼt Is kérelswark den Îselt aover te zwemmen zonder òf te drîven.
kerstavond, kasaovend, kasäovendjen, Kerstavond. De kinderen zingen dan een liedje, dat aldus begint: “Kasäovendjen, / kasäovendjen, / mîn môder bakt ʼn wäofeltjen.”
ket, kidde, (mannelijk) , kidden, Hit. Ook geeft men dien naam aan een kleine vrouw. Kiddewagen – hittewagen. Gron. kid en kidde.
ketsen, ketsen, Vuur slaan. Vuursteen en staal heet: Ketsgerei.
keu, köntjen, (onzijdig) , Bigge.
keukelen, kökelen, Buitelen. Aover de kòp kökelen. Ook: vallen. Daor was ik haost ekökeld.
keutel, kö̀ttels, Kleine kinderen, keutels. Wat bîj tòch ʼn kleine kö̀ttel! Op de spö̀lschôle gaot allemaole kleine kö̀ttels. Zoo zittî nòg nî de kö̀ttels? (in de laagste klasse). Schertsend: Kö̀ttelschôle – bewaarschool.
keuter, käoter, Keuterboer, boer die één paard houdt.
kiemen, kînen, znw. Kiemen, uitspruitsels van aardappelen. Als werkwoord beteekent het: de kiemen afplukken.
kienspel, kînenspül, Kienspel.
kietelen, kîdelen, kîlen, Kittelen. Wacht is ik zal u kîdelen! Wat kîdelt mîn daor zoo op de rügge? Jan, kom kîdelt mîn: begin van een straatdeuntje. Als men een kind ergens kittelt, dan roept men daarbij: kîle! kîle! kîle!
kieviet, kîfte, (mannelijk) , kîften, Kievit. Loopen as ʼn kîfte. Ook een naam voor een meisje, dat zoo gauw als water is. Ook Gron.
kif, kif, (onzijdig) , Gebruikte run.
kijk-in–de-pot, kîk-in-de-pot, kîkepot, Zoo heette in Deventer de bewaarplaats voor rustverstoorders. Îmand naor kîkepot brengen = iemand opbrengen.
kindsdoek, kindsdôk, (mannelijk) , Witte, linnen luier. De wollen dito heet: lü̂̂re. (Zie dat woord.) Ook zegt men: îmand in de lü̂̂ren leggen.
kinkhoorn, inkoorn, Kinkhoorn.
kistenwagen, kistewagen, Wagen, waarop de koffer van een boerenmeid of boerenknecht vervoerd wordt.
kistje, kistjen, kisjen, Bakje vóór op den wagen, waarop de voerman zit.
kitsen, kitsen, Missen, niet raken. Sch(i)eet maor op, î kitst mîn tòch. (bij ʼt knikkeren) Kits! interj. tegenover: Raak! Kitsen beteek. ook, kapen, ratsen, boksen. Zie aldaar.
klaarlouter, klaorluder, (bijvoeglijk naamwoord) , (Pleonasme). Louter, zuiver, onvermengd. Dat béldjen is van klaorluder gòld. Is dat nu gròk? ʼt Is klaorluder brandewîn.
kladden, [handen], kladden, Handen. Ak u in de kladden krîge! Vgl. fikken, klauwen enz.
kladderig, kledderig, Kladderig, morsig. Kledderig weer. ʼt Is kledderig op straote.
klaver, kléver, Klaver. De bekende bierbrouwerij te Deventer “de kléver” had als fabrieksmerk een klaverblad.
klavier, [klauwen, handen], klavîren, Klauwen, handen of vingers. Blîf daor met u klavîren òf! Mnl. clauwier, clavier – haak (Verdam).
kleedwagen, klédwagen, Wagen met een wit kleed bedekt, huifwagen. De boeren uit den omtrek komen Vrijdags gewoonlijk met zulk een voertuig naar stad.
kleef, [gierig], kléf, Van kléf. Van houdʼm, zuinig, niet scheutsch. Ik bin van kléf, ik hòlde meer van de hebbe dan van de géf.
klerage, klérazî, Kleerage, kleederen. ʼt Wö̀t manges tît, daʼk de winterklérazî is mot naozien. Zie: age.
kletslullen, kletslüllen, Kletsen. Kletslülder, kletsmeier.
kliek, klikken, Klieken, ʼt Is vandage klikkendag. Daor st(i)eet nog ʼn klikke krü̂̂dmus in de kelder.
klij, klîën, Boekweitendoppen, gebruikt tot opvulling of tot afsluiting van de koude (b.v. om pompbuizen). Mnl. clien. Zie Tijdschr. III. p. 205.
klik, klik, Wanneer twee jongens een ruiling aangaan, wordt deze bezegeld doordien een van hen zegt: “Eerst gegeven, toen genomen, klik zei de bel, marsch naar de hel!” (Op zʼn Holl. uitgespr.) Vervolgens trekt de spreker zich een haartje uit, spuugt er op en werpt het weg.
klipklap, klipklap, Oogenblik, nietigheid. Iedere klipklap kümpe hier. Üm iedere klipklap kümpe hier.
klis, klassen, Klissen. Z(i)ee hankt an mekare as klassen. Reeds bij W. v. Hillegersb.: classe, clesse – klis.
klits, klitse, Lichtekooi. Ook Gron. Kil. klitse – teve.
klootvegen, klootvègen, Kletslullen, zaniken.
kloppenburger, klòppenbarger, Grove, sajetten kousen werden vroeger genoemd: dr(i)eedraods klòppenbarger kousen. Cloppenburg is een stadje in Oldenburg en heeft nog kousenfabrieken.
kluft, kloft, Troep. ʼn Kloft jonges, vógels enz.
kluit, kluit, (mannelijk) , Troep, groote hoeveelheid. ʼn Kluit jonges, ʼn kluit geld. De héle kluit is weggejaagd (alle jongens). De héle kluit is ʼm verbrand (de geheele inboedel enz. alles). Ned. kluit in de bet. van: brok, stuk, luidt: klute, m. ʼn Klute bòtter, dég, klei enz.
kluiven, knûven, Kluiven. W(i)ee wil van middag ʼn bütjen knûven? Ook: handen, vingers: Ak u in de knûven krîge! Zie: fikken, klauwen, klavieren.
klungel, klüngel, (onzijdig) , klüngels., Kluwen.
klungelolie, [drank], klüngeläole, (vrouwelijk) , Jenever met stroop.
knappen, knappen, Klappen. H(i)ee kent ʼt knappen van de zweppe.
knarsbot, knassebot, knassebütjen, Kraakbeen.
knaster, knastert, knastet, (mannelijk) , knasterts, knastets, Leugen. Nou das ook ʼn knastert, d(i)ee kui met de klompen an vö̂len. ʼn Òlde knastert. Een oud man (minachtend); ook in ʼt alg. een oud voorwerp.
knecht, knechtjen, knechjen, Een jongen hoorde ik meermalen met dit woord aanspreken.
knekelbos, knökkelenbos, Dör ʼt knökkelenbos motten, beteekent: een zwaren, moeilijken tijd, een tijd van beproeving doorleven. Aj u brood onder ʼn ander mot verd(i)eenen, dan moj nòg wel is dör ʼt knö̀kkelenbos.
knibbelen, knibbelen, Kibbelen. Knibbelderîje, kibbelarij, knibbelaar, knibbelaarster. Zö̂te wèzen, ak ü̂̂t bin, en n(i)eet knibbelen, hör kinder!
kniezen, kniezen, Vitten. Wat zeggî, kan ʼk dat n(i)eet spannen? (Zie dat woord.) , das kniezen!
knikken, nikken, Knikken. Nikt maor van jao! nikt u oome maor gendag!
knipkooi, klipkouwe, Kooi om vogels te knippen. Wie een duif van een ander geklipt had kon klipgeld eischen.
knipmuts, knipmütse, Kornetmuts.
knokkel, knö̀kkel, Schot op de kneukels bij het knikkeren.
knuchen, knüchen, Kuchen.
koen, kön, (bijvoeglijk naamwoord) , Moedig, driest. Mîneken is n(i)eet kön genog üm zelf naor den domeneer te gaon: z(i)ee is te blö.
koeren, kûren, Kirren.
koerhuis, kûrhü̂̂s, Een wachttoren, later als koffiehuis ingericht, aan ʼt eind van de Bergweide (Teuge). Vroeger was er een wacht op geplaatst ter bescherming van de weide. Kûren bet. oudt. kijken. Ook elders vinden we kûrhü̂̂sen vermeld. Op de Stadsweide (Marsch) heeft er ook een gestaan.
koeskoes, kuskus, Mengsel, dooreengeknoeid eten. Was dat nu vör ʼn rare kuskus? zal men zeggen van een gerecht dat men niet kent, en dat er niet appetijtelijk uitziet. Gron. koeskas.
kogel, [kool], kochel, (mannelijk) , Groote kool in de stoof. Zie bij glória en Janü̂̂arî.
kokinje, kòkkîje, (mannelijk) , kòkkîjen, Kokinje, babbelaar. In mijn jeugd werd in de omstreken van Deventer zeker grof tarwebrood ook zoo genoemd,.
kokkerellen, kòkkerellen, Koken, braden. D(i)ee mensen hòld arg van smüllen; z(i)ee bint altît an ʼt kòkkerellen.
konkel, konkel, (mannelijk) , Koffiepot; ook: koffîkonkel. Oudtijds beteekende konkel – spinrokken.
konkelen, konkelen, Ruilhandel drijven onder kinderen. Konkelspül, gekonkel, konkelderîje, bekonkelen. (Zie van Dale op: konkelarij en bekonkelen.) Het werkwoord bet. eig.: spinnen. Onder ʼt spinnen werd nog al eens een kopje koffie gezet en gebabbeld.
kontjeblik, kütjenblik, Met een steentje over ʼt water scheren; elders noemt men dit spelletje: schijnselen, pleien, keilen. In Zutphen zegt men: küntjenflik. In ʼt O.-Fri. heet het: botter un brodsmiten. In den Harz: Wasserjungfern werfen. In Gron.: slisteren.
kontjesdag, kü̂̂ntjesdag, ʼt Is van dage kü̂̂ntjesdag, zegt een jongen tot een ander, terwijl hij hem onverwachts met de knie tegen den achterste stoot.
koraal, krallen, krellekes, Koralen; ook: vruchten van de aardappelplant.
koren, kórens, Korrels (vooral van graan), pitten (van ooft).
kornalijnkoraal, kelînkrallen, Cornalijnkoralen.
korporaal, kapraol, Opzichter van een brandspuit. De minste is hier kapraol = heeft hier de meeste praats.
kort, kòrt, (onzijdig) , Stroohaksel als paardenvoer. Zie bij: heksel.
kort, kòrt, kòrt maken, kòrt kriegen. Wisselen, gewisseld krijgen. Ik kan d(i)ee riksdaalder maor n(i)eet kòrt krijgen; kö̀nnîjem mîn altemets ook kòrt maken?
kortens, kòrtens, Onlangs. Ook Gron.
kosteren, kö̀steren, Lichten arbeid verrichten. Grootvader lö̀p den hélen dag maor zoo wat te kö̀steren; h(i)ee is altît an ʼt kö̀steren. Ook: kalm en stil voortleven. D(i)ee òlde mensen kö̀stert maor zoo wat hen. Ook zal een moeder van haar kind zeggen: ʼt Lö̀p den hélen dag zon betjen ü̂̂m mîn hen te kö̀steren, d.i. ʼt speelt of loopt altijd in mijn nabijheid.
koubeitel, kòlbeitel, voor: koudbeitel. Een beitel, waarmede men koud ijzer hakt.
koude, kòlden, (mannelijk) , Pruim (tabak). Wîj is anstèken Mannes? Dank u ik zal maor ʼn kòlden nemmen.
kousevoeter, kousevôter, Drijftol zonder spijker; onhoorbare veest.
kraai, krèje, Kraai; tegenw. meestal: kraaie.
kraanwagen, kranewagen, Plomp, zwaar, tweewielig voertuig om vaten te vervoeren.
kraanwaken, kranewaken, Slecht slapen en daardoor gedurig in beweging zijn. Ik heb den hélen nacht liggen kranewaken van de tan(d)pîne.
kramer, krèmer, Kramer, naast: kraome, kraam.
krap, krap, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Schraal, eventjes. D(i)ee mensen hebt ʼt tégenswoordig heel krap. Dat stük bòtter is maor krap vîf pond. Vgl. schrao. Ook Gron.
krap, krappe, Wervel aan een deur, klamp aan een kerkboek. Zie ook: äolîkrappe. Dr. en Gron. in beide bet.
krasgat, krasgat, (onzijdig) , Split in een japon.
krenselig, krenselig, (bijvoeglijk naamwoord) , Kribbig. Mîtjen is zoo krenselig; ʼk gelöve stellig dat ze wat onder de léden hef.
krent, krinten, Krenten. Ook: Gron.en N.-Br. O. V. I, p. 211.
krets, krets, Dit woord, dat in Holland en Gron. schurft beteekent, werd in Deventer gebruikt in de onbepaalde beteekenis van: ongemak door de kou van ʼt water veroorzaakt. Als ʼt water een lage temperatuur had en een jongen, op land vroeg aan een zwemmer: “Hoe is ʼt water?” dan placht de laatste te antwoorden: ʼt Is üm de krets te krîgen. Wel kent men in Dev. het woord waterschö̀rf(t), maar dit is een huiduitslag, dien men krijgt van te veel in ʼt water liggen, niet van de kou.
kreute, krö̀te, (ö̀ bijna als: äo). Achterste. Van een boer met een holle kies, die al te letterlijk het bevel van den dokter opvolgde, die hem zeide, dat hij wat peper in ʼt gat moest stoppen, vertelt men, dat hij later placht te zeggen: Tan(d)pîne is gîn pîne, maor pèper in de kräote, das pîne.
kribbekatten, kribbekatten, Een meisjesspel. Twee meisjes houden elkaar met kromgebogen vingertoppen vast, hellen zoo ver mogelijk achterover en draaien dan snel rond.
kriek, krikke, (mannelijk) , krikken, Soort van kleine, zwarte kers. Ook: een meisje dat klein van stuk is. Wat blif Mîneken tòch ʼn kleine krikke; daor zit niks gîn schöt in. In de laatste bet. ook Gron.
krijgertje, kriegeltjen, Krijgertje, een jongensspel.
kroos, kröze, Klokhuis van een appel of peer.
kruiderig, krü̂̂derig, krü̂̂dig, Netjes. Wat züt Naatjen der van dage krü̂̂d(er)ig ü̂̂t (om door een ringetje te halen.) Ook Stadfr. O. V. II, p. 178.
kruidhof, krü̂̂dhòf, Een boerenbloementuin. Ook in Gron. Ommel. Bij Molema vinden we er echter voor: keuken- en bloemtuin.
kruidkoek, krü̂̂dkôke, Lange Dev. koek met snippers.
kruidmoes, krü̂̂dmus, (vrouwelijk) , Soort van middageten, waarvan de bestanddeelen zijn: Karnemelk, gort, rozijnen, spek, ham of worst, kervel, bieslook, zuring en “brune bérend”. (Zie op dat woord.) Molema geeft: kruidmous – soep van fijngehakte boerenkool (mous). Ook in de Meijerij kent men ʼt woord.
kruik, krükke, Kruik in alle bet.
kruisbes, krissebèzen, Kruisbessen.
kruk, krükke, Kruk in alle bet.
krukkel, krö̀kkel, (zelfstandig naamwoord) , Sukkelaar of gesukkel; ook bnw. Z(i)ee bint arg an de krö̀kkel of an ʼt krö̀kkelen. Krö̀kkele wagens loopt op zin lanksten. Ook: krakende wagens.
krukkelen, krö̀kkelen, Sukkelen. Gekrö̀kkel – gesukkel.
krukkelig, krö̀kkelig, Sukkelend. D(i)ee man is al lange krö̀kkelig (of krö̀kkel) ewest.
kuieren, kuieren, Wandelen. Kuier – wandeling. ʼn Héle kuier – een lange wandeling.
kuiken, kü̂̂ken, (onzijdig) , Kuiken. Minachtend voor jongen of meisje. Hek van mîn lèven! Zon kü̂̂ken van ʼn jonge lö̀p al met ʼn meid an den arm. ʼn Kü̂̂ken van ʼn deerne. Ook: lomperd, ezel, dwaas. Wat bîj tòch ʼn dom (lomp) kü̂̂ken; wat hei dat weer kü̂̂kenachtig edaon! Z(i)ee hef gîn kind òf kü̂̂ken – kind nog kraai.
kuilen, kü̂̂len, Een rond voorwerp over den grond rollen. Als men een kind iets toekü̂̂lt, roept men: kü̂̂!
kuip, kûpen, (onzijdig) , Kuip.
kuipendeukje, kûpedöken, Lievenheersbeestje.
kuis, kûze, (mannelijk, vrouwelijk) , Lompe, domme, ongemanierde jongen (of meisje).
kuis, kuis, Knikker. Over kuizen en sch(i)eeten (knikkeren). Zie mijn Feuilleton in de Dev. Cour. van 13 en 20 Juli ʼ94.
kuismichel, kûzemichel, Hetzelfde als: kûze.
kurk, kö̀rk, (mannelijk) , Kurk. Vrouwe, hei nòg wat onder de kö̀rk? (in de flesch).
kutselo, kutselo, (mannelijk) , Kutselos., Een werptuig van tot een ring ineengedraaide twijgschil. met uithangend einde. Hieraan wordt de kutselo na eenige vertikale slingeringen in de hoogte geworpen. Of ʼt woord in verband staat met Middelnederd. Kuseln – im Wirbel drehen, durf ik niet beslissen.
kwade geest, kwaoje geest, Rekening, beer.
kwakerij, kwakerîje, Gekheid, verbeelding, veinzerij. , tô zeg nu is eerlek, waj meent; nu gîn kwakerîje langer. H(i)ee is n(i)eet z(i)eek; ʼt is allemaole maor kwakerîje.
kwakken, kwaksen, tr. en intr. Vellen, smakken. Aj nu n(i)eet ü̂̂tscheit, dan zakter u (i)eene géven daj der neer kwakst!
kwalie, kwalî, (vrouwelijk) , Zeurkous, kletskous.
kwalster, klouster, Kwalster. Klousteren, kwalsteren.
kwap, kwap, (mannelijk) , Slag, klap, oorveeg.
kwastelorum, kwastelórüm, Kwasterige man. Gron. kwasteldorem.
kweek, kwekku, (vrouwelijk) , Kweekgras; zeker onkruid.
kween, kwenne, Hermaphrodiet: van menschen en dieren gezegd. Mnl. quene – oude vrouw. Eng. queen – koningin.
laag, lége, Laag. ʼn Lég hü̂̂s: dat hü̂̂s is lége. Ned. leeg = ledig is in ʼt Dev. läog.
laatst, lessend, laast, (bijwoord) , Onderlaatst, onlangs. Ook Gr., Dr. en Geld.
labbekak, labbekak, Lafbek, lafbekkerij, larie, geklets. Uit: labben – dom praten, en den stam van: kakelen.
labendig, labendig, (tussenwerpsel, bijwoord van graad) , Wel labendig! Wel verdraaid! Labendig zwaor; d(i)ee jonge kan zoo labendig èten, l(i)eegen enz.
lak, lak, Dwaasheid, gekheid. , das maor lak! In de omstreken: flauw, b.v. ʼt Èten is te zòlt of te lak.
lammenadig, lammenaadig, lammenaardig, Lam, vervelend, onaangenaam. ʼn Lammenaa(r)dige kérel. ʼk Bin zoo lammenaa(r)dig.
landheer, lanter, Landheer, huisbaas.
langen, langen, Geven, reiken. , lankt mîn dat; lankt mîn dat is èven an. In de stad is dit woord nagenoeg verouderd. Ook: Gron. Maastr. en bij Kil.
langer, langerder, langeder, Dubbele comparatief, evenals: bète(r)der, slimme(r)der, gróte(r)der, mooie(r)der enz.
langs, langes, (bijwoord, voorzetsel) , Langs. Langes de kante lópen. Trap n(i)eet in de plassen, maor loopter langes.
languitgerekt, lankverrekt, Languit, languitgerekt. Van de hette ware wî zoo lui, dawe lankverrekt op ʼt grö̀s gingen liggen.
latigheid, latigheid, In de latigheid = laat. Waorümme kom î altît in de latigheidt is haost naorbeddegaonstît.
leest, leeste, lieeste, (mannelijk) , Lies en leest (van ʼn schoenmaker). Ik zal van middag mîn bü̂̂ksken is op de l(i)eeste slaon – ʼk zal eens goed eten. ʼn Sték in de l(i)eeste.
lekkertje, lekkertjen, lekketjen, Î bint ʼn lekke(r)tjen, bet.: je bent ʼn lieverd; je wilt er wel an. D(i)ee meid is ʼn lekke(r)tjen – er is een steekje aan los.
leng, lenge, (mannelijk) , Een touw om vaten, balen enz. in op te hijschen.
leng, lenge, (vrouwelijk) , Soort van bederf in ʼt roggebrood, waardoor bij ʼt breken de deelen met draden aan elkaar blijven hangen.
lerenlap, lérenlappe, Zeemlap. Zoo taoi as ʼn lérenlappe.
leugenbank, lögenbanke, Beschutte bank aan de Welle (IJselkade), waar ouden van dagen en sjouwerlui plegen te zitten.
leut, löte, Schik, jool, lol. Lötig – prettig. Ook W.-Vl.; N.-Br. leut; Limb.luit. O. V. I p 213, II p. 223.
lichten, lüchten, Bijlichten. Wîj mîn is èven lüchten? Ik zal u èven ü̂̂tlüchten (met ʼt licht uitlaten).
lijkstee, lîkstè, likstè, Litteeken.
lijmgarde, lîmgeddeken, Lijmstangetje. Limb. Liemgeerd O. V. II p. 223. Gron. liemgar(de).
lijn, lîne, liende, Lijn (touw), toom. Peerdelîne. W.-Vl. liende – dun touw.
lijpen, lippen, Schreien. Zie: grînen.
likdoorn, lîkdoorn, Likdoorn. Ook Gron.
liro, lîro!, Een spel, waarbij twee partijen jongens, met hoepels of op schaatsen, onder het roepen van dit woord (de tegenpartij antwoordt soms: käoperdraod!) tegen elkaar inrennen.
lis, lö̂s, (onzijdig) , Lisch.
loeder, luder, Gemeene vent, valschaard. Mnl. loeder: aanlokker, verleider (Oudemans).
lommerd, lommerd, lommerd hòlden, was een aardigheid, die aan de zwemplaats werd uitgehaald. Onder ʼt roepen van lommerd werden de kleeren van de jongens die te water waren, door elkander gegooid.
loofhut, lóverhütte, lóverütte, Loofhut.
look, look, (mannelijk) , als voorwn., v. als stofn. Uien.
loopschuit, loopschü̂̂te, (vrouwelijk) , Een meisje dat veel bij de straat loopt.
loperij, looperîje, Diarrhee. H(i)ee is an de lóperîje.
los, lö̀s, (bijvoeglijk naamwoor, bijwoord) , Los, open. Zet het raam en de döre lö̀s. Dôt u bôk lö̀s. Î motter vör zörgen as daj ʼn lö̀s lîf hòlt. Samenst. zijn: lö̀sdôn, lö̀slaoten, lö̀sstaon, lö̀sgooien, lö̀shòlden, lö̀skrîgen enz.
luikes, lü̂̂kes, Leuk. O, h(i)ee kan zich zoo lü̂̂kes hòlden!
luisteren, lü̂̂steren, Influisteren. Kom is hier, dan zak u is wat lü̂̂steren.
luisteren, lü̂̂steren, Luisteren. Als ʼt weer niet weet, wat het doen zal, zegt men: ʼt St(i)eet te lü̂̂steren. Vooral hoort men dit zeggen, wanneer de thermometer op de hoogte van ʼt vriespunt staat en men zoowel vorst, als dooi kan verwachten.
lulleman, lülleman, Kletsmajoor. Ook: pijpgast bij de brandspuit. Als de pijpgast bij het probeeren der spuit de jongens niet met de straal bereiken kon, was het algemeen geroep: Lülleman kan n(i)eet!
luthers, lütters, (tegenwoordig ook al op zʼn Hollandsch uitgesproken). Luthersch. Bîj Lütters? vraagt men een meisje, wie de rok onder de japon vandaan komt. (Naar de dracht der Augustijner monniken).
luur, lü̂̂re, Luier (van wol). De witte linnen luiers heeten kindsdôken of pisdôken. Zie dat woord.
maatje, mäotjen, Maatje. Bij ʼt glijden op een sullebaan zet de eerste glijder de anderen ʼn mäotjen d.i. hij daagt de anderen uit even ver te komen.
malingeren, malengeren, Slenteren, dralen, talmen. Luiwammes, d(i)ee bint, î dôt niks as langes de straote malengeren!
manchester, mesister, Manchester; een soort fluweelachtige stof, vooral door de boeren gebruikt voor broeken. [Aanvulling van Beets]
manks, manges, (bijwoord) , Langzamerhand, ondertusschen, nu en dan, soms. ʼt Wö̀t tît, laowe manges gaon. Ik komme dadelek binnen: schep ʼt èten maor manges op. Mîzerabel lig de bul dʼr manges aoverhoop. Vör ʼn reize nao Amsterdam, daor had grootvader manges ʼn héle wèke vör nödig.
mars, marse, Mars. Ziee löp eeuwig en altît met ’n dikke marse. (Plat). [Aanvulling van Beets]
martelaarsbrug, martelaarsbrügge, matelaasbrügge, Zoo werd indertijd de tegenwoordige Pothoofdsbrug genoemd, omdat ze in den eersten tijd na hare voltooiing gedurig herstel of verbetering behoefde.
martelen, martelen, matelen, D(i)ee menschen hebt vö̀lle te martelen d.i. ze moeten hard werken om er te komen, of ze hebben veel tegenspoed, veel met z(i)eekten en züchten te kampen.
medaille, medallî, (mannelijk) , medaille.
meepenning, mépennink, (mannelijk) , mépenninks, Goospenning. mé, mede – loon, huur. Mnl. miete. Hgd. Miethe.
meerderwegen, meerderwechens, Op meer, op verschillende plaatsen. Dèventer kôke kui meerderwechens krîgen in de stad. Zie: vö̀lderwechens. Gron. meerderwegens.
meerkol, markaole, Meerkol. Oneig. in verbinding met: schèle, is ʼt een scheldnaam voor een scheelziende.
meestpart, méstpa(r)t, Meestal. As de bü̂̂rman kümp praoten, dan bliffe méstpa(r)t den hélen aovend. Méstpa(r)t alle dagen bakt môder pannekôke.
meetokken, métòkken, Meelokken, meetronen.
meiboom, meiboom, Pannebier. De meiboom vertéren, pannebier houden.
meisje, mèken, Meisje.
meisjes, mèkes, Zie: Jan. [Aanvulling van Beets]
meiworm, meiwö̀rm, (mannelijk) , meiwö̀rms, Meikever. De kinderen binden hun gewoonlijk een draadje aan den poot en laten ze dan vliegen. Voordat ze opvliegen staan ze gewoonlijk eerst een poosje hijgend stil; dan zegt men: h(i)ee telt zîn geld, een bewijs dat hij spoedig de vleugels zal ontplooien. De meikevers worden verdeeld in vier soorten: äolîslagersmennkes, äolîslagerswîfkes en müldersmennekes, mülderswîfkes. Die met de breedste waaiers aan de voelhoorns zijn mannetjes.
meizoentje, meizömken, (onzijdig) , Meizoentje, madeliefje.
melk, melk, De melk optrekken, zijn woord terugnemen, zijn belofte niet vervullen. Gisteren hatte nòg plan mîn hü̂̂s te koopen; maar h(i)ee hef de melk opetròkken. Ik heb (i)eenmaol echréven dak komme, en nu wik de melk n(i)eet optrekken.
melkerd en kuiterd, melgert en kü̂̂tert, Hom en kuit.
melkrek, melkrik, (onzijdig) , Rek, waarop de boeren hun melkgereedschap drogen.
mem, memme, memmetrütte, (mannelijk) , Speen van een koe, waarmee de jongens spelen. Na het gaatje dichtgebrand te hebben, blaast men ze op. Vervolgens drukt men ze samen, waardoor een verdacht geluid wordt gehoord.
mengel, mengel, Vochtmaat voor melk. [Aanvulling van Beets]
menigste, mennigsten, menigste (datum). Wat vör mennigsten of den humennigsten hèwe vandage? Kil. hoe-menigste.
mensenschuw, menschenschîw, Menschenschuw.
merg, mö̀rg, (vrouwelijk) , Merg. Mö̀rgpipe.
merrie, mére, Merrie. Nachmére. Nachtmerrie.
mert, mat, In de uitdr. Ik heb er mat an d.i. het kan me niet schelen. Een r wordt in dit woord niet gehoord. Van Lat. merda-stront, kak.
met, met, (bijwooord) , wordt vaak gebruikt voor , d.v. Gaoj met, dôj met, metgaon, metdôn.
meter, méter, In de bet. Ned. el uitgesproken als in ʼt Ndl. Dezelfde uitspraak hoort men ook in moderne of technische woorden als: gasméter, barométer. Daarentegen zegt men: kalkmèter, zaodmèter, landmèter enz.
meun, münne, (mannelijk) , Zeelt.
middelste, middelste, Diee vent is nieet begeerig maor hiee hef graag ’t middelste met de beide enden. [Aanvulling van Beets]
midden, middel, (bijwoord) , Midden. Bît d(i)ee appel maor middel dör. Ik bin al middel in ʼt bôk. H(i)ee spronk middel van de brügge òf. Zie: ende.
mieg, miege, Pis. Sam. miegepot. Afl. miegen. [Aanvulling van Beets]
miegen, miegen, pissen. Kil. mieghe – urina. Ook Mnl.
mier, mîr, mier, (onzijdig) , Ergens ʼt mier an hebben wil zeggen: ergens een hekel aan hebben. Ook aan personen kan men ʼt mier hebben. Vgl. grens.
min, minne, Wijfjesduif. Zie: aorend.
miniseren, minnezéren, Sparen, ménager. Géf de varkens maor mêl en minnezeert de eerappels. Î mot üm van u maagpîne òf te kommen, u ʼn betjen minnezéren met èten d.i. voorzichtig zijn met eten, niet te veel eten.
minnigheid, minnigheid, Kleinigheid. Ik mot nòg vîftîn gülden betalen; ʼt is gîn minnigheid.
minuutje, menuutjen, Om kinderen bij ’t nagelknippen stil te houden, werd door moeder het volgende rijmpje opgezegd: “Ieen menuutjen, (bij ’t 1e knipje) / Papensnuutjen (bij ’t 2e knipje) / O - f, of. (bij ’t 3e knipje)”. In drie knipjes was de nagel er af. [Aanvulling van Beets]
mirakel, mîrakel, Een scheldwoord. ʼn Lui, lélek,ondögend, mîrakel.
misschien, misschîns, hoort men dikwijks in plaats van: misschien. [Aanvulling van Beets: eigens, èvenwels, zēkers, e.a.] Vgl. elks.
modderschuit, [baggermachine], modderschüte, Baggermachine.
moei, mö̂je, (achtervoegsel) , Moei, tante. De eigennaam gaat vooraf, evenals bij oome: Namö̂je, Gerretjenmö̂je, Dînemö̂je enz.
moeilijk, mö̂ilek, Moeilijk, bedroefd. ʼt Kind tròk ʼn mö̂ilek lipken. Azzî grînt dan wòddik ook mö̂ilek. Ik zal mîn dʼr n(i)eet mö̂ilek aover maken d.i. ik zal ʼt me niet aantrekken, er me niet over bedroeven, er niet om schreien.
moeite, muite, mö̂jte, Moeite.
moeken, mûken, Knoeien, slecht werk maken. Wat liggî daor te muken in donkeren?
moekepoten, moekepōten, x-beenen. [Aanvulling van Beets]
moer, [wijfjeskonijn], moor, Moerkonijn, De rammelaar heet: remmel.
moes, mü̂̂sken, Dit woord voor: groente, moes, hoorde ik in de uitdr.: Vleisken wat, en mü̂̂sken zat d.i. jullie krijgt zooveel vleesch als je gegeven wordt, en van ʼt andere zooveel als je lust.
moggelen, mǒggelen, Peuteren, knoeien. Lik toch niėet zoo in ’t vuur te m. Ook: mōren. [Aanvulling van Beets]
mok, mok, (mannelijk) , zoen, smok. Hiervan: mokken, mokkelen.
molenpaard, [paard in molen gebruikt, grote vrouw], mö̀llenpeerd, Molenpaard. Van ʼn groote vrouw zegt men: Wat ʼn mö̀llenpeerd!
molenvleugel, mö̀llenvlögel, (mannelijk) , Molenwiek.
mondig, mündig, Meerderjarig.
mondjevol, mündjenvol, Mondjevol, borreltje. Hei trek in ʼn mündjenvol?
moren, mōren, Roeren, peuteren. Schei toch uut met dat mōren in de sloot, in de tanden. Afl. gemoor. Vgl. mǒggelen. [Aanvulling van Beets]
morgen, margen, (mannelijk) , Morgen. Ook als landmaat is in dit woord Ndl. o = a.
mosterdjongen, [palfrenier], mosterdjǒngen, Een jongen, die vroeger achter op ’t rijtuig stond en als palfrenier dienst deed. [Aanvulling van Beets]
mot, mot, Molm. Tö̀rfmot.
mot, motte, motte met könen, Zeug met biggen. Ook wordt zoo genoemd een booromslag, waarin verschillende boren kunnen gezet worden. Woordsp. met motten – moeten: Motten bint varkens.
mouder, mòlder, (mannelijk) , Kleerbak. In sommige streken van Geld. is mòlder = mud of zak.
muffen, müffen, Euph. voor stinken.
mulder, mülder, Molenaar.
mullen, möllen, Met een molen bewerken. Koffî, snîboonen möllen. Dat zaod is emöld bet.: is met kafmolen bewerkt. [Aanvulling van Beets]
mummelen, mümmelen, Eten als een tandelooze. Ook voor: eten, vooral van kinderen. Een moeder zal tot haar kinderen zeggen: òch, wat bin ilü̂̂ lekker an ʼt mümmelen. De stam: mumm, is een klanknabootsing voor: met gesloten mond praten en kauwen (Franck). Mnl. mummelen, mommelen.
muziek, mü̂̂zîk, Evenals fabrîk wordt dit woord onzijdig gebruikt.
naadzak, naodzak, (mannelijk) , Zak, tuk. Stèk u centen maor in de naodzak. Het woord is eigenlijk: aossak = aaszak – etenszak, met proth. n.
naar, nao, (voorzetsel) , Naar kent het Dev. niet. Wî gaot nao bedde, nao hü̂̂s.
nacht, nacht, nach, De uitdrukking: ʼt Is nach (glad nach) met ʼm, beteekent: ʼt is narigheid met hem, hij verkeert in een ellendigen toestand.
nachts, nachens, ʼsnachens = des nachts. Vgl. dagens. Ook hoort men: Van nach, in de vörnach, in de naonach. In woorden op cht wordt de t in de uitspraak meestal niet gehoord: nach, ambach, wach, lüch, boch, krach, pach, plich, lich, voch, kòch, gerech, züch, jach, hech, brach, knech, gedròch enz.
nagelhout, nègelhòlt, (onzijdig) , Rookvleesch, stuk rookvleesch. Ik heb nòg tw(i)ee nègelhòlten in de wimme hangen.
nakend, nakend, Naakt. Ook oneig. ʼt Is daor ʼn nakende bul – schraalhans is er kok.
nakend aarsje, nakendeersken, Een naakt kindje.
negen, negene, Onder de negene of baoven de twaalf gooit men voor een cent met drie dobbelsteenen om een stuk koek. Gooit men, wat men geraden heeft, dan wordt men eigenaar van de koek.
negentig, tnegentig, Naar analogie van tachtig. Vooral bij ʼt lossen en laden van kazen, koeken, enz., die geteld worden, hoort men ʼt nog vaak.
negenwekers, négenwèkers, Een soort van aardappelen, die in de omstreken van Dev. ʼt meest verbouwd werden. (worden?) Andere daar algemeen bekende soorten zijn: mü̂̂skes, roodkîntjes, käolseballen, amerikaanders en engelsen.
nekken, nikkelen, Nekken, ombrengen, dooden, (van menschen en dieren gezegd).
nergens, nîvers, Nergens. Het woord wordt verdrongen door: Nargens.
neten, netten, Neten, luizeneieren.
neulen, näolen, Pruilen, zaniken, pruttelen, stieperen. (Zie aldaar). Ook Limb. O. V. II. p. 224 Bij Hooft: dralen, talmen. Zie de Vriesʼ Warenar p. 216.
neuren, nü̂̂ren, Drachtig zijn; het tegengestelde van: gust zijn. Onze vale nü̂̂rt, is nü̂̂rend. Gron, uren – in hoogst zwangeren toestand verkeeren (van koeien).
neutelig, nö̀ttelig, (bijvoeglijk naamwoord) , Dwingerig, lichtgeraakt, schreierig, vooral van kinderen gezegd. (Inʼt bijzonder, als ze onwel zijn, vertoonen ze deze eigenschap).
neuzelen, [lastig zijn, talmen, prutsen], nüsselen, Alleen in uitdrukkingen als: Loop î en nüsselen! Loop heen! H(i)ee kan en nüsselen loopen! Hij kan rond loopen, naar de weerga loopen. v. Dale geeft als bet.: talmen, dralen, beuzelen, beuzelarijen verrichten. Franck zegt, dat het bij neus kan behooren. De Bo geeft dan ook: neuzelen – neutelen, nusselen, prutsen, zich met kleinigheden bezig houden. Fr. chipoter.
niefelen, [wegpakken], nîfelen, Euph. voor: stèlen. Wegnîfelen, òfnîfelen, wegkapen, afkapen.
nier, nîren, nieren, Het vör de nîren hebben – ʼt Beet hebben, ziek zijn. H(i)ee hef ʼt lélek vör de nîren – hij is ernstig ziek.
nieuw, , Nieuw. De Nîstraote – de Nieuwstraat. De nîje bö̀rgemeister. (teg. bö̀rgemeester). Benîjen – benieuwen. Ve(r)nîjen – vernieuwen.
nieuw, nîsent, Van nîsent – op nieuw. Den was mis; sch(i)eet (knikker) nog maor is van nîsent.
nieuw doen, nî dôn, Benieuwen. ʼt Zal mîn gîn nî dôn, as ʼt margen règent. ʼt Zel mîn is nî dôn òf ʼt margen règent.
nieuwnaadje, nînäodjen, Nieuwkneepje. Een kneepje dat men iemand geeft, die een nieuwe japon, jas of mantel aan heeft.
nijds, nîts, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Driftig, opvliegend, plotseling. ʼn Nîtse kérel. Îmand nîts anpakken.
nikkoppen, nikkòppen, Met het hoofd van ja! knikken. Vgl. schüddekòppen.
nodigen, nögen, Noodigen, aansporen tot eten of drinken (vooral nadat men reeds bedankt heeft). Laot u n(i)eet nögen, tast maor tô. Kom nu nòg ʼn nögekö̀pken, nögeglésken (laatste glaasje).
nuchtere blei, nüchterenblè, Nuchterkalfsvleesch. Ook: ʼn knaap (of meisje), die nog niet voor volwassen kan doorgaan.
oele, ule!, Gekheid! Ménî dattet wòl dôn? Jao, ule (fluiten!) Zie ook van Dale op: Oele.
oer, ure, (vrouwelijk) , Oer, ijzererts.
of, òf, (voegwoord) , voegwoord. Jan òf Piet.
ogenbegoochelarij, ógenbekökelderîje, (vrouwelijk) , Oogenverblinding, bedrog, fopperij.
oliekrap, äolîkrappen, Oliekoeken.
om toch, üm tòch, Al daarom. Waorümme dôj dat? üm tòch d.i. daar wil of kan ik geen reden voor geven. Gron. omtoch.
ombollen, ümmebollen, Ombollen, van partij, besluit, voornemen veranderen.
omdoen, ümmedôn, ʼt Er îmand ümmedôn = iemand bedriegen, foppen. Nu gelövik daj ʼt er mîn ümme wilt dôn!.
omsgelijks, ümsgelîk, (bijwoord) , Nagenoeg. ʼt Is ümsgelîk dr(i)ee wèke eléjen. Of: meestal. H(i)ee kümp ümsgelîk tégen vier ü̂̂r. Of: misschien. î wilt tòch ümsgelîk n(i)eet alles (h)ebben?
onderduims, [terloops], onderdums, (bijwoord) , onderduims, schijnbaar onopzettelijk, zoo bij zijn neus langs. H(i)ee hef ʼm dat maor zó is èven onderdums ezegd – hem ongemerkt de waarheid gezegd.
oneven, oneffen, Oneven, in zeer uiteenloopende beteekenenissen. 1e impair. Wat raojî oneffen of effen? 2e verkeerd. D(i)ee hôd st(i)eet u niks oneffen. 3e onhandelbaar, ongeschikt. D(i)ee man is niks oneffen. Ndl. oneffen is in ʼt Dev. ongelîk.
oog, ógen, ʼt Hef gîn ógen, ʼt kan n(i)eet z(i)een zeggen de jongens, als ze een ander iets niet willen laten zien. Zie ook: grootvader.
oomsland, ómesland, Zoo noemen de jongens schertsend het land, waarvan ze de vrijheid nemen knollen te plukken.
op streek, op strék, (bijvoeglijk naamwoord) , Dîntjen is wat opstrék (blij) met haar mooie püppen. H(i)ee raakt zoo zö̀tjes an weer opstrék (in orde). Ik kan hier maor n(i)eet opstrék kommen met de meiden (ik kan er geen naar mijn zin vinden) Bîj al op strék? (op order) vraagt men iemand, die verhuisd is.
op tegen, op-entégen, (bijwoord) , Op tegen, tegen. Ik heb daor niks opentégen.
opbrengen, opbrengen, Opvoeden, grootbrengen. Mîn möder hef mîn fesundelek opebròcht. H(i)ee hef vier kinder van zîn brör opebròcht; maor h(i)ee hefter hél wat mé aoverbròcht.
opflikkeren, opflikkeren, Opflikken, oplappen, repareeren, opmaken, opknappen. Wî zö̀lt dat hö̂djen ʼn betjen laoten opflikkeren, dan kui ʼt van de zommer nòg best dragen. Het wordt vooral, doch niet uitsluitend, van kleedingstukken gezegd. Tot ʼn dokter kan men zelfs zeggen: Î heb ʼm maor aardig weer opeflikkerd.
ophalen, ophalen, weghalen, afhalen. Jan, kommî mîn margen ophalen? Jonges, maak gauw daj in bedde komt, ik komme voort de keerse ophalen.
opneuker, opnöker, Opstopper.
opperen, üppelen, üpperen, Het werk van een opperman doen, opperen. Vroger wasse metselaar, nu isse anʼt üppelen.
opperman, üppelman, üpperman, Opperman.
opscheuteling, opschö̀ttelink, Aankomende jongen of meisje. Fr. adolenscent.
opschuinen, opschü̂̂nen, Opstoken, aanhitsen. ʼn Hond tegen iemand opschü̂̂nen. Dikwijls geheel ʼt zelfde als: inschü̂̂nen. Zie dat woord.
opsteken, opstèken, Oplaten. De vl(i)eegerd opstèken.
opsuikeren, opsü̂̂keren, Opsuikeren. , sü̂̂kert ʼm nòg is op! Toe, roer eens in je glaasje en drink dan nog eens!
ordentelijk, ondentelek, hoort men voor: ordentelek. Ook van zaken: ʼn Ondentelek stüksken vleis, een goed stukje.
orthodox, òtterdòks, Orthodox.
oven, aovend, (mannelijk) , Oven.
over de kop keukelen, aover de kòp kökelen, kopkeukelen.
paarden, peerden, Jagen (een schip door paarden). Wî hebt ʼt vör de wind ehad; alléne ʼt Vésingerrak mozzi wî peerden.
paardenboer, peerdebur, Jager (van schepen).
paardje, peerdjen, Van ʼt peerdjen = cichorei. Hei zin an ʼn kö̀pken kòffî? Astubl(i)eef, aj dʼr maor n(i)eet te vö̀lle van ʼt peerdjen in dôt. Op elk pakje chicorei stond een paard.
pakkelde stoeltje, pakkelde stö̂ldeken, Een kinderspel, waarbij twee meisjes elkaar een hand geven; op de verbonden handen gaat een derde zitten, dat haar handen geeft aan de vrije handen der draagsters. Het voortdragen geschiedt onder ʼt zingen van: Pakkelde, pakkelde stö̂ldeken! Gron. Kakkemanjestoulen.
pal staan, pal staon, pòl stoan, Slingeren om een middelpunt, de pal of pol genoemd d.i. een jongen, die op eenigen afstand geposteerd is. Vooral als ʼt op straat glad is en op ʼt ijs wordt dit spelletje gedaan.
paltalte, paltalte, (vrouwelijk) , Dikke modder op de straat of in de goten.
pampelen, pampelen, Kwakzalveren. Al wèken achter mekare bint d(i)ee lü̂̂ an ʼt pampelen met hü̂̂smiddeltjes; waorümme gaot ze n(i)eet nao ʼn dòkter, al dat gepampel gef niks.
park, [meet], park, (onzijdig) , Meet, plaats waar men begint te loopen. stèken of sch(i)eeten(zie die woorden). Wie bij ʼt knikkeren weer van meet moet beginnen roept: Flink van ʼt park!
partijsteken, petîstèken, Ringen steken in een draaischuitje. Zie mijn Feuilleton in de Dev. Cour. van 7 Sept. ʼ94. Petî is: parti.
passer, pester, Passer. Pesterdöze.
penitentie, pînetensî, Klem, verknijping. In de pînetensî zitten.
penningsvriend, penninksvrind, Duitendief, schraper.
peren, [winnen], peeren, Winnen (jongensterm). H(i)ee peert ze – hij wint.
perkament, parkement, (onzijdig) , Kaft, omslag van een boek of schrift.
pet, pette, (mannelijk) , Pet. In mijn jeugd droegen jonge boerinnetjes, en ʼk meen ook de weesmeisjes, een lederen hoed van dien naam.
peuren, pûren, Peuëren. Aolpûren.
peut, pute, (mannelijk) , puten, Klap, oorveeg.
pias, pias, (vrouwelijk) , Paillasse. Stroo, dat reeds onder de paarden heeft gelegen en weder gedroogd wordt. Bij de dragondersstallen speelden de jongens er vaak in. Het woord pias – Paillas, hansworst is volgens Littré hetzelfde: “Ces bateleurs (potsenmakers) étant ordinairement habillés dʼune toile à paillasse ou à matelas.”
pieleend, pîlende, (mannelijk) , Eend.
pieleman, pîleman, pîseman, pîzewîtjen, pit, Penis.
piemelen, [plassen], pîmelen, Euph. voor pissen.
piepenbroekzalf, pîpenbrôkszalve, Soort van zalf, vooral gebruikt bij verstuiking, verrekking of kneuzing. Ze werd bereid door de firma Piepenbroek, ʼk meen uit paardevet.
pierenkuiltje, pîrenkü̂̂ltjen, Graf. In ʼt pîrenkü̂̂ltjen liggen. Naor ʼt pîrenkü̂̂ltjen gaon (dood gaan).
pierrottig, pierròttig, Wormstekig. Ook gezegd van iemand, die er slecht uitziet. Wat züt d(i)ee jonge dʼr pierròttig ü̂̂t; h(i)ee mot is an de revalenta.
pietje springen, pîtjé springen, Haasje over. Eigenl. pied. Zie: platvôt.
pijn, pîne, Pijne, moeite. ʼt Is de pîne n(i)eet weerd.
pijnkeutel, pînekö̀ttel, (mannelijk) , Kleinzeerig, vreesachtig of schriel mensch.
pijnlijk, pînlek, Al te zuinig, schriel.
pijpenporker, pîpenpö̀rker, Pijpenwroeter.
pikant, pîkant, pîkantig, pîkanterig, naijverig. Afl. Pîkanterîje.
Pilo, Pîlo, De dood van Pîlo = Een bleek mager persoon.
pin op de staart, pé op de sta(r)t, Pin op den neus, als dwangmiddel. Aj n(i)eet gudschiks wilt, dan zak u de pé op de sta(r)t zetten.
pingelen, pingelen, Afdingen.
pink, pinke, Jonge koe.
Pinksteren en Pasen, Pinksteren en Paosen, H(i)ee lag in bedde met zîn héle Pinksteren en Paosen bloot. H(i)ee had zon gat in de brôk, daj zîn héle P. en P. kon z(i)een. De bet. is duidelijk.
piot, pîóters, Pietjes, luizen.
pisbrandje, pisbrandjen, Niets beteekenend brandje. Vgl. pisboodschap en pispräotjes.
pisgriet, pisgreete, pisgrieete, St.-Margiet.
pitteltje, pitteljen, (vrouwelijk) , Zeer klein stukje. Ik heb gîn pitteljen van zîn appel mé ehad.
plaats, plas, (mannelijk) , Binnenplaats van een woning. Ook een ander open terrein. Zoo heet het pleintje, waarbij vroeger ʼt Spinhuis stond, nog de Spinü̂̂splas.
plaatswerker, plaswarker, Zoo noemt men aan de ijzergieterij de werklieden, die sjouwwerk verrichten.
plak, fleksken, (onzijdig) , fleksken, Plakje, sneedje. ’n Fleksken brood, kôke, kéze, spek enz.
planketsel, blanketsel, (onzijdig) , Schutting van planken.
platte hak, platte hakke, (mannelijk) , Kleine hiel van een kous.
platvoet, platvôt, (mannelijk) , Bij het pîtjé springen noemt men de lengte van een voet: ʼn vôt; de breedte: ʼn platvôt. De jongen, die staat, mag als allen gesprongen hebben ʼn vôt en ʼn platvôt verder gaan staan.
pluis, [mesthoop], pluis, (mannelijk) , Mestvaalt, mesthoop.
pluisterig, bluisterig, Windig. ’t Is bluisterig weer. ’t Is bluisterig in de lücht. Oost-Fr. blüstern – heftig und mit geräusch wehen: de wind blü̂sterd d’r dügtig in.
pochel, pokkel, Schouder, rug; Kees nemt vö̀l te zwaore vrachten op zîn pokkel. Ik zal u wat op u pokkel géven. ʼk Zal u op u pokkel kommen, slaon. Pokkelen – op den rug dragen (van kinderen): Zak u is pokkelen, Jan?
podde, podde, (vrouwelijk) , Oud vuil, oud smeer (gevolgvan onzindelijkheid) Ik wil mîn gud bîʼn ander laoten wassen, ʼt zit gedücht in de podde; ik haope dakter de podde weer ü̂̂tkrîge. Iemand: ü̂̂t de podde helpen = hem een reinigingsproces doen ondergaan. Afl. verpodden en podderig. Dat hü̂̂s is vergangen jaor evarft, maor ʼt is al glad verpod: de inwoonders bint arg podderig.
poedelen, pudelen, Schertsend voor: wassen. Ik wil mîn is lekker pudelen, ik bin zoo zwart as ʼn Törk.
poeha, behei, (onzijdig) , Drukte. Wat hef dat jonk tòch ’n behei op zîn lîf.
poeperij, puperîj, (vrouwelijk) , Diarhee. Zie: loperîje.
poepster, pupstéren, (mannelijk) , Anus.
poes, pus! pus!, Om een verloren tand terug te krijgen, gooien de kinderen dien achterwaarts over ʼt hoofd, terwijl ze uitroepen: Pus! Pus! daor hei ʼn òlde tand, géf mîn ʼn nîjen weer!
poet, püteken, Poetje, liefkoozingsnaam voor een kind.
poffen, [gaar maken], poffen, Braden in de heete asch (b.v. aardappelen).
poffertje, [gebak], poffert, püffekes, (mannelijk), Gebak van meel, met een bruine korst. Poffertjes.
polka, [soda], pòlka, (vrouwelijk) , Soda.
polkahaar, pòlkahaor, Gladgestreken mannenhaar, dat aan de onderzijde naar binnen is omgekruld.
polkamuts, pòlkamütse, Soort gladde muts.
polsteren, pülsteren, Polsen, plassen. Schei tòch ü̂̂t met dat pülsteren (gepülster) in ʼt water; î maakt u zoo nat as mest.
pomp, pompe, (mannelijk) , Pomp. Op de vraag: Hoe laat isʼt? hoort men vaak gekscherend antwoorden: Ketier aover de pompe. of Op slag prumen ʼt zal zoo rezînen slaon.
ponder, pünder, (mannelijk) , Weegstok, unster. Ook N.-Br. O. V. I. p. 220.
ponderen, pünderen, Met ʼn unster wegen. Ook ʼt gewicht van iets bepalen op ʼt gevoel.
populier, peppel, (mannelijk) , Populier.
por, pook, (mannelijk, vrouwelijk) , Kleine jongen of meisje (te klein voor den leeftijd). Ook gebruikt men in plaats van pook: pö̀rk
por, pòrre, Een jongen of meisje, te klein voor den leeftijd. Vgl. pook. Bij de Bo vinden we: porre – wrat, puist enz.; kort, dik ventje.
pork, pö̀rk, (mannelijk, vrouwelijk) , Zie ook: pòrre.
porken, pö̀rken, Porren, peuteren. In de tafel, de kachel, de pijp, de tanden enz. pö̂rken.
portlanden, pòtlanderen, Met Portland-cement bestrijken. ʼn Gepòtlanderde gével, vlure enz.
pot eten, pòt èten, Das ʼn rare pòt èten – dat is ʼn rare sijs.
potjebeuling, pö̀tjenbönink, Rijst met gort met rozijnen door elkaar gekookt.
potjestruif, pö̀tjenstrü̂̂f, (vrouwelijk) , Soort van Meelspijs, eenigszins overeenkomende met grutjes. Ook: Stip-int kü̂̂ltjen genaamd. Stadfriesch: potstrouw – meel in water gekookt. Ook Gron.
potsig, potsig, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Aardig, grappig. ʼt Was potsig üm te z(i)een, hu aardig dat èpken kon exterseeren met ʼn eerlinks geweerken. Wadde potsige dingen likt daor vör de glazen in d(i)ee spö̀llegudswinkel. Wat stonnî daor potsig te bü̂̂gen. Vgl. Hgd. Posse – klucht.
pottenkiep, pòttekîps, Een vrouw, die met potten en pannen vent en haar mand opʼt hoofd draagt. Nederd. kiep – korf.
pottenkijker, pòtkaoker, Potkijker, janhen. Ook: een dwaze vent: ʼn Rare pòtkaoker.
prak, prakke, (mannelijk) , Priktol, taatstol. Ook: meisje dat klein van stuk is.
prekenberend, prèkebérend, prèkederk, prèkebrör, Praatvaâr.
prengel, prengel, Scheldnaam voor ʼn boer. N.-Br. prengel – gierigaard O. V. I. p. 220.
proesten, prusten, Niezen.
pruimen, prumen, Zie: pompe.
prullerij, prülderîje, Prulleboel, waardelooze dingen. Ook W.Vl.
prutsen, prütsen, Knoeien, knoeiwerk maken. Afl. prütser, prütswark.
pruttel, prüttel, Rommel. Wat is dat weer ʼn prüttel in u kaste! ’t Is daor in hü̂̂is altît ’n prüttel. Wil îlü̂̂ is gauw met u héle prüttel van de taofel gaon, wi mot èten.
pudding, poddik, (mannelijk) , Pudding; ook: dik ventje.
pudding in de buil, poddik-in-de-bü̂̂l, Zekere meelspijs, die in een zak gekookt wordt.
puist, puste, (vrouwelijk) , Puist. Ik heb mîn ʼn puste in ʼt lîf egèten, ik heb zoo veel gegeten, dat ik er ongemakkelijk van ben.
punt bedekt, püntbedekt, Een stukje appel enz., dat men op de punt van ʼt mes steekt, dat men geleend heeft. Mannes, mak u mes l(i)eenen? Jaowol Garrît, maor krîk dan ook püntbedekt?
putbaas, pütbaas, Ploegbaas bij polderjongens. Ook Gron. en W.-Vl.
puthaak, püthaok, (mannelijk) , Van een man en vrouw, die niet wettelijk getrouwd zijn, zegt men: Z(i)ee bint aover de püthaok etrouwd. De püthaok is de schepter van den pütbaas (zie dat woord). Ook Gron. In de Ned. Bet. bestaat de uitdrukking: Over de püthaok vrije – (zonder toestemming). O. V. II. p. 102.
raapolie, rö̂fäolie, (vrouwelijk) , Raapolie. Gr. ruifeulie. Mnl. roeve – raap. Hgd. rübe.
raat, röte, (vrouwelijk) , Honigraat (waar de honig uit is). Dus datgene “wat was was, eer was was was.”
rachen, rachen, rachelen, Kwaadspreken; meestal verbonden met: schelden. D(i)ee meid düt niks as schelden en rachen op haar vòlk. Wat hei weer op mîn te rachelen?
rad, rad, (onzijdig) , raaien, Zes knikkers. Grauwe knikkers werden (worden?) verkocht bij ʼt rad d.i. door het draaiend opgooien van een cent werd uitgemaakt of de verkooper, die baoven òf onder moest raden, een cent of niets voor zijn zes knikkers zou krijgen.
rap, rap, (bijvoeglijk naamwoord) , Niet sluitend, rammelend. Een rappe klomp.
rapplement, rapplement, (mannelijk) , Berisping, uitbrander. Van dezelfde bet. als roffel (zie dat woord).
raspen, [met een rasp fijnmaken], raspelen, Raspen. Ook Ned. Bet. O. V. II. p. 102.
ratel, räotel, Klappei, rammel ratel. Ook genoemd: räotelkouse. Ratel (werktuig) klinkt (d.i. wordt uitgespr.) in ʼt Dev. als in ʼt Nedl.
ratelen, räotelen, Rammelen, druk praten. Lik mîn n(i)eet langer an ʼt oor te räotelen! Bin îlü̂̂ nog n(i)eet ü̂̂teräoteld?
ratsen, ratsen, Wegkapen. Ook boksen, kitsen e.a. Ook Limb. O. V. II. p. 226.
ravé, ravé, Zeker kinderspel. Een kind legt ʼt hoofd in den schoot van ʼn ander en krijgt dan te raden: Pikkadelle, fusjefé, ellebaogendik ras of ravé? De vraag gaat gepaard met een gebaar, dat aanduidt: met de vingers, met de vuisten of met de ellebogen op den rug stooten, over den rug krabben of met het onderstel in de hoogte beuren. Wordt niet goed geraden, dan moet de liggende ondergaan, wat het gebaar te kennen geeft.
rebels, rabels, rebels, (bijvoeglijk naamwoord) , Klem op de tweede lettergr. Van een zwerende wonde, die er erg rood uitziet, zegt men: Wat isse rabels! Ook: oproerig, wild, hartstochtelijk. De bolle vlaog van de (i)eene kante van de weg nao dʼandere; ʼt was slim zoo rabels asse was. ʼn Rabelse kérel. Fr. maladie rebelle – hardnekkige ziekte.
redzaam, redzaam, (bijvoeglijk naamwoord) , Vooral gezegd van een vrouw, die zich altijd weet te redden, die van zessen klaar is; dus: flink, kloek.
reekam, reidekamme, (mannelijk) , Haarkam. Haal mîn de reidekamme, dan zak u ʼt haor is ü̂̂treiden, î lîkt wel ʼn bosdü̂̂vel. Reiden is gereed maken, in orde brengen. Gron. Redkam – haarkam.
reep, répe, (mannelijk) , répen, Streng, waarmee het paard aan den wagen verbonden is.
reet, réte, (mannelijk) , Opʼn réte, rétjen – op ʼn kier.
rein, rein, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Schoon, geheel. Het peerd lîp de paole rein ümme. H(i)ee dronk zîn glas in (i)een keer rein ü̂̂t. De stók brak rein middendör. Zie ook o.a.: Vondels Leeuwendalers reg. 1295.
rekening, rèkening, H(i)ee hef de vrouwe weer an de rèkening (of an de grö̂j) wil zeggen: Zijn vrouw verkeert in gezegende omstandigheden. Zie ook: zwaor.
rekking, rikking, (mannelijk) , rikkingen, Eenvoudig rasterwerk om weiland. Zie: òfrikken.
rementen, ramenten, Ravotten, stoeien. Ook W.-Vl. Gron. rementen.
remmel, remmel, Mannetjeskonijn, rammelaar. Het wijfje heet in Dev. moor. (Zie dat woord).
reppel, reppel, (mannelijk) , reppels, Zoo heeten de stijlen, waaraan de koeien in den stal vastgebonden zijn.
reppelen, reppelen, Klauteren. Schei tòch ü̂̂t met dat reppelen op d(i)ee wagen! Gron. repelen. Dr. repen. Afl. gereppel.
reupen, röpen, ròppen, Slordig afsnijden of uittrekken, afscheuren, trekken. Grö̀s röpen. Hö̂j üt de mîte röpen (of ròppen) î röpt mîn de kléren van ʼt lîf. Röpt n(i)eet zoo an d(i)ee strü̂̂ken en blômen. Kil. reupen – roopen, trekken, uittrekken, wieden.
revanche, revenzî, Revanche. Ik gao dʼr revenzî van halen. Ik ga er voldoening van eischen, er weerwraak voor nemen.
ribbel, ribbeltje, Ribbetje. Op dat glas, d(i)ee stòf enz. zit allemaole ribbeltjes d.i. ʼt Is geribd. Afl. Ribbelig.
riem, reem, rieem, An de r(i)eem trekken. Mingere.
rij, rîge, (mannelijk) , rîgen, Rij. Wanneer kinderen over de straat loopen terwijl ze elkaar vasthouden en dus een lange rij vormen, zingen ze: Lange, lange rîge! enz. Van een groot gezin zegt men: ʼt Is daor ʼn héle rige. Ik heb de héle rîge rond evraogd. Ndl. rij – metselaarslat, luidt in het Deventersch: rîje.
rijden, rîjen, Rijden. Op de bessem rîjen – diarrhee hebben.
rijgen, rîjen, Rijgen. Böntjes, krallen, krellekes enz. anrîjen. Afl. Rîjpinne, rijgpen, rîjdraod enz.
rijsbos, rîzebos, (mannelijk) , Bos rijs. In Dieren: Kwazebos.
rijstenbrij is al voorbij, rîstenbrî is al verbî!, Zeker spel, iets als verstoppertje. Als de zoeker een verscholen jongen voorbijgeloopen is, roept de laatste: Rîstenbrî is al verbî! De zoeker was ʼm dan nog eens.
rijstsoep, rîstensup, Rijstsoep. Anal. vorm van arftensup. Zoo ook: rîstenpap, pö̀llegastenpap.
rijven, rîven, Raspen. Een rasp heet: ʼn Rîve.
rijzen, rîzen, Neervallen, door laten vallen, laten vallen. De zòlder is n(i)eet dichte; het stòf rîster dör. Draag de garven vörzichtig en zörg daj n(i)eet rîst. In de omstreken van Deventer hoorde ik dit woord ook reizen uitspreken. Zie: güren. Vgl. J. v. Beersʼ Rijzende blâren. Limb. riezen – vallen.
riool, triul, (onzijdig) , Riool, met prothesis van t uit ʼt riul.Men spreekt van ʼn triul.
robbelig, robbelig, (bijvoeglijk naamwoord) , Ruw van oppervlakte, hobbelig. Robbelig glas, een robbelige weg, ʼn robbelige planke, robbelig îs. Gron. robbig – ruw.
roebol, rubòlle, (vrouwelijk) , Zeker onkruid in weiland.
roekendaalsnestje, rukedaalsnö̀stken, rukedaalsnö̀sken, Schertsend voor: ʼn Hoop stront.
roes, ruze, In de ruze verkoopen d.i. op ʼt gezicht zonder te tellen, te meten of te wegen. Ruzen – ramen.
roesterig, rusterig, (bijvoeglijk naamwoord) , Huiverig van gevatte kou. Ik bin rusterig; ik wil van aovend maor is vrog nao bedde. Vgl. rózig.
roffel, roffel, (mannelijk) , roffels, Berisping, uitbrander. Menneken, aj in hü̂̂s komt, dan zui ʼn roffel krîgen. Vgl. rapplement en sjas.
rolpatroon, rollepatroon, (onzijdig) , In den slachttijd werd vaak een niet al te snuggere huisgenoot uitgezonden om het rollepatroon; hij werd dan van Pontius naar Pilatus gestuurd. Rolle is rolpens. In Dieren zendt men zoo iemand om de dakschére.
rondom, rondümme, (mannelijk) , rondümmen, Een geheele snede of plak roggebrood; meestal worden ze middendoor gesneden. Gr. rondom. In Drenthe zegt men: omstuk. De Jagerʼs Archief I.327.
roodaarden, ródéren, Roodaarden. ʼn Geródeerde kòffîkètel, doofpòt enz.
roos, róze, (vrouwelijk) , Koude. Aj ʼn zweer in de vinger heb, moj zö̀(r)gen, daj dʼr de róze n(i)eet ankrîgt. Rózig – waar de roos aan is.
rozen, rózen, Hand aan hand al zingende om de pinksterkroon loopen. Over pinksterkronen en rozen, zie mijn feulleton in de Dev. Cour. van 20 Juli 94.
rozig, rózig, Huiverig van gevatte kou. Ik bin zoo rózig in de botten: ʼk gelöve dak de koorse heb.
ruif, röpe, (mannelijk) , röpen, Paardenruif. Kil. röpe. Mnl. reup – ruif (Oudemans).
ruigijzel, rugîzel, (vrouwelijk) , IJzel. rugîzelen – ijzelen.
ruil, ruile, (mannelijk) , Schommel. ruilen – schommelen.
ruit, rut, (onzijdig) , Onkruid in ʼt algemeen. Onze hòf zit vol rut, wî mot nödig is w(i)eejen. Ook waterplanten, die de zwemmers soms geducht hinderen. Ik hebbet met mîn bü̂̂rman in ʼt rut ehad – ik heb ongenoegen, verschil met hem gehad.
ruiter, rüter, (vrouwelijk) , Wild meisje.
rups, rupe, (mannelijk) , Rups.
ruzie, rü̂̂zî, De Tîndaagse rü̂̂ = de Tiendaagsche Veldtocht.
sajet, sîjet, (vrouwelijk) , Sajet. ʼn Dik klüngel sîjet. Een dik kluwen sajet. Ook Zaansch O. V. I. p. 41.
salie, zelve, Salie. Zelvemelk. Opmerkelijk is ʼt, dat salîmelk een minder edele beteekenis heeft. Op ʼt ijs koopt men voor ʼn cent een kopje saliemelk; doch moeder kookt ʼs zondagsavonds: zelvemelk. In ʼt Mnl. komt “selve” o.a. reeds bij W. v. Hildegaersbergh voor. Ook Limb. en N.-Brab.
sas, sas, Schik. wat was Grades in zîn sas, tu e nao de Twelse karmse moch.
schaatsenlopen, schaassenlópen, Schaatsenrijden.
schabul, schabül, (onzijdig) , Ondeugend meisje. In de Ned. Bet. is ʼn schabül op de steenfabrieken – ʼn duivelstoejager.
schampen, schampen, Overslaan. Gaoj nao de karke? , ik zal dit keer maor is schampen.
schande, [galg, draagriem], schande, (mannelijk) , Bretel, draagzeel; elders: galg, hulpzeel. ʼn Schande dient niet alleen om de pantalon, maar ook om een kruiwagen enz. op te houden.
schap, schap, (onzijdig) , Plank om iets op te zetten, plank in een kast. Mnl. schap – etenskast, spijskamer. (Oudemans). Oost. Fr. schap – schrank. b.v. bokenschaft. In Dev. is een bôkenschap een plank om boeken op te zetten, niet ʼn kast. Meijer geeft: schap – spinde, spijskamer. Een kast met schappen staat in Dev. tegenover ʼn hangkast.
schelden, schelden, Wanneer een jongen wil te kennen geven, dat schelden hem niet deert, zegt hij: schelden düt mîn n(i)eet zeer, Aj mîn slaot, slao ʼk u weer.
schelharst, schelhaze, schelhast, schelharst, (mannelijk) , Strook varkensribbetjes.
schelling, schillink, (mannelijk) , Schelling.
scheuken, schöken, Zich wrijven, schurken. Afl. Schökert, geschök, schökerîje.
scheur, schö̀ren, Scherven. Fr. Gron. en elders: diggels.
schietboog, scheetebaoge, schieetebaoge, (mannelijk) , Boog om mee te schieten.
schieuw, [vogelverschrikker], schîw, (onzijdig) , Vogelverschrikker. ʼn Gek, lélek schîw – een mal, leelijk meisje, een mal, lelijk spook. Wvl. schuw – épouvantail en ook fig.: – ʼn Leelijk schuw van ʼn wijf. (de Bo).
schijntje, schîntjen, (onzijdig) , Ceel, bewijs van betaalde indirecte belasting. Schîntjeskantoor. Hgd. Schein – bewijsstuk, kwitantie.
schijtgeel, schîtgèl, Schijtgeel.
schijthak, schîthakke, (mannelijk) , Hiel van een paard of rund. Ook: meisje, dat te bazig is. Zon schîthakke, wat verbeeld ze zich wel!
schijtskerel, scheitskérel, Bloodaard. Een de weinige woorden waarin Ndl. ij als ei wordt uitgespr. Zie: gleitand.
schijtvenijn, schîtfenint, (onzijdig) , Kribbekat. Een meisje of jongen, die vinnig, kribbig is. Gron. Schietvernien.
schil, schellen, Schillen. Eerappels, knollen, twîg enz. schellen. De plaats, waar dit laatste geschiedt, heet schelbane.
schim, schim, (mannelijk) , Schaduw. Verg. Chineesche schim.
schimmelglas, schimmelglas, (onzijdig) , Spiegelglas om zonnetjes te maken d.i. om te schimmelen.
schin, schin, (vrouwelijk) , Roos op ʼt hoofd.
schlemiel, slamiere, Scheldnaam voor iemand van groote lengte: ʼn Lange slamiere. Ned. Bet. slemiere – traag, vadsig, slordig vrouwspersoon. O. V. II. p. 106.
schobben, schobben, Wrijven, schuren. Vooral van koeien en varkens gebruikt. Men zegt zoowel: Z(i)eet d(i)ee kô zich is schobben, als: Ik zal ʼm (de koe) is aover de kòp schobben.
schobberdebonk, schabbertjendebonk, schabbetjendebonk, Op schabbe(r)tjendebonk lópen – klaploopen.
schoen, schô, (mannelijk) , Schoen. Meerv. schônen.
schoer, schûr, (onzijdig) , Onweersbui of zware regenbui. Daor zit schûrs an de lücht. Hgd. schauer. Eng. shower.
schoeverig, schü̂̂verig, (bijvoeglijk naamwoord) , Rillerig, huiverig, tengevolge van gevatte kou.
schoorsteen, schòstîn, (mannelijk) , Schoorsteen. Ndl. steen, luidt in Dev. st(i)een.
schoppendaghuur, schüppendaghü̂̂re, (vrouwelijk) , Daghuur op de schop. Van ʼn daglooner, die meestal graafwerk moet verrichten zegt men: H(i)ee g(i)eet op schüppendaghü̂̂re. ʼt Is ʼn schüppendaghü̂̂rder.
schopstoel, schüpstôl, Op de schüpstôl zitten. In onzekerheid verkeeren of men in zijn betrekking, wooning enz. kan blijven: Ik heb zelf ʼn hü̂̂s laoten zetten, want aj in ʼn hü̂̂rhü̂̂s woont, zittî altît op de schüpstôl.
schorteldoek, schòldôk, (mannelijk) , Boezelaar. Eig. schorteldoek. Schort beteekent: afgesneden kleedingstuk. Vgl. Eng. short.
schotel, [plankje met lange steel om brood in de oven te schieten], schäotel, (mannelijk) , Een plankje met langen steel, waarop het brood in den oven geschoten wordt, schieter. Ndl. schotel, is in ʼt Dev. schöttel.
schra, schrao, (bijvoeglijk naamwoord) , Schraal. Schao weer. Schrao èten (tegenover: vet eten)ʼn Schraoë pot, wind. De vîf pond ister maor schrao. Vgl. krap.
schrobbering, schrobbéring, ü̂̂tschrobbéring, Duchtige berisping, uitbrander.
schrot, schròt, (onzijdig) , Grut, kriel, dingen klein in hun soort b.v. visschen, appels, enz.
schuddekoppen, schüddekòppen, Met het hoofd schudden ten teeken van afkeuring of ontkenning.
schudgaffel, schüddegavel, (mannelijk) , Houten vork om het hooi te schudden.
schuimlepel, schü̂̂nlèpel, (mannelijk) , schuimspaan.
siepoog, sîpooge, Leepoog of die leepe oogen heeft. Een scheldnaam voor den laatste is: sîpe(r)t. Kil. siepende oogen – leepe oogen. Mnl. zîpen – druipen.
sik, sikke, (mannelijk) , Geit. Sikken(h)ok, sikkenstal, sikkenvûr, sikkemelk enz. In de omstreken hoort men ook: Sége voor sikke.
sikkepitje, slikkepitjen, (onzijdig) , Opgerold papiertje met stroop er in; ze worden uitgezogen.
sint-lambertusnoot, sint-lammertsnö̀tten, sint-lammetsnö̀tten, Een groot soort hazelnoten.
Sint-Stephanusdag, Sint-Steffendag, Sin-Steffendag, St.-Stephanus, 26 December. Op dien dag gaan de boeren sin(t)-steffenrîjen. Vandaar: sin(t)-steffenrîjer.
Sinterklaas, Sündeklaos, (mannelijk, vrouwelijk) , Sinterklaas. Sündekläoskes, sinterklaasjes. Vgl. Sündepéter, St. Petrus.
sisser, sîstert, sîstet, (mannelijk) , Soort vuurwerk. Zie fîstert.
sitsenwinkel, sitsewinkel, De héle sitsewinkel – de heele boel, de heele rommel, de heele santepetiekraam.
sjar, sjas, Berisping, uitbrander. Zie ook: roffel en rapplement.
sjenken, sjenken, Huilen, schreien. Zie bij: grînen.
sjouwerman, sjouwerman, sjouweman, Kaailooper.
sla, slaod, (vrouwelijk) , Salade. ʼt Ginkter dör as slaod, zij aten ʼt met graagte. Slaodboonen – slaboonen.
slag, slag, Op slag, dadelijk (verl. en toek.) Ik bin daor op slag nòg ewest. Ik zal op slag kommen.
slak, slekke, (mannelijk) , Slak. Ook gemeensl. bultenaar. Wanneer men veel bultenaars tegenkomt hoort men soms zeggen: De slekken krupt, wî krîgt règen. Slekkedòp – Slakkenhuisje.
slateren, slateren, Morsen, storten; meer van droge dan van natte waren gezegd. Heintjen mot netjes èten en n(i)eet slateren!. Stadfr. slanteren – morsen. O. V. II. p. 179.
slaterkous, slaterkouse, Die vaak slatert. Ook: die slordig en vergeetachtig is.
slechten, slichten, Slechten.
slee, slé, (mannelijk) , Sluipertje. ʼn Slé maken. Ook: slîpeken.
slee, slé, (mannelijk) , Wilde pruim, sleebes.
sleeuw, slé, (bijvoeglijk naamwoord) , Stomp. Sléë tanden. In de omstreken hoort men van snijdende werktuigen ook zeggen, dat ze slé zijn, doch in de stad: stomp.
slieren, slieren, Glijden. ü̂̂tslieren – uitglijden.
slijmgast, slimgast, Sluwe vleier.
slijpplank, slîpplanke, (vrouwelijk) , Platborstig meisje.
slim, [moeilijk, slecht], slim, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Moeilijk, erg, slecht. ʼn Slimme lesse, ʼn slimme somme. Mîn brör is slim z(i)eek; h(i)ee ister slim an tô. ʼt Is slim zoo slòdderig as d(i)ee jonge is. Das nu tòch al te slim! Zegt iemand, die b.v. confuus is over de grootte van een geschenk en waarvoor men in ʼt Ndl. zou zeggen: Dat is nu toch al te erg! al te gek! Dat loopt de spuigaten uit!
slinger, [wat heen en weer gaat], slèger, (mannelijk) , Hefboom van de pomp.
slingerslee, slingerslé, (mannelijk) , Slede, die aan een touw wordt voortgetrokken, en waarmee men vaak slingert.
slodderboks, slòdderbokse, slòddermichel, sloddervos.
slodderig, slòdderig, Slordig. ʼn Slòdderige botram is er een, waar ʼt vleesch aan alle zijden afhangt.
slok, slòk, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Los, slap. De ròkken zit mîn zoo slòk an ʼt lîf. Wat is dat strîkgud van de wèke weer slòk.
slokken, slokken, Slikken. Dörslokken, inslokken Garretjen hef ʼn spelde döreslokt. Gron. en elders: sloeken.
slomp, slomp, (mannelijk) , Groote hoeveelheid. D(i)ee kô gef ʼn slomp melk. In d(i)ee bak kan ʼn slomp water.
slonde, slonde, (mannelijk) , Werkboezelaar van blauw linnen, met een friesch stuk er op en dito banden.
sluiper, slîpeken, (onzijdig) , Sluipertje. Zie: slé.
slurig, slurig, (bijvoeglijk naamwoord) , Hangerig, als iemand, die een ziekte onder de leden heeft. Mnd. slûren – los en verflenst hangen, traag zijn.
smak, [grote hoeveelheid], smak, (mannelijk) , groote hoeveelheid; vooral van geld: D(i)ee vent düt watte wil, h(i)ee mot ʼn smak geld hebben. Ook Gron.
smakkerd, smakkert, Smeerlap, slechte kerel.
smalen, smèlen, Smalen. Ook N.-Br. O. V. I. p. 226.
smerig, smérig, Vet, voordeelig. ʼn Smérig baantjen. Knòllen met érappels is ʼn gud èten, maor z(i)ee mot smérig wèzen. ʼn Smérige pot – vet eten.
smeu, smö, (bijvoeglijk naamwoord) , Malsch, sappig, week. Van vet, vleesch, leer enz. gezegd.
smeugel, smögel, (mannelijk en vrouwelijk) , Oolijkerd (liefkoozingsnaam).
smiesterd, smîstert, Vuilik, in woorden of daden.
smijten, smîten, In hooger beroep komen. ʼt kantongerecht heffet verspö̀ld, maor h(i)ee smit ʼt vör Zwòlle – hij komt in hooger beroep bij de rechtbank te Zwolle.
smikkelem, smikkelen, Smullen. Smikkelbaord, smikkelbrör.
smodde, [koffieketeltje], smodde, (mannelijk) , Oud koffieketeltje; neuswarmertje.
smoddelig, smoddelig, (bijvoeglijk naamwoord) , Morsig, vuil, smoezelig.
smoel, smul, Ik hebter wel smul op – lust in. Ga(r)tjan hef smul op Hendrîke – een goed oogje op.
smoesterig, smusterig, (bijvoeglijk naamwoord) , Vuil, goor. î heb u van margen ook n(i)eet ewassen; î z(i)eeter zoo smusterig ü̂̂t.
smoezen, smûzen, Geheimpjes verhandelen, fluisteren.
smok, smok, (mannelijk) , zoen.
smoksen, smoksen, Sjokkig loopen. Smoks tòch n(i)eet zoo dör de modder, jonges!
smout, smòlt, Uitgesmolten vet.
snaai, snaai, (mannelijk) , Hei ʼn guje snaai emaakt? Heb je goede zaken gedaan?
snaaien, snaaien, Winnen. W(i)ee snaait ze, jonges?
snars, snats, Zier. ʼk Gelöve dʼr gîn snats van. Een r wordt er niet in gehoord. Ndl. snars, kan ook beteekenen: veest; dus gîn snats = geen scheet.
sneuken, snö̂jen, Snoepen van spijzen. D(i)ee meid is arg snö̂jerig, z(i)ee snö̂jt aoveral van.
snik, snik, (vrouwelijk) , Hik. Een middeltje tegen de hik is zonder adem te halen driemaal achter elkander zeggen: Ik heb de snik, Ik heb ze dik, Ik heb ze nu, Ik géve zʼ an u.
snik, snikke, (mannelijk) , Soort van losse, achteroverslaande bijl om koek te hakken. Zie mijn feuilleton in de Dev. Cour. van 7 Sept. ʼ94.
snipperen, snippelen, Snipperen. Wat heb îlü̂̂ weer zitten snippelen; alle snippels oprapen vör daj weggaot!
snipsnaarderij, snipsnaorderîjen, Kleinigheden, beuzelingen, prullen, dingen van weinig waarde.
snor, snaor, ʼn Snaor an hebben, een stuk in hebben.
snor, [wagen], snòrre, (mannelijk) , Diligence van een mindere soort.
snorrebot, snòrrebot, (onzijdig) , Zeker botje uit den poot van een varken, waardoor een dubbel touw gehaald werd en dat men zoodoende kon laten snorren.
snorren, snòrren, Spinnen (van katten).
snotterneus, [klein kind], snòtternöze, snòttenöze, Snotneus (ook pers. naam).
snuffen, snüffen, Snuffelen en snuiven. Ook Limb. O. V. II. 228
sok, zòkke, (mannelijk) , Sok. Ook overdr. ʼn Zòkke van ʼn vent – een trage, domme, onbeholpen man. Ook W.-Vl.
soldaat maken, saldaot maken, Opmaken, uitdrinken. Ik zal mîn laaste gülden dan maor saldaot maken. Wat, zittî daor nòg met ʼn vol glèsken? , maak ʼm is saldaot.
solliciteren, stòlsetéren, Solliciteeren. Stòlsetant.
soppen, sòppen, Morsen. Kinder lik tòch n(i)eet te sòppen in dat water, in u èten! Ook: nat voedsel geven aan varkens, kalvers enz. Gekookte aardappeltjes, roggemeel en karnemelk vormen een heerlijke sòppe voor de varkens.
spanas, spanas, (onzijdig) , Volksetijm. voor Spanhart. Een schroef met hartvormigen beugel, die men bij de draaibank gebruikt.
spannen, spannen, Term in ʼt knikkerspel. Den duim naar de ééne en de vingers naar de tegenovergestelde zijde zoo ver mogelijk uitspreiden, om van den eenen knikker tot den anderen te reiken.
spar, spóren, Dakspóren, daksparren.
spartelen, spartelen, Sprenkelen, spuiten. Loop tòch vörzichtig, de melk spa(r)telt ü̂̂t de kanne. Iemand met water bespa(r)telen – besprenkelen.
specht, spochte, (mannelijk) , Specht.
spee, spé, (bijvoeglijk naamwoord) , Open en bloot, te kijk. Zet tòchʼt hö̀ddeken vör ʼt glas vör den inkîk; wî zit hier zoo spé. Zie Verdamʼs art. in Tijdschr. III, 219 vlg. ʼt Woord staat in verband met spieden.
spek, spek, De naolde in ʼt spek stèken – ophouden, uitscheiden met werken.
spenderen, spandéren, besteden, uitgeven. Argens vö̀lle geld, tît, mö̂jte an spandéren Vgl. Eng. to spend.
spiering, spierlink, (mannelijk, vrouwelijk als stofnaam) , spierlinks, spieringen, Spiering. ʼn Magere spierlink = een mager persoon.
spieringsbuien, spierlinksbü̂̂jen, Gure najaarsbuien voordeelig voor spieringvisschers.
spiezen, spiezen, Term bijʼt knikkeren. Van den eenen knikker tot den anderen reiken met behulp van duim en wijsvinger. Zie: spannen. Het woord wordt ook gebruikt voor: handen. Vgl. fikken: Ak u in de spiezen kriege, dan zak u! Ook voor: oogen, gaten. ʼk Heb u al lange in de spiezen (kîkert) ehad!
spijl, spîle, (mannelijk) , Stok of lat, waaraan worst, spek enz. in de wimme hangt.
spijt, spît, (onzijdig) , Vlas. (Vooral zoo gen. als ʼt gebruikt wordt om iets dicht te maken).
spinrag, spinnerachel, (mannelijk) , spinnerachels, Spinrag, spinneweb. Ook: Spinnekòpsnö̀st. Blôjt u vinger? Legter gauw ʼn spinnekòksnö̀st op.
spreeuw, sprao, Spreeuw. ʼn Spraoënnö̀st.
spreu, sprö, Ruw van de schrale kou. Spröë handen, lippen.
sprik, sprikken, Dunne takjes b.v. om de kachel mee aan te maken.
spuwen, spîjen, Spuwen. î mögt wel rooken, maor î motter n(i)eet bî spîjen. Ook: braken. Ik bin zoo misselek, ʼk gelöve dak spîjen mot. Blôdspîjing – bloedspuwing. Ook: met minachting neerzien op, spreken van. Nu ventjen, spît maor n(i)eet zoo op dat èten; daor kan nòg wel is ʼn tît kommen daj dʼr nao snakt. Ook: uitvaren tegen: D(i)ee knecht spuj vréselek op zîn baas, ümdatttem ʼn Zaoterdag gedaon egéven had.
sta, stao, imper. van staon. In verbinding met zeggen: ʼn stük vleis, dat stao zeg, een groot stuk vleesch. ʼn Boddel, die stao zeg, een grote borrel. ’n Blok hòlt, dat stao zeg, dat moeilijk stuk te krijgen is of dat lang kan branden.
staan, staon, Vertrouwen. Ik stao d(i)ee vent niks.
staandebeens, staondebeens, staondebieens, Staande. Wîj n(i)eet èven gaon zitten? , danku ʼk zal ʼt maor staondeb(i)eens òfdôn. Wî mozzen staondeb(i)eens ʼn bótram èten, want ʼt slug al négen ü̂̂r.
staander, staonders, bukers, gaters. Drie namen voor bikkelstanden. Gron. Staonders, keeren, stoofkes. Kampen: Stako, bokko, külo. In Holland onderscheidt men vier standen.
staart, start, stelle, stat, Staart of steel. Ik kan dʼr gîn sta(r)t of stelle an vast maken, ik begrijp er niets van.
staats, stès, (bijvoeglijk naamwoord) , Eigenschap van een paard, dat niet voort wil. O.-Fr. Stetisk, stêtsk, stâtsk – widerspenstig, störrisch, unwillig. b.v. Mit stâtske perde is kwâd plogen. Het woord is verwant met: stede en staan.
stadig, stäodig, Gestadig. Wark maor stäodig dör, dan komî wel klaor. De z(i)eeke g(i)eet stäodig vörü̂̂t
stal, stal, Op stal loopen. Kooper worden van den inzetprijs. Dat hü̂̂s is vör f 12000 op stal eloopen.
stander, stender, stö̀nder, Verbonden met dik. ʼn Dikke stö̀nder, een dikzak.
standje, stankjen, Standje, oploopje, berisping. ʼn Stankjen krîgen. Daor was weer ʼn stankjen in de Noo(r)bestraote. Doch: H(i)ee hef daor ʼn gud standjen; h(i)ee verd(i)eent geld as drek.
steenmot, steenmotte, stieenmotte, Pissebed.
steense kers, stinsekars, stinsekas, (vrouwelijk) , Oostindische kers.
stek, stik, (mannelijk) , Stek. Stikken, werkwoord, stekken.
steken, stèken, 1°. Werpen naar een bepaalde lijn of een wand als grens. Stèken met griffels, knoopen, gleitanden enz. 2°. Met een griffel of speld steken tusschen de bladen van een dichtgehouden boek, waarin prentjes liggen; treft men een prentje dan wordt men eigenaar (altijd tegen betaling van griffel of speld). 3°. Rooien. Eerappels stèken (met de greep). 4°. Vogels vangen met behulp van een hengelroe, waarop een lijmstangetje staat: Sîskes stèken.
stelt, stö̀ltens, Stelten. stö̀ltensloopen.
stenderkaste, stenderkaste, (mannelijk) , Windmolen, die bij ʼt op den wind zetten geheel meedraait. Van andere windmolens (kruiers) is alleen ʼt bovendeel beweegbaar.
stengel, stengels, Raapstelen.
steunen, stö̀nnen, Stenen, zuchten. Gron. Steunen.
stieperen, stîperen, Pruttelen, mokken. Gestîpér.
stijgbeugel, stîfbögel, Stijgbeugel.
stik, stik, (bijvoeglijk naamwoord) , Steil oploopend.
stik, stik, (bijwoord) , geheel (verbonden met n(i)eet). ʼt Is bînao tw(i)ee pond, maor n(i)eet stik. (In de stad hoort men dit woord niet veel meer).
stikziend, stikzeende, stikzieende, Bijziende. Gron. Stikzijnig.
stinkbunzing, stinkbülsink, Scheldnaam voor iemand die stinkt.
stip, stip, (vrouwelijk) , Regen. ʼk Bin bange dauwe van dage nog stip krîgt, daor kümp al ʼn schip met zure appels an, zok zeggen.
stip en sprong, stip-en-sprong, Op stip-en-sprong = zoo dadelijk, op stel en sprong. De hond kümp op stip-en-sprong, akkem rôpe. Ik kan maor n(i)eet zoo op stip en sprong mégaon. De meid mos op stip en sprong de döre ü̂̂t.
stip-in-het-kuiltje, stip-in-ʼt kü̂̂ltjen, Zie pö̀tjenstrü̂̂f.
stippen, stippen, In den slachttijd was ʼt de gewoonte de kennissen uit te noodigen te komen stippen d.i. een boerroggen te komen eten, gedoopt in den ketel, waarin rolpens, leverworst enz. gekookt was.
stobbe, stobbe, (mannelijk) , Wortelstruik, voet van ʼn boom of van akkermaalshout.
stoep, stupe, (mannelijk) , Stoep. De stupe is daor glad – de meisjes gaan daar grifweg.
stoepje, stü̂̂pkes, klinkertjes, Breede trottoirs op den Brink tusschen de kastanjeboomen en de huizen.
stoet, stute, (mannelijk, vrouwelijk) , Wittebrood. Ook scheldnaam voor een bakker.
stokvis, [scheldnaam], stòkvis, Scheldnaam voor een Deventersman. Tot iemand, die meer wil hebben dan zijn aandeel zegt men: îder wat, van de stòkvis; of met rijm: Ieder wat, van de stòkvistnat.
stollen, stö̀lten, Stollen. Gestö̀lten vet (ook: gestòlten).
stom, stom, De uitdrukking: Bin ʼk stom! beteekent: inderdaad; alsook: Wat je zegt! Wel verbaasd!
stomp, stomp, (bijwoord) , geheel, glad. Dat hek stomp vergèten.
stoomboot, stomboot, doch: stoommachine, stoommö̀lle, stoomschôstîn, stoomschip enz.
stoot, stötjen, Poosje. Blîf nog ʼn stötjen; wat hei vör haost. Zie: (r)tjen. Ook N.-Br. O. V. I. p. 227. Ook een enkele maal: stoot: Dat is al ʼn héle stoot eléjen.
stopverf, stòkvarve, (vrouwelijk) , Stopverf.
stortkar, stö̀ttekaore, (mannelijk) , Stortkar; tweewielig voertuig om mest, zand enz. te vervoeren.
strabant, strabant, (bijvoeglijk naamwoord) , Brutaal (in daden) ʼn Strabante vlègel.
strank, strank, Strop, kwajongen. ʼn Strank van ʼn jonge.
streep, [klap], strîps, Klappen. Wat kreeg ʼe strîps.
strek, strek, (onzijdig) , Op het plaveisel van veldkeien heet ʼn strek: de afstand tusschen twee rijen grooter keien, die de eentonigheid der bestrating breken. Streksch(i)eeten – knikkeren op schötjes van ʼn strek afstand.
strijkband, strîkeband, (mannelijk) , Gebreide band, die kornetdragende vrouwen om ʼt haar doen. ʼt was meestal ʼt eerste werkstuk van jonge breisters.
strijkzijde, strîkzîd, (mannelijk) , Zijde. Ik gao op strîkzîd liggen d.i. slapen. H(i)ee lig al op strîkzîd.
strijkzwavel, strîkzwèvel, (mannelijk) , Lucifer.
strubbeling, strübbeling, strübbelderîje, Oneenigheid. Ook Zaansch en Ned. Bet. O. V. I. 178 en II. 107. Strubbelen, stribbelen, freq. van streven, strijden. Vgl. Eng. to strive.
stuiven, stü̂̂ven, Stuiven. Spreekwijze: D(i)ee zîn geld wil z(i)een stü̂̂ven, mot koopen tabak en dü̂̂ven.
suffisant, sîfesant, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Suffisant, hecht, sterk. ʼn Sîfesant hü̂̂s. Dat hü̂̂s zit sîfesant in mekare.
suikerjan, sü̂̂kerjennekes, Soort beschuitjes. Ook een plant, waarvan het onderste deel van de meeldraden der bloem zoet is en opgegeten wordt. Wij vonden ze veel op de wallen.
support, supbóre, (mannelijk, onzijdig) , Volksetym. voor: Support van een draaibank.
taai, tao, (bijvoeglijk naamwoord) , Taai. Tao vleis. ʼn Taoë kérel. Langzamerhand wordt tao verdrongen door taoi.
taainagel, [soort spijker, priem, taai iemand], taonègel, taojnègel, (mannelijk) , Stroopnagel.
tachtig, tachentig, Tachtig. Analogievorm van zeventig en negentig.
tamper, tamper, (bijvoeglijk naamwoord) , een weinig zuur, rinsch Zur bint d(i)ee appels n(i)eet, maor toch ʼn betjen tamper.
tandenporker, tandenpö̀rker, Tandenstoker.
tandtergerij, tandentargerîje, (vrouwelijk) , Tantalisatie. Ak n(i)eet meer ka(r)sen krîge, dan hòld d(i)ee ook maor: dat is maor tandentargerîje.
tarnen, tarnen, Tornen. Tarnmesken.
tebreken, tebrèken, Breken. Zö̀rg daj dat n(i)eet tebrèkt. H(i)ee hef ʼn kö̀pken tebraoken, doch: zîn b(i)een tebraoken of ebraoken; en steeds: h(i)ee hef ʼn takke van de boom ebraoken. Andere werkwoorden met dit voorvoegsel te, Hgd. zer heeft het Dev. niet.
teem, tém, (mannelijk) , Sterk verlangen, dwingerij. Van een zieke: Nu heffe ʼn tém üm op de vörkamer te liggen; ʼt is met de man: van dage dit, margen dat. ʼt Is onmögelek ʼm van zîn tém òftebrengen. Het woord beteekent letterlijk: stelling, gevoelen, lat. thema. (Tém of getém – zeurige praat, is ʼn ander woord).
teen, tee, tiee, (mannelijk) , teeën, tieeën, Teen.
Teeuwis of Meeuwis, Teeuwis of Meeuwis, (Matthias of Bartholomeus) H(i)ee lag hélemaole van zich zelf; h(i)ee wist van gîn Teeuwis of Meeuwis. d.i. hij was geheel buiten westen, hij wist van niets. H(i)ee was zoo dronkend, datte van gîn Teeuwis of Meeuwis meer wist.
tegen, tégen, intégen, Te gemoet.
tellen, tellen, In plaats van: hoeveel kosten de eieren? hoort men op de markt: Wat tel î de eier? Het antwoord is dan meestal: de 3 (of 4 of 5) ʼn dübbeltjen. Zie ook: meiwö̀rm.
temet, tamé, tamékes, temé, temékes, Te met, straks (toekomstig). Ook: zoo temé – zoo straks (verl. en toek.).
ten minste, te mensen, Ten minste, op zijn minst.
teringachtig, tèrenachtig, Teringachtig.
teut, täot, Dronken, aangeschoten; alleen predicatief gebruikt. H(i)ee was mooi täot. Mnl. teut – verward, gek, halfdronken.
tevreden, tevrène, Tevreden.
tierelierelier, tîrelierelier, Zie: tikketakketóge.
tikkeltje, tikkeltjen, Zeer kleine hoeveelheid, bewijsje.
tikken, tikken, Eiertikken doet men te Dev. met Paschen op de Worp. Wie verliest, dat wil zeggen: hij wiens ei wordt stuk geslagen, betaalt òf een cent òf het ei, al naar de afspraak luidt. Met vraagt eerst spits, dan stomp en eindelijk soms nog zîds.
tikketakketoge, tikketakketóge, Bij zeker kinderspel wordt dit woord gebruikt in ʼt volgende rijmpje: “Haok en ʼn óge, Tikketakketóge, / Gòldpapier, Van Tîrelierelier!” Twee meisjes houden elkaar vast met gekruiste armen en onder het zingen van ʼt laatste woord verwisselen ze van plaats.
timmeren, timmeren, Bouwen (van ʼt nest van ʼn vogel gezegd). Zie Kil. i v. en Vgl. De Jagerʼs Archief I. 353.
timp, timpe, (mannelijk) , Tip, smal uiteinde. Ook: spits toeloopend broodje.
tocht, sjocht, sjucht, (mannelijk) , Troep. Daor lîp ʼn héle sjocht meiden en jonges vö̀r de senade ü̂̂t.
tod, tòdde, (mannelijk) , Vod, waardelooze lap, lor. Samenst. zuptòdde – zuiplap.
todden, tòdden, Sle(e)pen. Dîneken wîj dat is laoten liggen; î tòd min alles weg. Laot de stôlen staon, waor ze staot en gaot ʼer n(i)eet mé tòdden. Van een oneerlijke dienstbode zal men zeggen: Z(i)ee tòd alles ʼt hü̂̂s ü̂̂t.
todje, tö̀ddeken, Verklw. van tòdde. Ook: liefkoozingsnaam voor een klein kind. Jao, î bint môders tö̀ddeken! Dö̀ddeken, dotje?
toe, , is niet alleen het Ndl. toe, maar wordt ook vaak gebezigd voor Ndl. dicht b.v. Dôt ʼt raam en de döre tô. De jonges hadden ʼt bôk tô. Samenst. zijn: Tôdôn, tôlaoten, tôgooien, tôhòlden, tôkrîgen, tôstòppen enz. Vgl. lö̀s.
toebrengen, tôbrengen, Toedrinken. Iemand tôbrengen beteekent: zelf, als brenger of brengster, eerst een weinig uit het gevulde glaasje drinken, vóór met ʼt overgeeft.
toef, tuf, (mannelijk) , Kuif. Ik heb duven en kippen met ʼn tuf op de kòp.
toekomende week, tôkemwèke, Toekomende week. Hetzelfde in: Tôkemzündag, Tôkemmaondag enz.
toemaken, tômaken, Vuil maken. Kwaojonge, wat hei u weer tô emaakt. îlü̂̂ mot de kamer n(i)eet zoo tômaken.
toer, tur, (mannelijk) , poos, tijd. H(i)ee is ʼn héle tur z(i)eek ewest, ü̂̂t de stad ewest. Bî turen – nu en dan. Bî turen isse de vlügste van allemaole; maor h(i)ee kan ook bî turen arg lui wèzen. Janoome kan der bî tûren zoo wit ü̂̂tz(i)een, daj zolt zeggen, datte ʼn òfgaonde z(i)eekte hef.
toetast, tôtast, ʼn Tôtast wark, licht, spoedig verricht werk. Hu kui daor nu zoo tégen opz(i)een: ʼt is maor ʼn tôtast wark.
toetmem, tutmem, Geheel ʼt zelfde, tout de même. ʼt Is hier ʼs middes altît (i)eenen tutmem: zurkool met eerappels òf eerappels met zurkool. ʼt Is mîn (i)eenen tutmem. ʼt Is me onverschillig.
tokken, tükken, Dralen, talmen. Tük nu n(i)eet lange, of î komt nòg te late. Ook Ned. Bet. O. V. II. p. 109. Mnl. tucken – langzaam, met horten en stooten gaan, wachten.
tomig, tömig, Ledig, werkeloos. Tömigganger, leeglooper. Dit woord hoort men in de stad bijna niet meer.
tondelpot, tüntelpòt, tünteldöze, Tonderdoos. Tüntel, tonder, staat in verband met Hgd. zünden, ontbranden.
tonneken, tonneken, Zie: foksen.
top, tö̀pkes, De tö̀pkes van de garven = ʼt beste van ʼt beste. De meiden hebt bî d(i)ee mevrouw ʼn kenîntjeslèven; z(i)ee èt de tö̀pkes van de garven.
traantje, träontjen, (onzijdig) , Kopje koffie. Kom, ʼk zal is gauw ʼn träontjen zetten.
trakteren, traktieren, teg. meestal traktéren. Alle werkw. op Ndl. eeren werden vóór ʼn halve eeuw nog -ieren uitgesproken.
tranquil, trankîl, Onbevreesd, vrijmoedig, moedig, het tegenovergestelde van blö.
trapperen, trappéren, Betrappen. Fr. attraper.
tred, trad, (mannelijk) , Tred, schrede. Meerv = Enkelv. ʼn Trad òf wat wîder wont mîn nève.
trekwagen, trekwagen, (mannelijk) , Trekkar, handwagen.
treuten, träoten, Blazen op een trompet. Afl. träoter – trompet en trompetter.
troep, tròp, (mannelijk) , Troep. ʼn Tròp varkens, ganzen, kinder enz.
troffel, trufel, (mannelijk) , Troffel, truweel. Ook: Neeritter O. V. III. 149.
trompetter, [trompetblazer], trompetter, (mannelijk) , Trompet en trompetblazer. Vklw. trompette(r)tjen.
tuieren, tü̂̂ren, Tuieren, vastbinden. Wî hebt de b(i)eesten halve dagen op ʼt etgrö̂n etü̂̂rd. Zie: tü̂̂nhamer.
tuig, getü̂g, (onzijdig) , Tuig. ’t Getü̂g van ’n peerd = peerdetü̂g. W.-Vl. getuig – peerdetuig (de Bo).
tuigen, tü̂̂gen, (overgankelijk werkwoord) , alleen in de onbep. wijs gebruikt. Het is moeilijk de beteekenis van dit werkwoord in enkele woorden weer te geven. We zullen daarom trachten, die door eenige voorbeelden duidelijk te maken. A, zegt tot B. Gef mîn dat bôk vör d(i)ee pesterdöze. B. , dat kan ʼk n(i)eet tü̂̂gen. A. Maor akter dan dit leniaol bî dô? B. Jao, dan kan ʼk ʼt net èven tü̂̂gen. Hier zouden we ʼt kunnen weergeven door: doen, geven. Van een karigen winkelier zal men zeggen: H(i)ee kon ʼt n(i)eet tü̂̂gen mîn ʼn kòkkîje of ʼn pèpermüntjen tô te géven, dus: over zich verkrijgen. De meid, die een rekening heeft betaald en geen fooitje kreeg, zal zeggen: D(i)ee vent kon nòg n(i)eet tü̂̂gen, datte mîn ʼn dübbeltjen gaf. Moet iemand een nieuw pak hebben en kan hij ʼt geld er voor niet missen, dan zal hij zeggen: Nödig hek ʼt wel, maor ik kan ʼt op ʼt oogenblik n(i)eet tü̂̂gen; ʼt is ʼn dü̂̂re tîd, dus: betalen. Zie: versîzen. D(i)ee man düt niks as warken en vrö̂ten, h(i)ee günt zich gîn tîd, h(i)ee kan n(i)eet tü̂̂gen, üm te èten òf te drinken. Ik kan ʼt n(i)eet tü̂̂gen, wordt in ʼt Engelsch volkomen weergegeven door: I canʼt afford it. Het werkw. tü̂̂gen is hetzelfde als ʼt Hoogd. zeugen, voortbrengen, ons Ndl. tuigen, en is verwant met ons: tiegen – trekken. Ik kan ʼt n(i)eet tü̂̂gen kan men dan ook in veel gevallen weergeven door ʼt Ndl: Dat kan Bles niet trekken.
tuin, [vlechten van afscheidng of beschoeiing], tünen, Vlechtwerk, mandewerk van teenen maken voor afscheidingen, beschoeiingen, kribben enz. Vgl. ons: Hollandsche tuin. Ook W.-Vl. de Bo geeft: tuin – haag, heining. Hgd. Zaun.
tuinhamer, tü̂̂nhamer, (mannelijk) , Hamer, slei, slegge, waarmede men de palen voor tuinwerk (kribwerk, vlechtwerk) in den grond slaat. Van iemand, die een rood, opgezet hoofd heeft van agitatie, inspanning, warmte of kwaadheid, zegt men: H(i)ee hef ʼn kòp as ʼn tü̂̂nhamer. In de buurt van Deventer hoorde ik zeggen: as ʼn tü̂̂rhamer en men verklaarde dit: als een hamer, waarmede men de tü̂̂rpaal, d.i. tuierpaal (waaraan een koe, schaap of geit op de weide, op de spurrie enz. wordt vastgebonden) in den grond slaat. Tuieren = vastmaken. In Zutphen zegt men: as ʼn tü̂̂rhane.
tuit, tü̂̂te, (mannelijk) , Kip. Vooral ʼt verkleinwoord wordt dikwijls gebruikt: tü̂̂tjes. Ook Dr. en Geld.
tuiterig, tuiterig, Onvast staande. Wat st(i)eet d(i)ee taofel tuiterig. Laot de kinder n(i)eet bî d(i)ee blômenmande kommen, dat dink st(i)eet (of is) arg tuiterig. Men spreekt ook van ʼn tuiter – een ding dat onvast staat of zit. b.v. ʼn Tuiter van ʼn hôd, van ʼn stôl enz. Gron. toiterig – spillig opgegroeid en daardoor zwak: van boomen en planten gezegd. Mnl. touteren – schudden, wankelen.
tukker, [vogel], tükkert, (mannelijk) , Kneu. Ook scheldnaam voor iemand met rood haar, en dan meestal met de bijvoeging van rooie. Wacht is, léleke rooie tükkert! Vgl. sjandarm.
turf, tö̀rf, (vrouwelijk, mannelijk) , Tot een klein ventje, dat nog al praats heeft, zegt men soms: Jao, î bint ʼn héle kérel; aj op ʼn tö̀rf staot, dan kui aover ʼn eerappel kîken.
turven, tö̀rven, Turf opdoen. Wat z(i)eej dʼr ü̂̂t; î bint zoo zwart òj an ʼt tö̀rven ewest bint.
tweedonker, tweedonkeren, twieedonkeren, Avondschemering.
tweelicht, tweelichten, twieelichten, Morgenschemering.
uier, gier, (onzijdig) , giers, gieren, Uier van een melkgevend dier.
uilenvlucht, ulevlücht, (mannelijk) , Oogenblik. Ik bin in ʼn ulevlücht wérümme. H(i)ee kan alles in ʼn ulevlücht, maor dan moj n(i)eet z(i)een hoe ʼt edaon is.
uitduitsen, ü̂̂tdü̂̂tsen, Duidelijk maken. Dat zak u nu is netjes ü̂̂tdü̂̂tsen.
uitponden, [uitwegen], ü̂̂tponden, Uitponden, verkoopen bij kleine hoeveelheden b.v. bij ʼt pond. D(i)ee vörkooper hef dat petîken prumen bî de mande ekòcht en g(i)eet ze nu ü̂̂tponden. Ook van spek, vleesch enz. gezegd.
uitreiden, ü̂̂treiden, Zie: reidekamme.
uitschotelen, ü̂̂tschö̀ttelen, Uitschieten. Ik wil d(i)ee eerappels wel koopen, maor dan moj de kleintjes dʼr ü̂̂tschö̀ttelen. Vgl: Uitschot.
uitstuiken, ü̂̂tstükken, Uitschelden. Z(i)ee hef ʼm ü̂̂testükt, dat de honden dʼr gîn brood van zollen vrèten. Zie ook: jak.
uittrekken, [bovenuit steken, uittrekken], ü̂̂ttrekken, Ontkleeden. Ik gao mîn ü̂̂ttrekken. Doch: antrekken hoort men niet zooveel als: ankléjen.
uitvegen, [door vegen verwijderen], ü̂̂tvègen, Uitvegen. Zie: buis.
uitvensteren, [uitvegen], ü̂̂tvensteren, Uitveteren, uitschelden, de kast, den mantel uitvegen. Zie: ü̂̂tstükken.
uitvigileren, ü̂̂tfigeléren, Bedenken, overleggen, uitvorschen. Dat hei maor is netjes ü̂̂tefigeleerd. Lat. vigilare – wakker zijn, waken.
ulk, ülk, (mannelijk) , Bunzing. Bülsink wordt ook gebruikt, o.a. in stinkbülsink. Zie dat woord.
vaalt, vaalt, (mannelijk) , Mestvaalt. De aa als Ned. aa uitgesproken.
van waar bij mij, van-waor-bî-mîn, Duchtig, groot. Ik krég ʼn stankjen, ʼn stük vleis, van-waor--mîn.
varen, varen, Men vaart te Deventer (en vooral om de stad) niet alleen in een vaartuig, maar ook in een voertuig. Vgl. gevaar.
vast, vaste, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Vast. Attrib. en praed. altijd met e. b.v. ʼn Vaste kool. D(i)ee kool is vast, zit vaste in mekare.
vast, veste, Langzamerhand, vast. Kom, laowe maor veste vorü̂̂tgaon. Nagenoeg hetzelfde als manges.
veel, vö̀lle, Veel. Vö̀lle kôke, bòtter, vleis, kinder enz. Doch: vö̀l(s) te vö̀lle, vö̀l(s) te mooi enz.
velerwegen, vö̀lderwechens, Op vele plaatsen. Gron. Veulderwegen. Vgl. anderwechens – elders. Meederwechens, Méstewechens – op vele, de meeste plaatsen. IeenderwechensTw(i)eederwechensVierdewechens enz. Zelfs hoort men: Nargensterwechens voor: Nergens. Zie ook: wechens.
venijn, fenint, (onzijdig) , Venijn, vergif. Ook verzwering uit aanraking met vergif ontstaan. Onze bòtterbü̂r hef fenint an de vinger, misschîns van ’n èvedasse.
venster, venster, (onzijdig) , De uitdr. î zit hier gîn bur in ʼt venster beteekent: Ge zit hier niemand in den weg, tot last.
ver, veere, (bijwoord) , Ver. Heel veere hier van dan. Nog vö̀lle veerder. Vgl. wîd.
verastranderen, verastrandéren, Assureeren (tegen brandschade enz.) Vgl. astrant – assurant.
verbeteren, [beter maken], verbèteren, vebèteren, Wie bedankt, als hem iets gepresenteerd wordt, zegt somtijds: Ik bedanke. ik kan dʼr mîn n(i)eet mé verbèteren.
verblikken, verblikken, veblikken, Verschieten (van stoffen enz.)
verboteren, verbòtteren, Schelen. ʼt Kan mîn niks verbòtteren.
verbroed, verbròd, Verbroed (van vogeleieren).
verchangeren, versjanzéren, vesjanzéren, Verwisselen. Moeten b.v. meubels uit een vertrek met die in een ander verwisseld worden, dan hoort men: Kom lauwe d(i)ee bul is gauw versjanzéren.
vercijnzen, versiezen, vesiezen, Verduwen, betalen. Ik kan ʼt nòg maor n(i)eet versiezen daj ʼt er mîn zoo ümmedaon hebt (bedrogen hebt). Ik zol ʼt wel willen koopen, maor ik kan ʼt nòg n(i)eet versiezen.. Vgl. tügen.
verdienen, [als loon of winst verwerven], verdeenen, vedeenen, verdieenen, vedieenen, Verdienen; doch verdiensten wordt als in ʼt Ndl. uitgesproken.
verdoen, verdôn, vedôn, verteren, uitgeven. Nu moj met Sündeklaos n(i)eet al u geld ve(r)dôn.
verdoezaam, verdôzaam, Verkwistend.
verdraaid, verdreit, vedreit, Stellig, inderdaad. Jao, ve(r)dreit, Hein slö̀t de pòtdeksels bî ʼt mezîk. ʼt Is verdreit waor.
verduld, verdüld, vedüld, Nagenoeg ʼt zelfde als verdreit.
vergang, vergank, vegank, Passage. D(i)ee winkel zal wel wat te dôn krîgen, want in d(i)ee straote is vö̀lle ve(r)gank.
vergangen, vergangen, Verleden. Vergangen wèke, jaor, maond, zündag.
verhapstukken, verabstükken, Doen, in orde brengen, bedisselen. Ik heb nòg wat met u te verabstükken, ik heb nog ʼn appeltje met je te schillen. Vör van aovond hek nòg zoo vö̀lle te verabstükken, dat haost gîn tîd heb üm te èten.
verhitsen, verhetsen, (zich). Zich een ernstige verkoudheid op den hals halen door het gebruik van water, karnemelk of iets dgl., als men bezweet is.
verklaren, [verhelderen], verklaoren, veklaoren, (de oogen). Wanneer men iets of iemand zien kan, die men gaarne ziet b.v. als een meisje voorbijkomt, waarmee een jongen geplaagd wordt, dan zegt men tot hem: Ve(r)klaort u oogen is. Het woord beteekent dus: de oogen verlustigen, waadoor ze helder opzien. Zie ook: Oudemans Taalk. Wdb. op Hooft.
verknopt, verknüpt!, veknüpt!, binʼk verknüpt!, beteekent: Inderdaad! ʼt Is inderdaad waar! Wel verknüpt! Wel drommels! ʼt Is verknüpt waor – ʼt Is stellig waar.
verkomen, verkommen, vekommen, Vergaan, omkomen. D(i)ee arme stümper(rt)s ve(r)komt van ongemak en ellende.
verleden, verléjen, veléjen, Geleden. ʼt Is zoo wat fîftig jaor verléjen.
verloop, verloop, veloop, ʼt Ve(r)loop ü̂̂thangen. Op den loop gaan. Tu den d(i)eender kwam, hingen de jonges ʼt verloop ü̂̂t.
verluizen, verluizen, veluizen, Vertikken, verdaaien, niet doen. Alle dagen zeggik ʼm datte zin beste mot dôn, maor h(i)ee verluist ʼt.
vermaken, maken, bemaken, Vermaken bij testamentaire beschikking.
verneemstig, vernemstig, venemstig, (bijvoeglijk naamwoord) , Aannemelijk, wie gemakkelijk iets begrijpt. ʼn Ve(r)nemstige jonge. Gron. Vernūmstig.
vernemen, [bemerken], vernemmen, venemmen, Vernemen, bemerken. Als een jongen verweten wordt, dat hij een klein ongelukje heeft gehouden, dan pleegt hij zich vrij te pleiten door te zeggen: D(i)ee ʼt eerste vernemp, hef ʼt achter in ʼt hemp.
vernuft, vernüft, venüft, (bijvoeglijk naamwoord) , Vernuftig. Vgl. nut, voor: nuttig.
verordonneren, veròrdenéren, Bevelen, voorschrijven b.v. een recept.
verrekt, [uit het verband], verrükt, Verrekt, (van een lichaamsdeel gezegd). Ook Ned. Bet. O. V. II. p. 112.
verruïneren, verrennewéren, Vernielen, ruïneeren. W.-Vl. reneweren – iemand aan den grond helpen, arm maken (de Bo).
verschelen, verschèlen, veschèlen, Schelen. ʼt Kan mîn niks ve(r)schèlen.
verslodderen, verslòdderen, veslòdderen, Door slordigheid verliezen of bederven.
verslungelen, verslüngelen, veslüngelen, Verwaarloozen, nagenoeg gelijk aan verslòdderen.
versmijten, versmîten, vesmîten, Verslingeren, vergooien. Hannes hef zich lélek versméten an d(i)ee meid, dat drel. H(i)ee hef zich versméten beteekent ook: hij heeft door zijn slecht gedrag zich verachtelijk gemaakt, zijn fortuin met voeten getreden.
verspelen, verspö̀llen, vespö̀llen, Verliezen, vooral bij koop of verkoop. Ik heb geld an dat peerd, dat hü̂̂s verspö̀ld. Ik heb ʼn bul an Jan verspö̀ld. (Hij ziet er veel slechter uit, dan toen ik hem ʼt laatst zag). Mîn kidde hef in de laaste tîd vleis verspö̀ld.
vertikt, vertikt, vetikt, Bevestiging. ʼt Is ve(r)tikt waor. Bin ʼk vertikt! – inderdaad! Wel vertikt! – wel drommels! Ook kan het een ontkenning aanduiden. ʼt Is ve(r)tikt, asʼt waor is,
vertuten, fetü̂ten, alleen in ’t meervoud gebr. Kuren, kunsten. Wat bint dat nu vör gekke fetü̂ten? Gron. vertuten. O.-Fr. fituten.
verwegen, verwégen, vewégen, Bewegen. D(i)ee mus is zoo dood as ʼn piere; h(i)ee verwégt zich n(i)eet meer.
vestenis, vestenisse, Ouderen hoorde ik in mijn jeugd een hypotheek meermalen zoo noemen.
vetprijzen, vetprîzen, Een bezoek brengen aan menschen, die geslacht hebben en hun, onder ʼt genot van een glaasje, toewenschen: ʼk Haope, daj ʼm in gezondheid mögt gebrü̂̂ken.
veulen, vül, vüllen, (onzijdig) , Veulen.
vief, fîf, (bijvoeglijk naamwoord) , Levendig, vlug. Bij Wolff en Deken: vif. ’n Fîf ventjen (zoowel lichamelijk als geestelijk). H(i)ee is zoo fîf, vlug, bij de pinken. Tînes is fîf op de schaassens, op de b(i)eenen.
vijfkop, vîfkòp, (mannelijk) , Noemt men spottend wel eens een hoogen hoed of kachelpijp. Ook Gron.
vijster, fîstert, (mannelijk) , fîsterts, Kleumer. Dö̀rvî gîn snéballe te gooien, kòldfîstert? Ook: gevoel van kou, huiverigheid. Kom, gao maor is naor büten dan kui de fîstert d’r is òfjagen. Ook een soort vuurwerk nl. een sisser, die geen klap geeft.
vijsterig, fîsterig, (bijvoeglijk naamwoord) , Huiverig.
vim, vimme, Honderd bossen hout, stroo enz. met vier overtallige; dus 104 bos.
vinding, vindjen, Middel, vinding. H(i)ee hef op alles ʼn vindjen. Hu kui dat tòch? Wel, ik hebt ʼr ʼn vindjen op.
vinger, vingers, De volgende vingerrijmen bestaan inʼt Dev.: “Dûmelinksken hef ʼn verksken ekòcht, / Flikflak hef de centen ebròcht, / Lankman hef ʼm estaoken, / Fiedelevink hef de wòrst emaakt, / En dat kleine dü̂̂veltjen hef alles opesnapt, / In zîn kleine mündjen, / Tu kréche wat vör zîn küntjen.” Of ook: Pink, gòlden rink, lange ledder, biertapper, lü̂̂zeknapper.
violet, fîlette, (mannelijk) , filetten, Welriekende anjelier. Gron. fielet.
visteef, vistéve, (vrouwelijk) , Vischwijf. Z(i)ee g(i)eet an as ʼn vistéve.
vits, fîtsken, fìtsken, (onzijdig) , Beetje. ’n Hél klein fîtsken bòtter, melk, tabak enz. (weinig gebruikt voor dingen die geteld of met een lengte- of vlaktemaat gemeten worden).
vlees, vleis, Vleesch. Sommigen vinden dat dit woord al te plat klinkt en zeggen daaom: vlés. Om dezelfde reden hoort men o.a. ook in plaats van: zurkool, bòtter, vusten en buk: zü̂̂rkool, bóter, vü̂̂sten en bü̂̂k.
vlies, vlü̂̂s, flü̂̂s, Vlies. ’n Windei hef gîn baste maor alléne ’n flü̂s. ʼt Hef van nacht gud ebakt; daor lig ʼn vlü̂̂s op de grefte. ’t Hef van nacht evróren; daor lig ’n flü̂s op de grefte. Ook: Stadfr. O. V. II p. 177.
vloot, vloo, (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) , Ondiep. ʼt Is hier arg vloo, daor st(i)eet gîn half vôt water. De vlooë motten, een zwemplaats in de gracht, waar de iezermotten gingen zwemmen. Er was ook: ʼn Diepe motten. Zoo zui niks vangen; î vist te vloo (ge moet den dobber omhoog halen). Vloo bouwen. ʼn Ondiepe voor ploegen. Ook Gron.
vloot, vlöte, (mannelijk) , Ondiep kuipje, waarin de melk in den kelder staat, om den room boven te laten komen. De afgeroomde melk heet: vlötemelk. Kil. Geld. Vlotemelk.
vlot, vlö̀tjen, flö̀tjen, Dobber van een sim.
voer, vur, (vrouwelijk) , voering. Vur vör ʼn ròk.
voet, vôt, Vör de vôt weg. Zonder uitzoeken, zóó als ze liggen of staan. De meid mot de groote eerappels dʼr n(i)eet ü̂̂tzôken; z(i)ee mot ze vör de vôt wegnemmen. De wòttels kòst dr(i)ee cent de bos, vör de vôt weg.
vogelen, [vogels vangen, vrijen, vals spelen], fochelen, Te ver naar voren, niet op de meet beginnen. Bij ’t knikkeren hoort men telkens: N(i)eet fochelen! î fochelt!
volk, vòlk, (onzijdig) , Een meid of knecht bestempelt (vooral in de omstreken) met dien naam zoowel haar eigen familie als de familie bij wie ze in dienst is. Margen gao ʼk nao mîn vòlk (naar huis). Mîn vòlk is ü̂̂t de stad en nu gao ʼk met kò(s)tgeld. Ook soldaten: Mîn zö̀nne is onder ʼt vòlk.
volleest, volsten, Ten volsten kommen, helpen, ondersteunen. Aj zelf n(i)eet alles kö̀nt betalen, dan zak u wel ten volsten kommen.
voorkoper, vörkooper, Iemand, die vruchten enz. van de boeren koopt bij groote hoeveelheden en ze dan in de stad in ʼt klein verkoopt.
voornemens, vörnemens, van vörnemens, Voornemens, van plan.
voorstaan, vörstaon, Voortrekken (schooljongensterm). De méster st(i)eet Sjors gîn klein betjen vör.
voos, foos, Voos.
voren, vören, Voren. In ʼt vören – vooruit, te vroeg. Mîn wark vör Donderdag had ik Wonseldag al òf; ʼk was düs ʼn dag in ʼt vören.
vorst, vòrst, (vrouwelijk) , De kou in handen of voeten.
vort, vot, (bijwoord) , Weg. Dat menteltjen hef vö̀lle van ʼn vesjen vot. Pas maor op, daj ʼt n(i)eet vot kriegt op ʼt water.
vrijigheid, [onbelemmerdheid], vrîjigheid, Vrijheid, vrije tijd, vrijpostigheid. De jonges heb vö̀ls te vö̀lle vrîjigheid; de mèster mos ze meer wark opgéven. Jan parmeteert zich vö̀ls te vö̀lle vrîjigheid.
vrouwenvlees, vrouwlü̂̂vleis, Vrouwenvleesch. An hüm zit niks gîn vrouwlü̂̂vleis zegt men van iemand, die niets van de vrouwen wil weten.
vrouwmens, [vrouw], frommes, Plat voor vrouwmensch. ’n Gemén frommes. ’n Knap frommes.
vuil, vul, Vuil. îmand vul schouwen – niet voor eerlijk houden, voor schurftig houden. Nu kümp eindelek den aap ü̂̂t de mouwe; maor ik had ʼm al lange vul eschouwd. Iemand vul op ʼt buis wèzen – een hekel aan hem hebben, wrok tegen hem koesteren. Vgl. grö̂n. ʼn Vule ròtte. Een slim klein meisje, een bijdehandje. ʼn Vule stinkert. ʼn Slimme vogel.
vuilbomen, vulboomen, (bijvoeglijk naamwoord) , Een jongensaardigheid is om ʼt hout, dat men niet kent, vulboomen hòlt te noemen; want zegt men; aj dʼrop schît, stinkt ʼt.
vuisten, vusten, of handelen. Elkander de hand geven. Kom, laowe is vusten.
waar nemen, waar nemmen, (niet: waor). Wanneer men iemand verzoekt een groet over te brengen, dan hoort men dikwijls van den laatste: ʼk Haope ʼt waar te nemmen d.i. mij van mijn opdracht te kwijten. Nu, dag Garrît, gezondheid, ende groetenisse in hü̂̂s! Dank u, ʼk haope ʼt waar te nemmen!
wablief, wallee?, walliee?, Wat blief?
want, [soort stof], want, (onzijdig) , H(i)ee zit gud in zîn want – hij zit er warmpjes in. Het woord beteekent eigenl.: stof, laken. Vgl. ʼt oude lijnwand en ʼt schroder- (kleermaker) of wantsnijdersgilde.
war, wierde, wiede, In de wie(r)de = In de war. Pas op anders g(i)eet u touw in de wie(r)de zitten. Wat hei u haor in de wie(r)de, haal is gauw de reidekamme. Mîn zaken bint arg in de wie(r)de of ʼk zitte met mîn zaken in de wie(r)de.
waren, waren, Hoeden, wachten. Waardu! – Pas op! of: Uit den weg!
wasdoek, wasseldôk, (mannelijk) , Vaatdoek.
water, water, H(i)ee hef ʼt water in de kelder – hij is failliet.
wateren, wèteren, Vloeibaar voedsel geven; vooral aan kalvers.
watjekouw, watjekou, (mannelijk) , Klap, peuter, oorveeg. Ook Gron.
wede, wee, wiee, Wilgenteen om boonenstokken, leiboomen enz. te binden.
weegs, wechens, Weegs. Ieenderwechens – op een plaats. De echter Dèventer kôke kui maor (i)eenderwechens krîgen, zek ze. Voor de andere samenst. Zie: vö̀lderwechens.
weegscheet, weggeschét, (mannelijk) , Strontje op ʼt oog, ook soms weegje genoemd. Zie Tijdschr. III. 216. In Kampen zegt men: paddeschîter.
week, wèk, (è-lang). Mannetjeseend, waard of woord. Kil. Geld. wacke.
week, wèke, (mannelijk) , Week. Men zegt soms: Van wèke evenals men zegt: van dage, van margen enz. Vant) jaor of van de jaor en van de maond. Van lente, van winter, van harfst, van zommer en van de winter of van ʼt winter enz.
weekzerig, wékzeerig, Kleinzeerig, gevoelig, aantrekkelijk. Van lichaam en van gemoed gezegd. Asse zich met ʼn speld prikt schreeuwte al; h(i)ee is wékzeerig. Asse narigheid züt dan grinte dadelijk; zoo wékzeerig.
weesboom, wézeboom, (mannelijk) , Lange boom op een voer hooi, koren enz. die vóór en achter door touwen neergehaald wordt. Hgd. Wiesbaum.
weet, wét, Ik zal dat wel an de wét kommen – ik zal dat wel vernemen, leeren kennen, gewaar worden.
weg, eweg, Weg. Mnl. enwech. Eng. away.
weg, wège, dat. van weg. In de wège staon, zitten, liggen enz. ü̂̂t de wège gaon. Te wège brengen.
wegfrommelen, wegfommelen, wegfrommelen, Wegstoppen, heimelijk verbergen.
wegge, weggen, (mannelijk) , Boerenstoete, grof wittebrood.c
wegniefelen, wegnîfelen, Stilletjes wegnemen, wegkapen. Zie ook nîfelen, ratsen, kitsen, boksen e.a.
weidegraaf, weidegreve, Beheerder der stadsweiden n.l. van de Marsch en de Teuge d.z. de Stads- en de Bergweide. Vgl. Brinkgreve, Holtgreve e.a. Greve – graaf.
weit, weite, (vrouwelijk) , Tarwe. Weitenmèl, weitenbrood.
welbalk, [zware balk], welbalken, Zware balken, als geplaatst langs de IJselkade.
wen, wenne, (mannelijk) , Uitwas, vleesch- of vetknobbel.
wepeldoorn, wépeldoorn, (mannelijk) , Hooge, wilde rozestam waarop geoculeerd wordt. Gron. wepel – onrustig. Oost-Fr. wepel – beweeglijk en wepeln – zwaaien, wiegelen, schudden. Mnl. wepelen – heen en weergaan. Wepelingh – bijlooper, bijzitter, die zonder eigenlijke betrekking is. Verg. wibbelen.
werk, wark, Van een boer of boerin, die niet meer werken kan, hoort men soms zeggen: Sins ʼn jaor ette ʼt genaodebrood, ʼt wark ister òf.
werkader, warkaore, (mannelijk) , Werkader. Van een luiaard zegt men: de warkaore isʼm esprongen.
wiebelen, wibbelen, Onvast staan en daardoor schudden, wiebelen. De taofel wibbelt. Zit daor n(i)eet zoo met u b(i)eenen te wibbelen. Wibbelig. Zie: tuiterig. Zie vooral: wépeldoorn.
wieg, weege, wieege, (mannelijk) , Wieg. Stoot is an de w(i)eege – toe, drink eens. Ook: opening van een voet of iets meer, tusschen twee huizen.
wieme, wimme, (mannelijk) , Plaats aan den zolder om spek, worst, ham enz. op te hangen aan de spîlen. Zie dat woord.
wierig, wierig, (bijvoeglijk naamwoord) , Gezond, vlug. Bint ze in hü̂̂s allemaole wierig? As ʼn meiwö̀rm n(i)eet wierig is, moj ʼm op de poot drükken. Van een zieke of oude van dagen zal men zeggen: h(i)ee is aa(r)dig wierig.
wijd, wîd, (bijwoord) , Ver. Wî hebt wel ʼn ü̂̂r en nog wîder eloopen. H(i)ee wont n(i)eet wîd van ons òf. Tüt hu wîd muwe leeren? H(i)ee is al wîd weg. Gooi dat nu maor n(i)eet zoo wîd weg – keur dat nu maar niet zoo geheel af.
wijdwagen, wîdwage, (bijwoord) , Wagewijd.
wijndruif, wîndrûve, (mannelijk) , Wijndruif; de druif van een boor heet: de druf.
wijsheid, [juist inzicht, ernst], wîsheid, (vrouwelijk) , Wijsheid, ernst. Spö̀llen ü̂̂t wîsheid en n(i)eet ü̂̂t gekheid. Schei tòch ü̂̂t met dat stoeien, tamé wö̀t ʼt nog wîsheid. Alle gekheid op ʼn stö̀ksken; nu is wîsheid epraot.
wikken, wikken, Dat wik u wikken – dat wil ik wel gelooven, daar kun je op aan, dat verzeker ik je.
willig, willig, Van koopwaren zegt men dat ze willig of graag zijn, wanneer er veel vraag naar is.
windas, windaos, (onzijdig) , Windas. As van een wagen, een machine enz. luidt als in ʼt Ndl.
winden, winnen, Winden. Opwinnen, òfwinnen.
windmolen, windemö̀lle, (mannelijk) , Windmolen.
wip, wip, Loop nao de wip! naar den drommel, naar de pomp.
wipwap, wippeldewap, (mannelijk) , Wip. Bij het op- en neergaan zingen de kinderen (soms met Holl. uitspraak): Jan Wippeldewap, Hu kaok î de pap? Van bûkweitenmèl; Hu kîkî zoo schèl?
wis, wisse, (bijwoord) , Gewis, zeker. Kom î margen? Jao, wisse.
woensdag, wonseldag, wunseldag, Woensdag. Vgl. dinkseldag.
wollewee, wollewé, Zeker, tamelijk ruw jongensspel. Zie mijn Feuilleton in de Dev. Cour. van 20 Juli ʼ94.
wonder en geweld, wonder en geweld, Van wonder en geweld = buitengewoon groot. ʼn Drükte, ʼn stük vleis, ʼn poos van wonder en geweld.
wortelboer, wòttelbûr, Boer, die in de stad woont.
wreef, vrieë, (mannelijk) , Wreef van den voet. Mnl. wrige. Tijdschr. III. 216.
wroeten, wrö̂ten, vrö̂ten, Wroeten, hard werken, vooral om vooruit te komen, geld te verdienen. D(i)ee mensen hebter van zʼn lèven al wat òfevrö̂t. Soms met eenigszins ongunstige beteekenis: Z(i)ee dôt niks as vrö̂ten en günt zich zelf haost gîn nat of dröge. Afl. Vrö̂ter, gevrö̂t.
zaad, zaod, (onzijdig) , Zaad, inzet. Ik heb mîn zaod al zeggen de jongens, als ze hun inzet al terug hebben; wat ze nog verder krijgen is dus winst.
zaalverig, zaalverig, (bijvoeglijk naamwoord) , Verlept. D(i)ee slaod is arg zaalverig; z(i)ee is zéker gisteren al esnéjen.
zak, zak, (mannelijk) , De koppen in (i)eene zak hebben. Onder één hoedje spelen.
zam, zam, (bijvoeglijk naamwoord) , Zacht, week. üm leer gud zam te krîgen, moj ʼt met traon sméren. Vgl. smö.
zat, zattert, (bijwoord) , Zat, genoeg. ʼk Heb zattert of zattert en genog. Zaansch: zadder. O. V. I. p. 45. Gron. Zattert.
zauwelen, zauwelen, Zabbelen, zuigen. D(i)ee jonge lig den hélen margen te zabbelen op ʼn stüksken zö̂t (h)òlt.
zeggen, zeggen, N(i)eet naor zeggen hören – ongezeggelijk zijn.
zeikerd, zeikert, (mannelijk) , Kort aangebonden, licht geraakt, opvliegerig mensch.
zelf, zelfs, (voornaamwoord) , Vaak voor: zelf gebruikt. Vgl. eigens.
zeugdistel, zoogedîsel, (mannelijk) , Zoogdistel, paardedistel, die gestoken wordt voor de konijnen.
zeveren, zeiveren, Zeeveren, kwijlen. Zeiverbaord, iemand die zeivert. Vooral van kleine kinderen gezegd.
zicht, zichte, (mannelijk) , Sikkel om graan te maaien.
ziek, zeek, zieek, züchtig, (bijvoeglijk naamwoord) , Ziek, sukkelend. Ik wil gaon trouwen, want ak op mîn òlden dag z(i)eek en zùchtig wòdde, hek dan ʼn guje oppassing.
ziekte, zeekten, zieekten, züchten, Zie: ma(r)telen.
zijg, zieë, (mannelijk) , Zoo noemt de boer ʼn zeef. Mnl. zîen – zijgen, zinken, neerdalen.
zinnig, zinnig, (bijvoeglijk naamwoord) , Mak, tam. Vooral van honden en paarden gezegd.
zinnigheid, zinnigheid, (vrouwelijk) , Lust, trek. ʼk Heb gîn zinnigheid üm daor hen te gaon. Ik heb gîn zinnigheid in d(i)ee meid, (vrijster of dienstbode).
zomp, zomp, (mannelijk) , Lang, smal vaartuig, vooral op de Overijselsche kanalen in gebruik. Velen zullen zich nog de snelvarende bòtterzomp op Amsterdam herinneren met zijn onversaagde bemanning.
zo’n, zonnend, Zie: zükkend.
zucht, züchten, Zie z(i)eekten.
zuig, [vloeipapier], zü̂̂g, (onzijdig) , Vloeipapier, stukje vloei. ʼn Schrift met ʼn zü̂̂gjen. Elke sînesappel zit in ʼn zü̂̂gjen. Ndl. zuigen, is echter zûgen.
zuiptod, zuptòdde, (mannelijk) , Zuiplap.
zulk, zükkend, (voornaamwoord) , Zulke, meervoud (nooit gevolgd door een subst.). H(i)ee hef ach vissen evangen! Hükkend? Zükkend! Hunend? Hoe een? zonnend!Zoo een! wordt in ʼt enk. gebr.
zwaar, zwaor, (bijvoeglijk naamwoord) , Zwaar, zwanger. Tu ons hü̂̂s òfbrandde, was ik zwaor van mîn négende (kind).
zwak, zwak, Lenig, buigzaam. D(i)ee jonge is zoo zwak, datte de b(i)eenen in de nekke kan leggen.
zwak, zwakjen, (onzijdig) , Het buigzame gedeelte van een pijperoer.
zwallegat, zwallegat, (onzijdig) , Zinkput, kolk, waarin het vuil uit het water bezinkt. Vgl. Ndl.: zwelgen – verslinden. Eng. to swallow.
zwalm, zwalm, (vrouwelijk) , Walm. Zwalmen, werkwoord. De lampe zwalmt; de kamer is vol zwalm.
zwaluw, zwaleve, (mannelijk) , Zwaluw. Sam. Zwalevennö̀st, zwalevensta(r)t, (zekere houtverbinding).
zwijd, zwît, Zwît slaon. Geur maken, pronken, zich nogal voordoen.
zwijnjak, zweinjak, (mannelijk) , Liederlijk mensch. Zwijn is geen Deventersch; het is geïmporteerd, van daar de uitspraak met ei. Zie bij: gleitand.
zwik, zwiksken, (onzijdig) , Een hazelnoten verlengstukje op een hengelroede.
zwil, zwil, (onzijdig) , Eelt, zeen in ʼt vleesch. H(i)ee hef zwil in de handen. Zwilderig vleis.
zwilhaar, zwilhaor, zwilaor, (onzijdig) , Geel haar (pezen uit draden samengesteld). Gron. taoi haor.
zwoerd, zwaore, (mannelijk en vrouwelijk) , Spekzwoerd.
Gelieve als bronverwijzing te gebruiken:
Sijs, Nicoline van der (samensteller) (2015-), eWND, op ewnd.ivdnt.org,
gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal