elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Woord: salamander

salamander , sállemanderke , m , salamandertje (soort hout/kolenkacheltje.)
Bron: Kerkhoff, Chris (1970 ev), Dialectwoordenlijst van het Land van Cuijk, Cuijk
salamander , sallemander , zelfstandig naamwoord de , in de zegswijze ’n pak op z’n sallemander kroige, een pak op z’n duvel krijgen.
Bron: Pannekeet, J. (1984), Westfries Woordenboek, Wormerveer
salamander , sallemander , zelfstandig naamwoord , 1. boosaardig, vals mens (KRS: Werk, Hout, Scha; LPW: Bens, Lop); ‘’t Is een sallemander’. (Hout) Ook in de Vechtstreek (Van Veen 1989, p. 111). 2. in de uitroep ‘sallemandes nog an toe!’ (KRS: Werk, Hout) Waarschijnlijk een meer aan de beschaving aangepaste vorm van de vloek ‘allemachtig nog an toe!’. 3. in de uitroep ‘sallemander op!’: maak dat je weg komt (LPW: Pols) Misschien een nettere vorm van ‘sodemieter op!’. Ten opzichte van de onder 2. genoemde aanpassing is hier nog minder van de oorspronkelijke vorm overgebleven. In beide gevallen is sallemander kennelijk een geschikt woord om de wat al te ruwe kanten van onparlementair taalgebruik af te slijpen. Daarbij zal wellicht meegespeeld hebben, dat de salamander toch al een ongunstig imago heeft: ‘een gif en vlammen spuwend ondier’ (Van Dale 1992, p. 2623). Het woord salamander komt ook als scheldnaam voor (idem, p. 2623).
Bron: Scholtmeijer, H. (1993), Zuidutrechts Woordenboek – Dialecten en volksleven in Kromme-Rijnstreek en Lopikerwaard, Utrecht
salamander , sallemander , salemander, salamander , de , sallemanders , Ook salemander (Zuidwest-Drenthe, zuid), salamander (Veenkoloniën, Midden-Drenthe, Zuidwest-Drenthe, zuid)= 1. salamander Der kreup een sallemandertien oet de ruumèerbult (Sle), Een sallemander liekt wel op een evertast (Row) 2. soort kachel, merknaam Een sallemander is een klein rond kacheldie mit een hekkie der veur (Dwi), ...ronde gegeuten kachel met een mantel van geëmailleerd der umhen (Emm)
Bron: Kocks, G.H. (1996-1997), Woordenboek van de Drentse Dialecten (WDD), Assen: Van Gorcum
salamander , sallemander , tussenwerpsel , (Zuidwest-Drenthe, zuid, Midden-Drenthe) = uitroep Wel sallemander, wat een toestaand (Ker)
Bron: Kocks, G.H. (1996-1997), Woordenboek van de Drentse Dialecten (WDD), Assen: Van Gorcum
salamander , sallemander , salamander. we gòn in de Kleuter sallemanders vangen, we gaan in de Kleuter salamanders vangen.
Bron: Zegers, A. (1999), Het dialect van het land van Ravenstein, in het bijzonder van Uden en Zeeland, Uden.
salamander , sallemander , sallemaander , zelfstandig naamwoord , de 1. bep. dier: salamander 2. salamanderkachel
Bron: Bloemhoff, H., J. Withaar, A. Bloemhoff en T. Bontekoe (2005), Stellingwarfs-Nederlands Verklarend Handwoordenboek (SNVH), Berkoop/Oldeberkoop: Stichting Stellingwarver Schrieversronte.
salamander , sallemander , (zelfstandig naamwoord) , salamander.
Bron: Kraijer, M., H. Mulder, D. Visscher en Ph. Bloemhoff (2009), Op zien Zwols: Woordenboek van de Zwolse Taal, Kampen: IJsselacademie
salamander , salamander , 1.soort kolenkachel; 2. (< allemachtig) bastaardvloek (Ede).
Bron: Scholtmeijer, H. (2011), Veluws handwoordenboek, Almere.
salamander , salamander , zelfstandig naamwoord , potkacheltje (West-Brabant)
Bron: Swanenberg, A.P.C. (2011), Brabants-Nederlands: Nederlands-Brabants: Handwoordenboek, Someren
salamander , sallamander , sallemander , zelfstandig naamwoord , sallemanderke , "salamander; WNT - Ontleend aan Grieks-Latijns salamandra. Naam van de tweeslachtige dieren, die de familie der salamandrinae vormen en in uiterlijk veel op hagedissen gelijken. WTT 2013 - Het Woordenboek van de Brabantse dialecten (III.4.2:106, lemma Hazelworm) geeft 'salamander' als Tilburgse benaming voor de hazelworm (Anguis fragilis), een hagedis uit de familie hazelwormen (anguidae). Hier is, blijkbaar, sprake van verwarring op grond van de door het WNT (hierboven) gesignaleerde gelijkenis. 'Salamander' voor 'hazelworm' werd door het WBD ook opgetekend voor Etten, Vessem, Wijbosch, en Wernhout. In het lemma Salamander heeft het WBD (III.4.2.118) voor Tilburg geen aparte opgave, zodat we mogen veronderstellen dat de benaming in Tilburg 'sallemander' was en valt onder de mededeling daarover: 'frequent in Noord-Brabant'. Voor Berkel-Enschot is er voor salamander wèl een aparte opgave: 'hagedis'. Voor 'hagedis' in Tilburg zie haajslangeske; Herinneringen; •Urias Nooteboom - De jongens lagen met hun neus boven den donkeren waterspiegel van een slootje, dat in den Verzonken Poel; uitmondde, zij gluurden met heldere ogen over den zandigen bodem naar het schichtige voorbij schieten van stekelbaarsjes, die in grote troepen voorbijdreven, naar het luie spartelen van een goud-met-zwartestippen-gebuikten salamander en de grote donkere watertorren die rondduikelden met de vlugge krieuweling van hun poten. (Jeugd in een fabrieksstad; 1944); •Jan Naaijkens - Een bolscheut verder stroomde de Wouwer, Hessels Wouwer, ter onderscheiding van de waterloop in, jawel, de Wouwerstraat. Het was een glashelder stroompje waarin kleurige salamanders zwommen, die me zo boeiden, dat ik te diep naar het watervlak boog, er voorover induikelde en ik zou verdronken zijn, als mijn jongere broer Ran me er niet koelbloedig aan mijn schortebanden had uitgetrokken. (Het dorp van onze jeugd, 1999); •Ed in 't Ven - 's Woensdagsmiddags als de school uit was, gingen we meestal naar de bossen. Wij woonden op de Reeshof dus we hadden volop keus. Het gemeentebos, Het wandelpark, en de Oude warande. Daarnaast hadden we nog de grote bossen van de fabrikanten aan de Bredaseweg en de privéperceeltjes rond de Zwartvenseweg en de Langendijk. De Oude warande was het verste, dus ook het beste. Naast het kapelleke in de Oude warande was een brandkuil, die in oude tijden aangeplant was met rododendrons. Die brandkuil was helemaal overgroeid, maar wij jongens hadden hem gevonden en er zaten volop salamanders en watervlooien in. (Herinneringen - 'St.-Antonius bij de nonnekes in de ziekenboeg', CuBra, 2001); •Sjef Paijmans - Herineringen (Oisterwijk) - Op de slootkant werd dan goed nagekeken wat er allemaal tussen die waterplanten mee omhoog gekomen was. Vooral naar salamanders zochten we, want die hadden onze speciale belangstelling en werden thuis in het aquarium gezet. (CuBra; circa 2003); •H. van Boxtel - Er is een moment gekomen dat ik het salamanderbos vergeten ben. Vergeten, en nooit meer aan gedacht. ; Ik kwam er al niet meer. Ik zat inmiddels op een andere school, met andere vrienden, en een hoop huiswerk. Ik had de werklui wel zien komen, ik zag ze overal. Houten wagens en bouwketen, bomen die verdwenen, met bossen tegelijk. Het gele zand dat voortdurend gebracht werd, en overal in dikke lagen onder moest. Rioolpijpen van twee meter doorsnee die de grond in moesten. Malende betonwagens, kranen, bulldozers, asfalteermachines en walsen, als stadse landbouwmachines, die de dag van morgen voorbereidden. Dat ze toen ook aan het salamanderbos gezeten hebben, heb ik niet geweten. Alles wat er was, werd begraven, onder dikke pakken zand. Ze hebben het opgespoten. Er moest zand op, veel zand erop. Alles moest effen, en strak. Huizen, flats, winkelcentrum, straten, lantaarnpalen, zebrapaden en garageboxen erop. Het werd daar een buurt. ('Hoflaan', in de rubriek 'Geschreven Stad', Brabants Dagblad, 2000); sallemanderke - verkleinwoord van salamander / sallemander; - salamandertje, verkleinwoord voor een kachel van het Franse merk La Salamandre; later voor ieder type van dit soort potkachels. De naamgeving is gebaseerd op de mythische eigenschappen die in de oudheid en middeleeuwen werden toegedacht aan de vuursalamander (zie hieronder). Henk van Rijen - ommanteld potkacheltje; T. Wiel - 't Was 6 januari, een drukte van belang met de vele groepen driekoningenzangers. Naast ons woonde de smid. Met hem stond ik deze gebeurtenis eens te bekijken in zijn winkel vol ijzerwaren, kachels en aanverwante artikelen. De grote Salamander-kachel stond roodgloeiend. Telkens als een groep kinderen in zijn winkel binnenkwam om een lied te zingen, stonden wij belangstellend te luisteren. (‘Op een Driekoningenavond’- in: Men tilburg, 1979); Wim van Gestel - salamanderkacheltje, onzijdig, cilinder-kacheltje, soms omgeven door een opengewerkte mantel in siergietwerk. Allesbrander. Ook te gebruiken als runstoofje of als kolenslikbrander. Speciaal voor (bij)verwarming. (Woordenlijst van de streektaal van Gilze en Rijen, 1996); Van Dale SALAMANDER 7) afkorting van 'salamanderkachel' - apparaat dat gerechten van bovenaf verwarmt; Wikipedia 2013 - Een salamanderkachel is een klein kacheltype dat oorspronkelijk werd vervaardigd door het Franse bedrijf Chaboche onder de merknaam La Salamandre. De salamanderkachel was een allesbrander waarmee hout, turf, steenkool, cokes en briketten konden worden gestookt. Binnenin was een vuurvaste bekleding aangebracht. Samen met het gietijzeren omhulsel zorgde dit voor een grote warmtecapaciteit. De verbranding verliep langzaam en efficiënt. De kachel bleef continu branden en hoefde slechts eens in de 24 uur te worden voorzien van nieuwe brandstof. Het vuur was zichtbaar dankzij mica ruitjes. WTT 2013 - De salamanderkachel, en vooral het principe daarvan met betrekking tot verwarming en de duur van verwarming werd na circa 1890 de meest voorkomende toepassing bij de vervaardiging van (pot)kachels en haarden. Zie Wikipedia, hierboven. - Potkachel. Een hoge, ranke kachel met slechts een enkele kookplaat:; - Een haard, verplaatsbaar (cheminée roulante) en aanvankelijk inderdaad exclusief van het merk La Salamandre. Het idee is dat de haard (op wieltjes) van de ene naar de andere stookplaats.  WTT 2013 - De merknaam La salamandre werd door de uitvinder en producent Chaboche gekozen op grond van de eigenschappen die in de Oudheid en Middeleeuwen werden toegedacht aan de vuursalamander, tegenwoordig ook wel gevlekte landsalamander of goudsalamander (Salamandra salamandra) genoemd, een landbewonende salamander die behoort tot de familie echte salamanders (Salamandridae). Het waren niet de minste geleerden die een bijzondere maar in werkelijkheid nietbestaande eigenschap van deze salamander geboekstaafd hebben: zijn immuniteit voor vuur. ""De vuursalamander dankt zijn wetenschappelijke naam Salamandra salamandra aan het Perzische woord 'samandar'; 'sām' betekent vuur en 'andarūn' betekent binnenin. Vroeger dacht men dat de vuursalamander vuurbestendig zou zijn wat achterhaald is; door de zeer dunne huid kan de salamander net als alle amfibieën juist zeer slecht tegen hitte. Een verklaring is het feit dat in het haardvuur geworpen houtblokken soms schuilende vuursalamanders bevatten waarna deze het vuur uit vluchten en het lijkt of de salamander 'uit het vuur wordt geboren'."" (Wikipedia); - Jacob van Maerlant - De salamandra blijft leven in vuur en doet de vlammen zelfs uitdoven. Volgens Plinius, Jacobus van Vitry, Adelinus, Aristoteles en Solinus lijkt hij op een hagedis. Isidorus van Sevilla noemt de salamander de gevaarlijkste van alle giftige dieren. Hij wordt zelden gezien, zegt Plinius, tenzij het hard regent. Zijn speeksel is buitengewoon kwaadaardig: wanneer een mens ermee in aanraking komt, valt al zijn haar uit. De salamander klimt in appelbomen en vergiftigt de vruchten. Wie daarna in een appel bijt, valt ter plekke dood neer. Als een salamander in het water is gevallen, doodt zijn gif iedereen die ervan drinkt. Er bestaat een soort salamander die in vuur leeft en bedekt is met een soort wol of haar waar onbrandbare gordels en kledingstukken van worden gemaakt. Van paus Alexander III wordt verteld dat hij een mantel bezat van salamanderwol, die men als hij vuil was in het vuur gooide, waar hij vervolgens weer schoon en helder van kleur uitkwam. Albertus Magnus verklaart dat hij met eigen ogen een gordel van dit materiaal in het vuur heeft zien liggen. Toen de gordel begon te gloeien, nam men hem er volledig ongeschonden weer uit. (Het boek der natuur; vertaald door Peter Burger, 1995); zie opsallemander"
Bron: Sterenborg, W. en E. Schilders (2014), Woordenboek van de Tilburgse Taal (WTT), Tilburg: Stichting Cultureel Brabant


<< vorige pagina

Gelieve als bronverwijzing te gebruiken:
Sijs, Nicoline van der (samensteller) (2015-), eWND, op ewnd.ivdnt.org,
gehost door het Instituut voor de Nederlandse Taal