elektronische Woordenbank van de Nederlandse dialecten (eWND)

Janssen, L. (2013), Limburgs Woordenboek Heels-Nederlands, Heel.

a.s., a.s, 1. aanstaande 2. aanstellerij ook aanstanjdj
aal, aol, zelfstandig naamwoord, aole/äöl, äölke, aal (Anguilla anguilla) ook paoling
aamzeiksel, ormzeiksel, aomzeiksel, zelfstandig naamwoord, ormzeiksele, ormzeikselke, mier ook aomzeiksel ( Duits: Ameise, met ‘zeik(sel)’ wordt waarschijnlijk het mierenzuur bedoeld)
aan, aan, moe; hae is ram aan, hae is poep aan – hij is doodop, afgepeigerd zie ook meug
aan, aân, aan, voorzetsel, aan; det hiët hae aan zich – dat is zijn gewoonte; aanne koeëj – thuis; aanne pinne, aanne hèk – doodop, afgepeigerd; aan hem! – aan het werk!; det zitj tjer neet aân – dat kan bruin niet trekken; het is ter werm aân – het is (te) warm om te werken; dao is niks van aân – dat is helemaal niet waar; det hiët get aan – 1. dat duurt een tijd 2. dat kost veel moeite; es get aan hem/häör kum(p)tj – als hij/zij ernstig ziek wordt/komt te overlijden
aan de, aanne, aan de
aan zijn, aan zeên, werkwoord, is aan, waas aan, aan gewaesjtj, doodop zijn
aanbraden, aanbraoje, werkwoord, bruëtj aân, broeëj aân, aangebraoje, aanbakken
aandoen, aandoôn, zich aandoôn, zich aandoon, werkwoord, duit aân, deej aân, aangedaôn/aangedaon), zich (aan)kleden: sunjes aangedaôn – op z'n zondags gekleed; waat bös se toch fijn aangedaôn! – wat zie je er netjes uit! zie ook zich aantógkele
aandoen, aandoôn, aandoon, werkwoord, duit aân, deej aân, aangedaôn/aangedaon, 1. aandoen 2. aantrekken: doot dich de sjoon aân – trek je schoenen aan; mèt áándoôn – meedoen, meespelen
aandoen, áándoôn, werkwoord, duit áán, deej áán, áángedaôn, met emes áándoôn – met iemand het spelletje meespelen
aandragen, aandrage, werkwoord, druëgtj aân, droeëg aân, aangedrage, get aandrage bie emes – 1. aan iemand iets melden 2. ergens bezwaar tegen maken tegenover een hoger geplaatste
aanduwen, aanduje, werkwoord, duutj aan, duujdje, aangeduudj, aanduwen; de däör steit aangeduudj – de deur staat op een kier/staat aan, is niet geheel gesloten
aaneen, aaneîn, aanein, 1. aan elkaar 2. geregeld: zie hiët aanein get anges aân – ze heeft geregeld iets anders aan
aangaan, aangaôn, aangaon, werkwoord, geit aân, ging aân, aangegange, 1. aangaan 2. bie emes aangaôn – iemand opzoeken/bezoeken 3. aanslaan van planten
aangedaan, aangedaôn, aangedaon, bijvoeglijk naamwoord, aangedaone, 1. (aan)gekleed 2. geroerd
aangeduwd, aangeduudj, bijvoeglijk naamwoord, aangeduudje, zie aanduje
aangemaakt, aangemaâkdj, aangemaakdj, örges met aangemaakdj zeên – ergens mee opgescheept zijn
aangetrouwd, aangetrouwdj, bijvoeglijk naamwoord, aangetrouwdje, aangetrouwd; aangetrouwdj is aangesjete – aangetrouwde familieleden worden meestal niet erg gewaardeerd
aangewoonte, aangewuënjdje, zelfstandig naamwoord, aangewuënjdjes, aanwensel, gewoonte (Duits: Angewohnheit) ook gewuënjdje
aanhanger, aanhenger, zelfstandig naamwoord, aanhengers, aanhengerke, aanhanger
aanketsen, aanketse, werkwoord, ketsjtj aân, ketsjtje aân, aangeketsjtj, aansteken; ein zwaegelke aanketse – een lucifer aanstrijken/aansteken
aankissen, aankisse, werkwoord, kisjtj aân, kisjdje aân, aangekisjdj, ophitsen: eine hónjdj aankisse
aanklommelen, aanklómmele, werkwoord, klómmeltj aan, klómmeldje aan, aangeklómmeldj, aanrommelen ook aankloeëte
aankloten, aankloeëte, werkwoord, kloeëtj aan, kloeëtjdje aan, aangekloeëdj, aanrommelen; wae kloeëte mer get aan – we rommelen maar wat aan; ook aanklómmele
aankomen, aankómme, werkwoord, kumptj aân, kwaam aân, aangekómme, 1. op bezoek komen, langskomen 2. örges mèt aankómme – iets te berde brengen, iets ter sprake brengen
aanleg, aanlèk, aanleg
aanlopen, aanlaupe, werkwoord, löptj aân, leep aân, aangelaupe, 1. aanlopen 2. bie emes aanlaupe – iemand opoeken/bezoeken, bij iemand binnenlopen
aanmaaien, aanmejje, werkwoord, mejtj aân, mejdje aân, aangemejdj, een strook koren met de hand maaien om plaats te maken voor de maaimachine zie ook aanwerk
aanpresenteren, aanprizzentere, werkwoord, prizzenteertj aân, prizzenteerdje aân, aangeprizzenteerdj, aanbieden, presenteren (contaminatie van aanbieden en presenteren)
aanrecht, aanrecht, aanrèk, zelfstandig naamwoord, aanrechte/aanrèkke, aanrechtje/aanrèkske, de aanrecht – het aanrecht ook aanrèk
aanrecommanderen, aanrikkemendere, werkwoord, rikkemendeertj aân, rikkemendeerdje aân, aangerikkemendeerdj, aanbevelen, recommanderen (contaminatie van aanbevelen en recommanderen)
aanschrijven, aansjrieve, werkwoord, sjrieftj aân, sjreef aân, aangesjreve, 1. aanschrijven 2. aantekenen: det moogs se waal aansjrieve – dat mag je wel aantekenen, dat is de moeite waard om te noteren
aanspanner, aanspender, zelfstandig naamwoord, aanspenders, aanspenderke, beginneling (Duits: anspinnen – beginnen)
aanstaan, aanstaôn, aanstaon, werkwoord, steit aân, stóng/sting aân, aangestange, 1. aanstaan 2. bevallen, plezieren: det zal dich waal aanstaôn – dat zul je wel leuk vinden
aanstaande, aanstaonjdje, zelfstandig naamwoord, aanstaonjdjes, aanstaande, verloofde
aanstand, aanstanjdj, aanstellerij
aantobbelen, aantoebele, werkwoord, toebeltj aan, toebeldje aan, aangetoebeldj, rustig aan bezig zijn zie ook nóddele
aantoddelen, aantóddele, aantóddele, zich, werkwoord, tóddeltj aân, tóddeldje aân, aangetóddeldj, zie zich aantógkele,
aantoggelen, aantógkele, zich, aantógkele, zich, werkwoord, tógkeltj aân, tógkeldje aân, aangetógkeldj/tujeltj aân, tujeldje aân, aangetujeldj, 1. zich aankleden 2. zich kleden op een weinig smaakvolle manier: waat höbs se dich toch aangetógkeldj! – wat heb je nu toch aan! werm aangetógkeldj – warm gekleed ook zich aandoôn, zich aantóddele, zich aantujele; aantujele, zich zie aantógkele
aanvoeren, aanveure, werkwoord, veurtj aân, veurdje aân, aangeveurdj, aanvoeren
aanwerk, aanwerk, 1. begin, aanzet 2. een met de hand gemaaide strook koren die plaats biedt aan de maaimachine zie ook aanmejje
aanzeggen, aanzègke, werkwoord, ziët aân, zag aân, aangezagdj, de naober mondeling op de hoogte brengen van het overlijden van een buurtgenoot zie ook: ter liek baeje naoberplicht
aanzetten, aanzètte, werkwoord, zètj aân, zat aân, aangezatte, 1. aanzetten 2. lichtelijk aanbranden; de aerpele zeen neet aangebranjdj, mer aangezatte – de aardappelen zijn niet aangebrand, maar lichtelijk bruin 3. in kwaliteit of hoeveelheid/omvang doen toenemen; roeëd moos zètj blood aân – door rode kool te eten krijgt men nieuw/meer bloed (een wijsheid uit vroeger tijd)
aanzien, aanzeên, aanzeen, werkwoord, zuut aân, zaag aân, aangezeên/aangezeen, aanzien
aanzoek, aanzeuk, zelfstandig naamwoord, aanzeuke, aanzeukske, aanzoek
aar, aor, zelfstandig naamwoord, aore, äörke, korenaar; april mót mei de aore levere – een goede aprilmaand levert in mei volle korenaren
aard, aârd, aard, 1. wezen, karakter; hae is oet de(n) aard geslage – hij is volkomen anders van karakter, hij is een buitenbeentje 2. fut, zin, plezier: ich höb geine(n) aârd – ik ben futloos, ik voel me lusteloos; ich höb dao geine(n) aard aân – ik heb daar geen zin/plezier in; gooien aard höbbe – goed gemutst zijn; oppe(n) aard van – zoals, à la
aardappel, aerpel, zelfstandig naamwoord, aerpele, aerpelke, aardappel; aerpele óngere deksel – rauwe aardappels, in schijfjes gesneden, gebakken in een koekenpan met deksel; de stómste boer hiët de diekste aerpele – je hoeft niet altijd geleerd te hebben om in je vak succes te hebben; doe höbs de aerpele neet opgegaete 1. je hebt de aardappels niet opgegeten 2. je hebt een gat in je kous; de aerpele kómme(n) t – 1. de aardappels komen uit 2. je hebt een gat in je kous;
aardappelbuik, aerpelebk, zelfstandig naamwoord, aerpelebk, aerpelebuukske, 1. aardappelbuik 2. dikke buik ook aerpelepens zie ook beerpens, pappens
aardappelpens, aerpelepens, zelfstandig naamwoord, aerpelepense, aerpelepenske, 1. aardappelbuik 2. dikke buik ook aerpeleboêk zie ook beerpens, pappens
aardappelriek, aerpelereek, zelfstandig naamwoord, aerpelereke, aerpelereekske, aardappelriek, riek waarvan de uiteinden van de tanden rond zijn, waardoor men minder gauw de aardappelen beschadigt
aardappelsoep, aerpelesop, zelfstandig naamwoord, aerpelesuupke, aardappelsoep; hae is niks gewinjdj es ein aerpelesuupke – hij is niet veel gewend
aardbei, aerdbiër, zelfstandig naamwoord, aerdbiëre, aerdbiërke, aardbei
aarde, aerd, 1. aarde 2. bodem, grond; hae veel met zien naas in d'aerd – hij viel met zijn gezicht op de grond
aardig, aardig, bijvoeglijk naamwoord, aardige, 1. aardig 2. raar, eigenaardig; hae kiektj mich zo aardig – ik vind dat hij zo raar kijkt; det is eine aardige – dat is een rare 3. draaierig, duizelig: ich waer dao hiël aardig van – daar word ik heel draaierig van
aardigheid, aardigheîd, aardigheid, zelfstandig naamwoord, aardighede, aardigheidje, plezier, liefhebberij; dao hiët hae aardigheid aân – daar heeft hij plezier in, dat vindt hij leuk om te doen; waat ein aardigheîd! – wat een vreemde liefhebberij/gewoonte!; det is gein aardigheîd – dat is niet leuk (meer); väör de aardigheid – voor de flauwekul
aardje lopen, aartje laupe, oud gebruik waarbij een aantal dorpsgenoten in het huis van een aanstaande bruid of bruidegom lawaai gingen maken. Het slachtoffer kon daarvan worden verlost in ruil voor bier en/of tabak
aardpeer, aerdpaêr, aerdpaer, zelfstandig naamwoord, aerdpaere, aerdpaerke, Russische aardappel, knolzonnebloem, topinamboer (Helianthus tuberosus)
aas, aos, aas
acht dagen, acht daag, een week; vandaag acht daag – vandaag over een week ook waêk
achter, achter, 1. achter 2. na: achter ein keteerke – na/over een kwartiertje (vergelijk het Engelse after)
achter de, achtere, achter de; achtere kirk – achter de kerk
achter man!, achterman!, kreet die uit het voetbalpubliek werd geroepen om een speler van de R.K.H.V.V. (Rooms-Katholieke Heelse Voetbal Vereniging) te waarschuwen dat een speler van de tegenpartij hem van achteren naderde
achtergedacht, achtergedecht, zorg, oplettendheid, bewustheid; zónger achtergedecht – onbewust, onachtzaam, zonder erbij na te denken (Duits: Hintergedanke – bijgedachte, bijbedoeling) zie ook bezej, uëverlèk
achterhaam, achterhaam, zelfstandig naamwoord, achterhame, achterhaemke, leren tuig dat een paard achter op de billen draagt; inne achterhaam gaôn – niet meewerken, tegenwerken
achterheer, achterhaer, achterheen
achterhoudje, achterhäötje, zelfstandig naamwoord, achterhäötjes, reserve, appeltje voor de dorst
achtermariagaard, achtermegaard, achtermegare, achterbuurt (verbastering van 'achter Mariagarde'. De Mariagardestraat was vroeger in Roermond een straat van minder allooi)
achterruit, achterrt, achterroet, zelfstandig naamwoord, achterroete, achterruutje, achterruit
achterste, echelste, achterste; aan de echelste mem ligke – ten achter gesteld worden
achteruit, achtert, achteroet, zelfstandig naamwoord, achterwerk: eine gooie(n) achtert – een dikke kont ook baom, cent, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, reêt, stuver, vot, wanne zie ook toeptaofel @achtert – een dikke kont ook baom, cent, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, reêt, stuver, vot, wanne zie ook toeptaofel
achteruit, achtert, achteroet, achteruit (bijwoord)
adem, aom, adem; aom hoeële – ademhalen; kórt van aom – kortademig; hae hiët geinen aom – hij komt adem tekort; hae is oet den aom – hij heeft geen adem meer van vermoeidheid. Is buiten adem; det sleit mich oppe(n) aom – dat snijdt mijn adem af
ademen, aome, werkwoord, aomtj, aomdje, geaomdj, ademhalen
ader, aor, zelfstandig naamwoord, aore, äörke, ader
advokaat, advekaot, zelfstandig naamwoord, advekaote, advekäötje, advokaat
af, aâf, aaf, 1. af, klaar 2. naar beneden; op en aaf – op en neer; winjdj aaf – wind mee; winjdj aaf höbbe – de wind in de rug/de wind mee hebben
afbijten, aafbiete, werkwoord, bietj aâf, beet aâf, aafgebete, afbijten; zie hiët de haan de kop aafgebete – zij heeft haar lippen gestift
afdoen, aafdoôn, aafdoon, werkwoord, duit aâf, deej aâf, aafgedaôn/aafgedaon, 1. afdoen 2. naar beneden doen; de rolloeke aafdoôn – de rolluiken naar beneden doen; de bóks aafdoôn – de broek laten zakken 3. kappen (van bomen, heggen) 4. oogsten, maaien 5. afzetten: de möts aafdoôn – zijn muts afzetten 6. afscheren: de baard aafdoôn
afdragen, aafdrage, werkwoord, druëgtj aâf, droeëg aâf, aafgedrage, 1. afdragen 2. een kledingstuk net zolang dragen tot het helemaal versleten is: eine jas aafdrage
afdroogdoek, aafdruëgdook, zelfstandig naamwoord, aafdruëgdeuk, aafdruëgdeukske, theedoek
afgaan, aafgaôn, aafgaon, werkwoord, geit aaf, ging aaf, aafgegange, 1. afgaan 2. de kefees aafgaon – een rondje maken langs alle cafés 3. Minder koud worden, dooien: het waer geit aaf – het wordt minder koud, gaat dooien
afgang, aafgank, zelfstandig naamwoord, aafgeng, aafgengske, 1. afgang 2. ontlasting, stoelgang
afgelasten, aaflasse, werkwoord, lasjtj aâf, lasjdje aâf, aafgelasjdj, afgelasten
afhalen, aafhoeële, werkwoord, hoeëltj aâf, hoeëldje aâf, aafgehoeëldj, 1. afhalen 2. abortus provocatus plegen, aborteren: ze höbbe het kienjtje aafgehoeëldj – ze hebben het kind geaborteerd; 3. naar beneden halen: emes het mèst aafhoeële – iemand van zijn ontlasting ontdoen
afhebben, aafhöbbe, werkwoord, hiët aâf, haai aâf, aafgehadj, klaar zijn met: het werk aafhöbbe – klaar zijn met het werk; de vogel aafhöbbe – 1. bij het jaarlijkse koningsschieten van de schutterij de houten vogel die op een hoge paal is geplaatst afgeschoten hebben 2. zijn doel bereikt hebben
afhouden, aafhauwe, werkwoord, hauwtj aaf, hauwdje aaf, aafgehauwdj, afnokken (Duits: abhauen)
afhouwen, aafhauwe, werkwoord, hauwtj aaf, hauwdje aaf, aafgehauwdj, afhakken
afkleden, aafkleie, werkwoord, klètj aaf, klètjdje aaf, aafgeklèdj, slanker doen lijken: zwart klètj aaf – zwarte kleren doen iemand slanker lijken
afkoelen, aafkeule, werkwoord, keultj aaf, keuldje aaf, aafgekeuldj, afkoelen
afkomen, aafkómme, werkwoord, kum(p)tj aâf, kwaam aâf, aafgekómme, 1. naar beneden komen 2. langs-/aankomen 3. geboren worden door een spontane abortus: het kienjtje is aafgekómme – het kindje is te vroeg geboren
afkrijgen, aafkriege, werkwoord, kriegtj aâf/aaf, kreeg aâf/aaf, aafgekrege, 1. afkrijgen (bijv. het werk) 2. door de keel krijgen; die pille krieg ich neet aâf – die pillen krijg ik niet door mijn keel
aflaat, aaflaot, zelfstandig naamwoord, aaflaote, aafläötje, aflaat (in de r.-k, kerk: kwijtschelding van de tijdelijke straffen die men na de vergeving der zonden nog zou moeten ondergaan)
aflaten, aaflaote, werkwoord, luëtj aâf, leet aâf, afgelaote, 1. naar beneden doen: de jaloezieë aaflaote 2. de biër aaflaote – de beer (mannetjesvarken) uit de stal halen om hem zijn werk te laten doen als er een bronstige zeug werd gebracht. Dit laatste was meestal de taak van de boerin
aflebberen, aaflebbere, werkwoord, lebbertj aâf, lebberdje aâf, aafgelebberdj, afzoenen; emes aaflebbere – iemand hevig en langdurig zoenen
afleggen, aaflègke, werkwoord, lèktj aâf, lag aâf, aafgelagdj, afleggen; eine doeëje aaflègke – een overledene afleggen en opbaren ook op sjauf lègke zie sjauf
afmaken, aafmake, werkwoord, maaktj aâf, maakdje aâf, aafgemaâkdj/aafgemaakdj, 1. afmaken 2. afrasteren
afpikken, aafpikke, werkwoord, piktj aâf, pikdje aâf, aafgepikdj, het emes aafpikken – het winnen van iemand, iemand overtreffen: ich bön diek, mer hae piktj het mich nog aâf – ik ben dik, maar hij is nog een tikkeltje dikker
afraffelen, aafraofele, werkwoord, raofeltj aâf, raofeldje aâf, aafgeraofeldj, afraffelen, een tekst snel opzeggen/-lezen ook aafroefele
afraffelen, aafroefele, werkwoord, roefeltj aâf, roefeldje aâf, aafgeroefeldj, zie aafraofele
afrijten, aafriete, werkwoord, rietj aaf, reet aaf, aafgerete, 1. schieten; zèk ich 'paaf', dén rietj djer aaf! – zeg ik 'paaf', dan schiet je 2. naar beneden trekken 3. eine aafriete – een scheet laten 4. aftrekken
afschaffen, aafsjaffe, werkwoord, sjaftj aâf, sjafdje aâf, aafgesjafdj, afschaffen
afschoppen, aafsjope, werkwoord, sjooptj aâf, sjoopdje aâf, aafgesjoopdj, bij het spitten de bovenlaag van de nieuw te spitten voor (met een sjoop, zie aldaar) verwijderen en deponeren in de laatstgespitte voor ook aafstaeke
afschudden, aafsjödde, werkwoord, sjödjtj aâf, sjödjdje aâf, aafgesjödj, 1. afschudden 2. afgieten: de aerpele aafsjödde – 1. de aardappels afgieten 2. naar het toilet gaan (Duits: abschütten)
afslaan, aafslaôn, aafslaon, werkwoord, sleit aâf, sloeëg aâf, aafgeslage, afslaan; niks aafslaon es doeëj vlege – alles aannemen, niets weigeren
afslag, aafslaâg, aafslaag, zelfstandig naamwoord, aafslaeg, aafslaegske, afslag, afrit, uitrit
afslikken, aafslikke, werkwoord, sliktj aâf, slikdje aâf, aafgeslikdj, doorslikken
afsnijden, aafsnieje, werkwoord, snietj aâf, sneej aâf, aafgesneje, 1. afsnijden 2. flink met geld over de brug komen
afsteken, aafstaeke, werkwoord, stiktj aâf, staak aâf, aafgestoeëke, 1. afsteken 2. bij het spitten de bovenlaag van de nieuw te spitten voor verwijderen en deponeren in de laatstgespitte voor ook aafsjope
afstrijden, aafstrieje, werkwoord, strietj aâf, streej aâf, aafgestreje, bestrijden; strietj mich det neet aâf – spreek me niet tegen op dat punt (Duits: abstreiten)
aftrek, aaftrèk, 1. aftrek 2. belangstelling van het andere geslacht; gein(en) aaftrèk höbbe – niet gevraagd worden bij het dansengeen belangstelling van d meisjes/jongens hebben zie ook sjans (1)
aftrekken, aaftrèkke, werkwoord, trèktj aâf, trok aâf, aafgetrokke, 1. aftrekken 2. naar beneden trekken 3. de wc doortrekken 4. een foto maken ook knippe 5. zandbed voor plavuizen egaliseren met behulp van een rechte lat 6. villen: eine knien aaftrèkke – een konijn villen zie ook aafriete
afvaren, aafvare, werkwoord, vuërtj aâf, voeër aâf, aafgevare, 1. wegvaren 2. mèt emes aafvare – met iemand meerijden, iemand op de fiets/in de auto vergezellen
afvoer, aafveur, zelfstandig naamwoord, aafveure, aafveurke, afvoer
afvoeren, aafveure, werkwoord, veurtj aâf, veurdje aâf, aafgeveurdj, afvoeren
afzetten, aafzètte, werkwoord, zètj aâf, zat aâf, aafgezatte, 1. afzetten 2. versperren 3. omheinen ook aafmake
afzonderen, aafzunjere, werkwoord, zunjertj aâf, zunjerdje aâf, aafgezunjerdj, afzonderen
Agnes, Angeniës, Nes, Neske, Agnes
Agnes, Nes, Neske, 1. Agnes 2. Ernest
ajuin, eunj, zelfstandig naamwoord, eunje, eunjtje, ui (Frans: oignon; Latijn: unio)
Aken, Aoke, Aken
akkertje, akkertje, zelfstandig naamwoord, akkertjes, eertijds een pijnstiller, waarvan de pijnstillende poeder zat verpakt tussen twee ouwels
aks, haâks, haaks, zelfstandig naamwoord, haakse, haekske, aks, grote bijl (contaminatie van ‘hak’- houweel en ‘aaks’) ook aâks
al, al, (alle) elke: al daag – elke dag; al waekes – elke week; al aoves – elke avond; al jaors – elk jaar
al, al, alles: hae geit door al haer – hij is nergens bang voor, hij schrikt nergens voor terug zie ook kappes, tebak, haor, snaor
al zijn leven, alzelaeve, 1. stellig 2. altijd ook altd
alaaf, alaaf!, carnavalsgroet, mogelijk een verbastering van het woord èllef (elf), het ‘gekkengetal’; volgens een andere verklaring is het woord afgeleid van de Duitse uitdrukking Kölle allaf – Keulen boven alles
albestel, albestel, zelfstandig naamwoord, albestelle, albestelke, aansteller
Alfons, Alf, Fóns, Funs, Funske, Alfons
Alfons, Funs, Funske, Fóns, Alf, Alfons
alfrank, alfranke, bitterzoet (Solanum dulcamara)
aling, alik, bijvoeglijk naamwoord, alike, (in zijn ge-) heel, niet stuk; hae sliktj alles alik doôr – hij slikt alles door zonder te kauwen; proeëper en alik – kant en klaar
allee, allei!, vooruit! (Frans: allez)
alleens, allies, al gauw zie ook lies
allewijl, allewiel(es), tegenwoordig, vandaag de dag ook op vandaag
als, es, als; ein es is krómp – ja, als...
als gij, esj gae, als u zie ook gaê
als hij, es ter, 1. als hij 2. als er
als je, es se, 1. als je 2. als zij
als u, esj djer, 1. als u 2. als jullie
alsem, aelst, 1. bijvoet (Artemisia vulgaris) 2. absint-alsem (Artemisia absinthium) ook aalst, elst zie ook kroedwès
alst, elst, 1. absint-alsem (Artemisia absinthium) 2. bijvoet (Artemisia vulgaris) ook aalst, aelst zie ook kroedwès
alstublieft, estebleeftj, alstublieft; estebleeftj uch – alstublieft (hyperbleefde vorm); estebleef alsjeblieft zie ook dao
altaar, alt(j)aor, zelfstandig naamwoord, altjaore, altjäörke, altaar; de(n) altjaor – het altaar zie ook koeër
altijd, altd, altied, altijd ook alzelaeve
Altweert, Altwiërt, Altweert
aluinsteen, aloensteîn, aluinsteen, scheersteen die werd gebruikt na het scheren om wondjes te doen dichttrekken
ambras, ambarras, ambras, 1. last, hinder 2. moeilijke situatie 3. drukte, ophef,rumoer; waat eine ambarras! – wat een gedoe! ook ambras zie ook kemersj, gedoons, tórbel (Frans: embarras)
Ambrosius, Ambrosius, 1. heilige (bisschop, belijder en kerkleraar) † 397 2. seniorenvereniging in Heel
amer, aomere, houtskool (Engels: ember; Duits: Ahmer, Ammer)
amerijzer, aomeriezer, zelfstandig naamwoord, aomeriezers, aomeriezerke, strijkbout die verwarmd wordt met houtskool
amusatie, ammezasie, plezier, vermaak; ammezasie! – veel plezier! ook plezeer, vertiër
amuseren, ammezere, zich, werkwoord, ammezeertj, ammezeerdje, geammezeerdj, zich vermaken
ander, anger, bijvoeglijk naamwoord, angere, ander, andere; die anger daag – over een tijdje; de(n) eine(n) is de(n) angere neêt – iedereen is anders; bös se ins op ein anger – ben je er eens uit/in een andere omgeving
anderendaags, sanger(en)daags, ’s anderendaags, de volgende dag
anderhalf, óngerhalf, bijvoeglijk naamwoord, óngerhalve, anderhalf
anders, anges, 1. anders; ins zoeë anges – stukken beter, mooier; waat anges! – nou en of! 2. ook gebruikt als versterking van een bijv. naamw. of bijw.: det is anges fijn – dat is heel fijn; det is anges plezerig – dat is heel plezierig; det kinjtj tjer anges good – dat kan hij erg goed 3. hae kéék anges – hij keek heel opvallend
anders, angesters, bijwoord, anders (bijw.)
andersom, angesóm, andersom
angel, angel, zelfstandig naamwoord, angels, engelke, 1. angel 2. vishaak(je)
ankernagel, ankerniëgel, zelfstandig naamwoord, ankerniëgels/ankerniëgele, ankerniëgelke, halve kaeperniëgel, korte, dikke spijker met brede kop
anständig, anstendig, bijvoeglijk naamwoord, anstendige, keurig, fatsoenlijk (Duits: anständig)
Antoine, Twan, Toeën, Tenie, Tuën, Duër, Antoine, Toon
Antoon, Toeën, Tuën, Tuënke, Twan, Tenie, Duër, Antoon
Antoon, Tuën, Antoon ook Toeën, Twan, Duër, Tenie, Ton
apart, apaârt, apaart, bijvoeglijk naamwoord, apaarte, 1. apart 2. bijzonder, zonderling; det is eine apaarte – dat is een zonderling; get apaâr(t)s – iets bijzonders
apotheek, appetiëk, zelfstandig naamwoord, appetiëke, appetiëkske, apotheek
appelklats, appeleklats, det geit wie ein appeleklats – dat gaat gemakkelijk/van een leien dakje zie ook snoef, zoes
appelmoes, appelemoos, appelmoes
appelschijf, appelesjuuf, zelfstandig naamwoord, appelesjuve, appelesjuufke, appelschijfje
appelsien, appelesien, zelfstandig naamwoord, appelesiene, appelesienke, sinaasappel (Duits: Apfelsine)
appelvlaai, appeleflaai, zelfstandig naamwoord, appeleflaaie, appeleflaetje, appelvlaai
appetijtelijk, appetietelik, bijvoeglijk naamwoord, appetietelike, 1. eetlust opwekkend 2. aantrekkelijk (met name betrekking hebbend op een meisje)
ark, ark, zelfstandig naamwoord, arke, erkske, 1. woonboot 2. ereboog of sierboog over de weg, opgericht t.g.v. de processie (Frans: arc)
arm, erm, bijvoeglijk naamwoord, erme, arm; erme(n) hals (meerv.: erm hels) – arme donder; erm zin höbbe – slecht gehumeurd zijn zie ook krómp
arm, erm, zelfstandig naamwoord, erm, ermke, arm; erm! een kreet die die door meisjes van de lagere school werd geslaakt als ze bij de voordeur van juffrouw Neijens stonden te wachten om haar naar school te begeleiden. De twee meisjes die het eerst erm! had geroepen mochten aan ieder één arm van de juf lopen op weg naar school
armoede, ermood, 1. armoede ook ozel 2. term bij het toepen (kaartspel) 3. kreet die eertijds werd geslaakt als een voetballer de bal tijdens een wedstrijd met opzet uittrapte; van ermood – noodgedwongen
armoedig, ermeujig, bijvoeglijk naamwoord, ermeujige, armoedig zie ook ellenjig, käöjelik, ozelig
armoedje, ermeutje, zelfstandig naamwoord, ermeutjes, 1. iemand die armoede lijdt 2. armoedig, zielig persoontje ook ozeliër, euzelke
armoedzaaier, ermoodzejjer, zelfstandig naamwoord, ermoodzejjers, ermoodzejjerke, armoedzaajer
armvol, hervel, ervel, zelfstandig naamwoord, hervels, hervelke, een armvol ook ervel (uit: ‘ermvol’); ervel zie hervel
Arthur, Tuur, Arthur
Asenray, Azeraoy, Asenray
asperge, sperzje, zelfstandig naamwoord, spezjes, asperge (Duits: Spargel; Latijn: Asparagus)
ast, haost, aost, zelfstandig naamwoord, häöst/äost, häöstje/äostje, 1. knoest; op eine haost hauwe – a. bij het hakken (met een bijl) op een knoest slaan b. onverwachte tegenstand ontmoeten c. in de uitvoer van zijn plannen belemmerd worden 2. aas van een kaartspel ook aos, aost; aost zie haost (knoest)
astrant, astranjtj, zelfstandig naamwoord, astranjtje, 1. protserig 2. brutaal
asweg, assewaêg, assewaeg, zelfstandig naamwoord, assewaeg, assewaegske, weg die met sintels is verhard
aswoensdag, asgoonsdig, zie aswoonsdig
aswoensdag, aswoonsdig, woensdag in de carnavalsweek, na vastenavond (dinsdag), waarop men een askruisje kan halen tijdens of na de mis ook asgoonsdig zie ook hiëringsjèlle
attrapperen, attrappere, werkwoord, attrappeertj, attrappeerdje, geattrappeerdj, betrappen (Frans: attraper)
au, au!, zie auw!
au, aûp!, zie auw!
au, auw!, uitroep van pijn: auw wië – au, dat doet pijn ook aûp!
avanceren, avensere, werkwoord, avenseertj, avenseerdje, geavenseerdj, 1. naar voren gaan 2. opschieten 3. geen tegendraadse beweging maken bij het maaien met de zeis (Frans: avancer)
avel, aovel, zelfstandig naamwoord, aovels, äövelke, spiering (Osmerus eperlanus)
avond, aovenjdj, zelfstandig naamwoord, aovenjdje, äövenjtje, avond
avond, deznaovenjdj, vanavond ook vanaovenjdj
avond, saoves, ’s avonds
avondkat, aoveskat, zelfstandig naamwoord, aoveskatte, aovesketje, niet bestaande schrikwekkende figuur waarmee men de kinderen dreigde als ze niet wilden gehoorzamen zie ook boebabel
azen, aoze, werkwoord, aosjtj, aosjdje, geaosjdj, azen ook prieke
baalscholk, baalsjolk, zelfstandig naamwoord, baalsjölk, baalsjölkske, jute schort
baalzak, baalzak, zelfstandig naamwoord, baalzek, baalzekske, jute zak
Baarlo, Baolder, Baarlo
baasje, baze, de baze, de kinderen; de jóng baze – de jongelui zie ook dogke, pt
babbelaar, babbeliër, zelfstandig naamwoord, babbeliërs, babbeliërke, snoepje ook babbeltje, lekkerke
babbeltje, babbeltje, zelfstandig naamwoord, babbeltjes, snoepje ook babbeliër, lekkerke
baden, bejje, werkwoord, bejtj, bejdje, gebejdj), baden: de veut bejje in sodawater – de voeten baden in sodawater
baden, bejje, zich, werkwoord, bejtj, bejdje, gebejdj, in het bad gaan ook de cent sjoere, inne kuup gaon, zich poedele
Baexem, Baoksem, Baexem
bageren, bagere, werkwoord, bagertj, bagerdje, gebagerdj, onzin uitkramen zie ook bazele, kalle, klasjenere, moele, prazele, spraeke, toutele, wazele, zeivere, zemele, zwaegele
bak, bak, zelfstandig naamwoord, bek, bekske, 1. bak 2. krat: eine bak beer – een krat bier
bakhuis, bakhs, zelfstandig naamwoord, bakhoeze, bakhuuske, bakhuis ook bakkes
bakker, bekker, zelfstandig naamwoord, bekkers, bekkerke, bakker; woeë de bruier kum(p)tj, hooftj de bekker neet te kómme – iemand die veel alcohol drinkt, heeft geen behoefte aan eten (brood) (Duits: Bäcker)
bakkes, bakkes, zelfstandig naamwoord, bakkese, bekkeske, 1. gezicht (bargoens) zie ook gevraêt, moel 2. bakhuis ook bakhs
baktand, baktanjdj, zelfstandig naamwoord, baktenj, baktenjtje, kies (Duits: Backenzahn)
balatum, belatem, balatum (afgeleid van een rubbersoort: balata)
balijn, belien, zelfstandig naamwoord, beliene, belienke, balijn
balkenbrij, balkebriej(e), balkenbrij ook kerbt
balroos, balroeës, zelfstandig naamwoord, balroeëze, balruëske, pioenroos (Paeonia officinalis)
band, banjdj, zelfstandig naamwoord, benj, benjtje, band; diene banjdj steit oppe zök – jouw fiets-/autoband is leeg; los in de benj zeên – last hebben van winderigheid
banzelen, banzele, werkwoord, banzeltj, banzeldje, gebanzeldj, banjere, slenteren zie ook rónjdjwaje, slenjtjere
Barbara, Berb, Barbara
barg, barg, zelfstandig naamwoord, barge, bergske, 1. gesneden mannetjesvarken 2. gierigaard
barrevoets, bérves, barrevoets, blootsvoets; mèt bérvese veut/puët – op blote voeten; sjoestersvrouwlje en smeedspaerd laupe(n) altied bérves – de vrouw van de schoenmaker en het paard van de hoefsmid lopen altijd barrevoets
barrière, breer, zelfstandig naamwoord, brere, breerke, 1. als een deur te openen onderdeel van een omheining 2. ijzeren (opengewerkte) toegangspoort tot het erf (afgeleid van het Franse barrière en het Engelse barrier)
bastaard, pataar, dae(n) aoje pataar – die oude rotzak zie ook nötterd, verrèkkeling (Frans: bâtard = bastaard)
batje, batje, zelfstandig naamwoord, batjes, 1. iemand uit een achterbuurt 2. haveloze, bedelaar ook padje zie ook sjab
batje, padje, zie batje
batraaf, batteraaf, batraaf, zelfstandig naamwoord, batterave, battereraefke, 1. ruige kerel 2. jongen vol streken ook batraaf (contaminatie van ‘Batavier’ en het Franse betterave – biet) zie ook kedië, roebelekanes
bats, batsj, zelfstandig naamwoord, badzje, betsjke, bil (Duits: Batzen – klomp, dik stuk) ook kisse zie ook bóksepiër, flódderbóks, sjónk, spanvötje, wórbóks
batten, batte, werkwoord, batj, batjdje, gebadj, een beschoeiing aanleggen
batteren, battere, werkwoord, battertj, batterdje, gebatterdj, bonzen, slaan zie ook begaffele, boense, dessele, flaatse, flaere, fómpe, hauwe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje (Frans: battre – slaan)
batterij, batterie, zelfstandig naamwoord, batteriejë, batterieke, 1. batterij 2. trommel (muz.) 3. (dik) achterwerk ook achtert, baom, cent, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, priej, stuver, vot, wanne zie ook toeptaofel, stoetevot
bazel, bazel, onzin ook kwatsj, wazel, zeiver
bazelen, bazele, werkwoord, bazeltj, bazeldje, gebazeldj, onzin uitkramen ook wazele, bagere zie ook kalle, klasjenere, moele, prazele, spraeke, toutele, zeivere, zemele, zwaegele
bebulkd, bebäôkdj, bebäökdj, bijvoeglijk naamwoord, bebäökdje, behuild: ein bebäökdj gezicht – een behuild gezicht
bed, bèd, zelfstandig naamwoord, bèdde, bètje, bed; van bèd op struë – van kwaad tot erger, van de regen in de drup; zie ook sjaûf; väör de wèt, mer neet väör het bèd – (een huwelijk) voor de wet, maar niet voor het bed (een gezegde dat dateert uit de tijd dat verliefden niet met elkaar naar bed mochten voordat het kerkelijk huwelijk was gesloten) ook kt
bedanken, bedanke, bedanke, zich, werkwoord, bedanktj, bedankdje, bedankdj, het lidmaatschap van een vereniging opzeggen
beddenzeiker, bèddezeiker, zelfstandig naamwoord, bèddezeikers, bèddezeikerke, 1. bedplasser 2. pissebed, keldermot (Oniscus asellus)
bedelaar, baedeliër, zelfstandig naamwoord, baedeliërs, baedeliërke, bedelaar
bedelarm, baedelerm, bijvoeglijk naamwoord, baedelerme, bedelarm
bedelen, baedele, werkwoord, baedeltj, baedeldje, gebaedeldj, bedelen
bedienen, bedéne, werkwoord, bedeenjtj, bedeenjdje, bedeenjdj, 1. bedienen 2. een stervende het Heilig Oliesel toedienen: hae is bedeenjdj – hij heeft het Heilig Oliesel, het Sacrament der Stervenden/Zieken ontvangen; hae is dae noewe fiets neet bedeenjdj – die nieuwe fiets is niet aan hem besteed
bedienen, bedéne, zich, werkwoord, bedeenjtj, bedeenjdje, bedeenjdj, 1. eten opscheppen; hae hiët zich good bedeenjdj – hij heeft royaal eten voor zichzelf opgeschept (Frans: se servir) ook oetkriege, zich opsjöppe 2. zich beperken omdat er niet voldoende middelen aanwezig zijn
bedkoets, bèdkoets, zelfstandig naamwoord, bèdkoetse, bèdkoetske, bedstee (koets is ‘slaapplaats’; Frans: coucher – slapen)
bedoen, bedoôn, bedoôn, bedoon, zich, werkwoord, beduit, bedeej, bedaôn/bedaon, overdreven reageren, zich aanstellen; bedoot dich get! bedoot dich neêt! – stel je niet aan!; hae bedeej zich anges – hij ging behoorlijk tekeer zie ook zich besjiete, zich opdoôn
bedpungel, bèdpóngel, zelfstandig naamwoord, bèdpóngele, bèdpungelke, meisje/vrouw met wie mannen graag naar bed (zouden willen) gaan, stoeipoes
bedrag, bedraâg, bedraag, zelfstandig naamwoord, bedrage, bedraegske, bedrag
bedriegen, bedrege, werkwoord, bedruugtj, bedroeëg, bedroeëge, bedriegen
bedrijf, bedrf, bedrief, zelfstandig naamwoord, bedrieve, bedriefke, bedrijf
bedrijven, bedrieve, werkwoord, bedrieftj, bedreef, bedreve, bedrijven
bedroefd, bedreufdj, bijvoeglijk naamwoord, bedreufdje, bedroefd
bedroeven, bedreuve, bedreuve, zich, werkwoord, bedreuftj, bedreufdje, bedreufdj, verdrietig worden: dao kan ich mich óm bedreuve – daar kan ik verdrietig van worden
beduimelen, bedoemele, werkwoord, bedoemeltj, bedoemeldje, bedoemeldj, vingerafdrukken op een voorwerp achterlaten; ein bedoemeldje foto – een foto vol met vingerafdrukken
Beegden, Biëgkdje, Beegden
Beegder, Biëgkdjer, 1. inwoner van Beegden 2. van/uit Beegden (bijv. naamwoord)
Beegdese, Biëgkdjese, inwoonster van Beegden
beek, biëk, zelfstandig naamwoord, biëke, biëkske, beek
beekveger, biëkvaeger, zelfstandig naamwoord, biëkvaegers, biëkvaegerke, persoon die de beek schoonmaakt; kaarte höbbe wie eine biëkvaeger – slechte kaarten hebben
beemd, baanjtj, baenj, zelfstandig naamwoord, baanjtje, beemd, lager gelegen wei langs waterloop ook baenj vergelijk Voel Baenj (lager gelegen grondgebied links van de weg van Panheel naar Thorn, vóór het Kanaal Wessem-Nederweert)
been, bêin, bein, zelfstandig naamwoord, bein, beinke, been; waat de kop vergitj mótte de bein misnete – als men vergeet iets mee te nemen, moeten de benen het bezuren (in vroeger tijden), wie zijn hoofd niet gebruikt, moet zijn benen gebruiken; zich de bein óngere vot oet laupe – zich enorm uitsloven voor iets of iemand; maak dich gein dieke bein – wind je niet op; klage op gezónj bein – klagen zonder reden; ich riej dich de bein óngere vot t – ik rij je ondersteboven; doot dich vanne bein – ga zitten; bein make – op de loop gaan; slecht oppe bein zeên – slecht ter been zijn; ein oeëpe beîn – 1. een open been 2. een in de lengte doorgesneden frikadel, bedekt met rode saus
beer, baer, zelfstandig naamwoord, baere, baerke, beer; dén zuus se mich eine baer winjtjele – dan zie je iemand tekeergaan, moeite doen om uit de problemen te komen
beer, biër, zelfstandig naamwoord, biëre, biërke, bes (Duits: Beere; Engels: berry)
beer, biër, zelfstandig naamwoord, biëre, biërke, mannetjesvarken; de biër aaflaote – de beer uit de stal halen om hem zijn werk te laten doen als er een bronstige zeug werd gebracht. Dit laatste was meestal de taak van de boerin
beest, biëst, zelfstandig naamwoord, biëste, biësjtje, beest
befrommeld, befroemeldj, bijvoeglijk naamwoord, bef(r)oemeldje, verfomfaaid ook befrunseldj
begaaien, begaje, zich, werkwoord, begaatj, begaatjdje, begaadj, 1. zich ruimschoots tegoed doen 2. zich te buiten gaan 3. zich bemorsen
begaffelen, begaffele, werkwoord, begaffeltj, begaffeldje, begaffeldj, slaan, toetakelen zie ook battere, boense, dessele, flaatse, flaere, fómpe, hauwe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje; begaffele, zich 1. overmatig veel eten (vooral als het gratis is) 2. zich toetakelen, afgeleid van gaffelen – hooi opsteken met de gaffel (tweetandige hooivork)
begaving, begaoving, zelfstandig naamwoord, begaovinge, begäövingske, flauwte, beroerte, de stuipen; de begaoving kriege – een aanval krijgen zie ook beslaâg
begeven, biegaeve, werkwoord, guëftj b, gaaf b, biegegaeve, toegeven
begijn, begien, zelfstandig naamwoord, begiene, begienke, non ook zöster
behod, behaôd, behaod, behoud; slecht van behaod zeên – incontinent zijn
behoorlijk, behuërlik, bijvoeglijk naamwoord, behuërlike, behoorlijk
behuisd, behoesjdj, bijvoeglijk naamwoord, behoesjdje, behuisd
bejaën, bejaoë, werkwoord, bejaotj, bejaodje, bejaodj, bevestigen, beloven dat men iets zal doen; doe höbs het bejaodj – jij hebt ja gezegd/gezegd dat je het zou doen
bekallen, bekalle, werkwoord, bekaltj, bekaldje, bekaldj, bepraten
bekampen, bekampe, zich, werkwoord, bekamptj, bekampdje, bekampdj, zich bekampe óm – (met elkaar) vechten om (Duits: sich bekämpfen)
bekend, bekinjdj, bijvoeglijk naamwoord, bekinjdje, bekend
bekennen, bekinne, werkwoord, bekinjtj, bekinjdje, bekinjdj, bekennen
beker, biëker, zelfstandig naamwoord, biëkers, biëkerke, beker
beklag, beklaâg, beklaag, beklag
beklijven, beklieve, werkwoord, beklieftj, bekliefdje, bekliefdj, beklijven
bekomen, bekómme, bekómme, zich, werkwoord, bekum[p]tj, bekwaâm/bekwaam, bekómme, bijkomen, op verhaal komen, zich herstellen ook toet zich kómme, biekómme
bekoren, bekoeëre, werkwoord, bekoeërtj, bekoeërdje, bekoeërdj, bekoren
beleefd, belaefdj, bijvoeglijk naamwoord, belaefdje, beleefd
belegen, belaege, belegen, oud
beleven, belaeve, werkwoord, belaeftj, belaefdje, belaefdj, beleven
Belg, Belsj, zelfstandig naamwoord, Belzje, Belsjke, 1. Belg 2. Belgisch paard 3. de Belsj – de Belgische tv- zender: de iëste Belsj, de twiëdje Belsj... België één, België twee
België, Belsj, België
Belgisch, Belsj, bijvoeglijk naamwoord, Belzje, Belgisch; Belzje(n) herder – 1. Belgische herder 2. beha; Belzje sjolk – schort met korte mouwen, vaak gemaakt van glimmende stof, die aan de voorkant kan worden dichtgeknoopt; jasschort; Belzje stauf – platte- buiskolenkachel, gebruikt om te koken en te verwarmen
believen, beléve, werkwoord, beleeftj, beleefdje, beleefdj, believen; es God beleeftj/bliftj – zo God het wil, Deo Volente ook bleve
believen, bleve, werkwoord, bleeftj, bleefdje, beleefdj, believen zie beléve
belle de boskoop, bel(le) de boskoop, goudrenet
belonen, beloeëne, werkwoord, beloeënjtj, beloeënjdje, beloeënjdj, belonen
beloop, belaûp, belaup, beloop
beloven, belauve, werkwoord, belauftj, belaufdje, belaufdj, beloven; belauf het mer get – doe het werk maar een beetje met de Franse slag
bemeubelen, bemuibele, werkwoord, bemuibeltj, bemuibeldje, bemuibeldj, 1. bemeubelen 2. overdreven veel beleg op het brood doen
bemoeien, bemeuje, bemeuje, zich, werkwoord, bemeutj, bemeutjdje, bemeudj, zich bemoeien (met)
benderen, bendere, werkwoord, bendertj, benderdje, gebenderdj, blijven zeuren tot men zijn zin krijgt
benieuwd, benoedj, bijvoeglijk naamwoord, benoedje, benieuwd
benzine, benzn, benzien, benzine; inne benzien reure – schakelen (in de auto)
bepalen, bepaole, werkwoord, bepaoltj, bepaoldje, bepaoldj, bepalen
berappen, berappe, werkwoord, beraptj, berapdje, berapdj, betalen; woeë zulle die det van berappe (kinne die det waal berappe?) – waar zullen ze dat van betalen (woeë doon ze het vanne?). Waarschijnlijk afgeleid van de muntnaam Rappe: 1/100 Zwitserse frank
berichten, berichte, de berichte, radionieuws, tv-journaal (Duits: Nachrichten) ook noets
berig, biërig, bijvoeglijk naamwoord, biërige, bronstig, ritsig, tochtig, paringsbereid (van een varken) ook bröstig
Berlijn, Berln, Berlijn
berm, berm, zelfstandig naamwoord, berm, bermke, 1. stapel, berg; sjanseberm – opgestapelde hoop takkenbossen zie ook mt 2. wegberm
bermen, berme, werkwoord, bermtj, bermdje, gebermdj, schoven graan ordelijk, volgens een bepaald patroon opstapelen; hae bermtj oppe(n) uëverdèn – hij schept op zie ook huijberm, koeëreberm
bescheid, besjeîd, besjeid, emes besjeid doôn – iemand van zijn beslissing op de hoogte brengen
beschenken, besjinke, werkwoord, besjinktj, besjónk, besjónke, beschenken; de broedegom besjinke – eertijds het aanbieden van sterke drank aan de bruidegom door de bewoners van de huizen in Heel waarlangs het toekomstige bruidspaar naar de kerk liep
beschermen, besjerme, werkwoord, besjermtj, besjermdje, besjermdj, beschermen
beschijten, besjiete, werkwoord, besjietj, besjeêt/besjeet, besjete, 1. beschijten, met zijn uitwerpselen bevuilen 2. foppen, bedriegen zie ook bezeike
beschijten, besjiete, zich, werkwoord, besjietj, besjeêt/besjeet, besjete, zich aanstellen; besjiet dich neêt! besjiet dich get! – stel je niet aan zie ook zich bedoôn
beschikken, besjikke, werkwoord, besjiktj, besjikdje, besjikdj, beschikken
beschoren, besjoeëre, beschoren
beschouwen, besjouwe, werkwoord, besjouwtj, besjouwdje, besjouwdj, beschouwen
beschuit, besjt, besjuut, zelfstandig naamwoord, besjute, besjuutje, beschuit; besjute: det is niks es winjdj – beschuiten bestaan voornamelijk uit lucht, hebben geen voedingswaarde
beschuldigen, besjöljige, werkwoord, besjöljigtj, besjöljigdje, besjöljigdj, beschuldigen
besef, bezej(je), besef, notie, benul; zónger bezej(je) – zonder zijn verstand te gebruiken; waat ein bezej óm zoeëget te doôn – wat onnadenkend om zoiets te doen zie ook achtergedecht, uëverlèk
beslag, beslaâg, beslaag, beslag (b.v. voor een cake)
beslag, beslaâg, beslaag, zelfstandig naamwoord, beslage/beslaeg, beslaegske, hart- of herseninfarct, attaque zie ook begaoving (Duits: Schlag – beroerte)
besnieten, besnete, werkwoord, besneetj, besneetjdje, besneedj, bezuren, ergens voor opdraaien, ontgelden ook misnete
besnuiten, besnautse, werkwoord, besnautsjtj, besnautsjdje, besnautsjdj, (nieuwsgierig) bekijken
besnupperd, besnupperdj, bijvoeglijk naamwoord, besnupperdje, sip, beteuterd; besnupperdj kieke – sip kijken
bespinzen, bespienze, werkwoord, bespiensjtj, bespiensjdje, bespiensjdj, bekijken, beloeren
bestaan, bestaôn, bestaon, werkwoord, besteît/besteit, besting/bestóng, bestange, bestaan; örges op bestaôn – 1. ergens op staan 2. iets heel graag willen.
besteden, bestaeje, werkwoord, bestaetj, bestaetjdje, bestaedj, besteden
besteken, bestaeke, zelfstandig naamwoord, bestiktj, bestaâk/bestaak:: bestoeëke, iemand ter gelegenheid van zijn verjaardag cadeaus geven, meestal de avond van tevoren
bestekoop, bèstekaûp, bèstekaup, bijvoeglijk naamwoord, bèstekaupe, goedkoopst (Frans: le meilleur marché) zie ook baeterkaûp
bestelen, bestaele, werkwoord, bestuëltj, bestaâl/bestaal, bestoeële, bestelen; stok bestaele – verstoppertje spelen ook verstöpperke spele
bestellen, bestèlle, werkwoord, bestèltj, bestèldje, bestèldj, bestellen; zie hiët get bestèldj – ze is in verwachting; dao is get bestèldj – die familie verwacht een kind
bestemmen, bestumme, werkwoord, bestumtj, bestumdje, bestumdj, bestemmen
bestuiten, bestute, werkwoord, besttj/bestuutj, bestuutjdje, bestdj/bestuudj, complimenteren, prijzen
beter, baeter, bijvoeglijk naamwoord, baetere, 1. beter 2. genezen zie ook baeterder
beterder, baeterder, ietsjes beter maar nog niet genezen: hae is nog neet baeter mer waal baeterder – hij is nog niet genezen, maar wel aan de beterende hand zie ook baeter
beterkoop, baeterkaûp, baeterkaup, bijvoeglijk naamwoord, baeterkaupe, goedkoper (Frans: meilleur marché) zie ook bèstekaûp
betoepen, betoepe, werkwoord, betoeptj, betoepdje, betoepdj, bedriegen, bedotten
beton, betóng, beton
betrachten, betrachte, betrachte, zich, werkwoord, betrachtj, betrachtjdje, betrachdj, in aanmerking nemen, zich realiseren: mós se dich betrachte! – realiseer je eens!
beuker, beuker, zelfstandig naamwoord, beukaers, beukerke, apparaat waarmee de omhulsels van klaverzaad werden verwijderd ook vriever
beurt, bäôrt, bäört, zelfstandig naamwoord, bäörte, bäörtje, beurt
bewaarschool, bewaarsjoeël, zelfstandig naamwoord, bewaarsjoeële, bewaarsjuëlke, onderbouw, kleuterschool, fröbelschool, eerste en tweede jaar van de basisschool
bewegen, bewaege, werkwoord, bewaegtj, bewoeëg, bewoeëge, bewegen
beweren, bewiëre, werkwoord, bewiërtj, bewiërdje, bewiërdj, beweren
bewijs, bews, bewies, zelfstandig naamwoord, bewieze, bewieske, bewijs
bewijzen, bewieze, werkwoord, bewiesjtj, bewees, beweze, bewijzen
bezeiken, bezeike, werkwoord, bezeîktj/bezeiktj, bezeikdje, bezeîkdj/bezeikdj, 1. beplassen: ein gezicht wie eine bezeikdje lap – een bleek gezicht 2. belazeren zie ook besjiete
bezem, baesem, zelfstandig naamwoord, baesems, baesemke, bezem; es det waor is, vraet ich eine baesem – ik ben een boon als dat waar is; eine brumme baesem – een bezem gemaakt van bremtakken
bezet, bezatte, 1. bezet 2. gestuct zie ook bezètte
bezetten, bezètte, werkwoord, bezètj, bezètjdje/bezat, bezatte, 1. bezetten 2. stukadoren, pleisteren ook plaostere
bezetter, bezètter, zelfstandig naamwoord, bezètters, bezètterke, 1. bezetter 2. stukadoor
bezijden, bezieje, bezijden; bezieje(n) t – opzij, aan de zijkant ook terzieje(n) t
bezoek, bezeuk, zelfstandig naamwoord, bezeuke, bezeukske, bezoek
bezoeken, bezeuke, werkwoord, bezeuktj, bezócht, bezóchdj, bezoeken
bezwaar, bezwaor, zelfstandig naamwoord, bezwaore, bezwäörke, bezwaar
bezwijken, bezwieke, werkwoord, bezwktj/bezwiektj, bezweêk/bezweek, bezweke, bezwijken
bidden, baeje, werkwoord, baetj, baetjdje, gebaedj, bidden; Oze Levenhiër van het kruuts aaf baeje – veel en intens bidden; ter liek baeje – de buurt op de hoogte brengen van het overlijden van een buurtgenoot en uitnodigen voor de begrafenis (een naoberplicht, zie aldaar); baeje, zich bidden: baet dich, baetj uch (gebiedende wijs); ich höb mich suf gebaedj – ik heb zoveel gebeden, dat ik er tureluurs van werd; zich teróm baeje – door zijn gedrag erom vragen (bijv. om een pak slaag): doe baets tich teróm(me) – je vraagt erom (om straf of een pak slaag)
biechten, beechte, beechte, zich, werkwoord, beechtj, beechtjdje, gebeechdj, biechten; hae luugtj waat ter zich beechtj – alles wat hij vertelt is gelogen
bieden, beje, werkwoord, buutj, boeëj, geboeëje, bieden
bier, beer, bier; eine bak beer – een krat bier (Engels: beer)
bierpens, beerpens, zelfstandig naamwoord, beerpense, beerpenske, bierbuik, dikke buik zie ook aerpelepens, pappens
biest, beest, biest (eerste melk van een koe na het kalven; eerste moedermelk) (Engels: beestings)
biezen, bizze, werkwoord, bisjtj, bizjdje, gebisjdj, door de wei rennen door koeien als ze voor he eerst in de wei lopen, nadat ze de hele winter op stal hebben gestaan; es éín koe bisjtj, stiktj de anger de stert – als één koe begint te dollen, volgen de andere ook blajere (blajertj, blajerdje, geblajerdj) bladeren
biezenpol, bezepolle, biezen van een bepaalde biezensoort (Scirpus lacustris), die werden gebruikt bij het matten van stoelen
big, bak, zelfstandig naamwoord, bagke, bekske, big; bagke snieje – biggen castreren ook kuusjke
biggen, bagke, werkwoord, baktj, bakdje, gebakdj, biggen, biggen werpen
biggenkraam, bagkekraom, zelfstandig naamwoord, bagkekräöm, bagkekräömke, krat met deksel waarin biggen naar de markt werden gebracht
biggenkroon, bagkekroeën, zelfstandig naamwoord, bagkekroeëne/bagkekruën, bagkekruënke, voederbak voor biggen
bij, b, bie, biej(e), bij (voorzetsel); biej bij (voorzetsel) zie bie
bij, biej, zelfstandig naamwoord, bieje, biejke, honingbij (Apis mellifera)
bij, sjammetere, werkwoord, sjammeteertj, sjammeteerdje, gesjammeteerdj, bij elkaar scharrelen ook sjrammetere
bijdehand, biedehanjdj, zelfstandig naamwoord, biedehanjtje, bijdehand
bijeen, biejeîn, biejein, bijeen, bij elkaar; biejein bij elkaar; zich biejein rape – zich ergens toe dwingen
bijeenpramen, biejeinprame, werkwoord, praamtj biejeîn, praamdje biejeîn, biejeingepraamdj, tegen elkaar aandrukken; zie zoeëte biejeingepraamdj op de bank – ze zaten dicht tegen elkaar aan op de bank
bijeenschrammeteren, biejeinsjrammeteure, werkwoord, sjrammeteurtj biejëîn, sjrammeteurdje biejeîn, biejëingesjrammeteurdj, bij elkaar scharrelen ook biejeinsjrammetere
bijenkaar, biejekaar, zelfstandig naamwoord, biejekare, biejekaarke, bijenkorf
bijenmees, biejemöske, zelfstandig naamwoord, biejemöskes, 1. koolmees 2. elk kleurig vogeltje waarvan men de naam niet weet en dat er anders uitziet dan een mus (zoals een Amsterdammer elke zwemmende vogel een 'drijfsijs' noemt)
bijenraat, biejeraot, zelfstandig naamwoord, biejeraote, biejeräötje, honingraat
bijkans, bekans, bijna ook bienao, haost, intrinjtj
bijkomen, biekómme, werkwoord, kum(p)tj b/bieje, kwaam biê/bieje, biegekómme, 1. tot bewustzijn komen 2. op verhaal komen ook toet zich kómme, zich bekómme 3. aankomen (in gewicht)
bijl, bl, biel, zelfstandig naamwoord, biele, bielke, bijl; het bl – de bijl
bijlichten, bieluchte, werkwoord, luchtj biê/bieje luchtjdje biê/bieje, biegeluchdj, bijlichten, met een lantaarn schijnen naar iets of naar iemand die licht nodig heeft bij een of andere bezigheid
bijlmannetje, bielemenke, zelfstandig naamwoord, bielemenkes, folkloristische figuur met een leren schort, kolbak, baard en een grote bijl, die deel uitmaakt van sommige Limburgse schutterijen en voorop loopt tijdens optochten
bijna, bienao, bijna ook bekans, haost, intrinjtj
bijstand, biestanjdj, bijstand
bijten, biete, werkwoord, bietj, beêt/beet, gebete, bijten
bijtijds, bietds, bietieds, bijvoeglijk naamwoord, bietiedse, bijtijds
bijtreklens, bietrèklens, zelfstandig naamwoord, bietrèklenze, bietrèklenske, zoomlens
bijze, bies, zelfstandig naamwoord, bieze, bieske, 1. regen-, hagel-, sneeuwbui ook buuj 2. bevlieging 3. opvlieger (Frans: bise – noordenwind, noordoostenwind)
bijzetten, biezètte, werkwoord, zètj b, zat b, biegezatte, hae hiët niks bie te zètte – hij heeft geen (lichamelijke) weerstand
bijzonder, bezunjer, bijvoeglijk naamwoord, bezunjere, bijzonder
bikkel, biegel, biegkel, zelfstandig naamwoord, biegels, biegelke, stuiter, grote glazen knikker, bonk ook biegkel
biljart, biljaar, zelfstandig naamwoord, biljare, biljaerke, biljart
biljarten, biljare, werkwoord, biljaartj, biljaardje, gebiljaardj, biljarten
billijk, billik, bijvoeglijk naamwoord, billikke, goedkoop; eine billikke prs – een zacht prijsje
bindel, binjel, zelfstandig naamwoord, binjels/binjele, binjelke, kousenelastiek, kousenband (afgeleid van het Middelnederlandse bindel – riem, band)
binden, binje, werkwoord, binjtj, bónj, gebónje, 1. binden 2. tijdens de oogst het gemaaide koren tot schoven binden ook bössele
binnen, bènne, binnen
binnenbeer, bènnebiër, zelfstandig naamwoord, bènnebiëre, bènnebiërke, beer (mannelijk varken) met slechts één bal of met een verzonken bal ook einpitter zie ook klophingst
binnenroodje, bènneruëtje, zelfstandig naamwoord, bènneruëtjes, sterappel
binnentas, bènnetés, zelfstandig naamwoord, bènnetésse, bènnetéske, binnenzak
bisschop, bissjop, zelfstandig naamwoord, bissjoppe, bissjöpke, bisschop ook bussjop
bisschop, bussjop, zelfstandig naamwoord, bussjoppe, bussjopke, bisschop ook bissjop
blaar, blaor, zelfstandig naamwoord, blaore, bläörke, blaar; blaore op het water, drie daag raengel – als er tijdens een regenbui blaren op het water verschijnen, blijft het drie dagen regenen
blaas, blaos, zelfstandig naamwoord, blaoze, bläöske, 1. blaas 2. ballon
blaasje, bläöske, zelfstandig naamwoord, bläöskes, 1. (loon)zakje 2. salaris ook loeënzekske, tractement
blad, blaâd, blaad, zelfstandig naamwoord, blajer, blaetje, 1. blad 2. tong: haod dien blaad bènne – hou je tong in je mond
blaken, blaoke, werkwoord, blaoktj, blaokdje, geblaokdj, walmen van een kaars of petroleumlamp ook flakere
blauwsig, blauwsig, bijvoeglijk naamwoord, blauwsige, blauwachtig
blazen, blaoze, werkwoord, bluësjtj, bloeës, geblaoze, blazen; hae hiët eine kop of ter de hèl geblaoze hiët – hij heeft een vuurrood hoofd (van de warmte of inspanning)
blazoen, blezn, blezoen, zelfstandig naamwoord, blezoene, 1. blazoen 2. schietschijf
bleek, blêik, bleik, bijvoeglijk naamwoord, bleike, bleek; zoeë bleik es/wie de mr – lijkbleek
bleek, bleîk, bleik, zelfstandig naamwoord, bleike, bleikske, grasveld waarop men de was bleekte zie ook groos
blenkeren, blengere, werkwoord, blengertj, blengerdje, geblengerdj, knallen, hard schieten (met voetbal) ook bäöme, vlemme
Blerick, Bliërik, Blerick
bles, blèsse, zelfstandig naamwoord, meervoud, haren; witte blèsse
blets, blets, zelfstandig naamwoord, bletse, bletske, klikspaan
bletsen, bletse, werkwoord, bletsjtj, bletsjdje, gebletsjdj, klikken (Duits: petzen; Keuls: blätschen – ‘kletsen’)
bleu, bluë, bleu, schuchter
blij, bliej, bijvoeglijk naamwoord, blieje, blij; zoeë bliej es/wie eine gek – zo blij als een kind
blijdschap, bliedsjap, blijdschap
blijk, blk, bliek, blijk
blijken, blieke, werkwoord, bliektj, bleek, gebleke, blijken
blijven, blieve, werkwoord, blieftj, bleef, gebleve, blijven
bliksemen, blikseme, werkwoord, bliksemtj, bliksemdje, gebliksemdj, bliksemen; het bliksemtj – 1. het bliksemt 2. ik zie je onderbroek (met name van een meisje)
bliksemkruid, bliksemkrd, bliksemkroed, wilgenroosje (Epilobium angustifolium)
blind, blinjdj, bijvoeglijk naamwoord, blinj, blinje, blind
blinde, blinj, zelfstandig naamwoord, blinje, blinjtje, blinde, vensterluik
blinde darm, blinjederm, blindedarm
blinde vlaai, blinj flaai, een dubbele vlaaibodem. Dit was een dikke schijf, gebakken van deeg dat was overgebleven. De schijf had de vorm van een vlaai. Thuisgekomen sneed men de schijf horizontaal middendoor, zodat er twee dunne schijven ontstonden die beide werden belegd met appelmoes of een ander soort spijs zie ook dèksel, toeslaâg
blindganger, blinjdjgenger, zelfstandig naamwoord, blinjdjgengers, blinjdjgengerke, blindganger
bloed, blood, bloed (Engels: blood)
bloeden, bloje, werkwoord, blootj, blootjdje, gebloodj, bloeden; bloje wie ein verke – bloeden als een rund
bloeding, blojing, zelfstandig naamwoord, blojinge, bleujingske, bloeding
bloedneus, bloodnaas, zelfstandig naamwoord, bloodnaze, bloodnaeske, bloedneus
bloedzuiger, bloodzuger, zelfstandig naamwoord, bloodzugers, bloodzugerke, bloedzuiger
bloei, bleuj, bloej
bloeien, bleuje, werkwoord, bleutj, bleutjdje, gebleudj, bloeien
bloem, bloom, zelfstandig naamwoord, blome, bleumke, bloem, bloeiwijze
bloem, bloom, bloem, gezeefd meel
bloemenbussel, blomebössel, zelfstandig naamwoord, blomebössels, blomebösselke, boeket, ruiker ook bössel, boes
bloemkool, bloomkoeël, zelfstandig naamwoord, bloomkoeële, bloomkuëlke, bloemkool
bloot, bloeët, bijvoeglijk naamwoord, bloeëte, bloot ook naâks
blotigheid, bloeëtigheîd, bloeëtigheid, blootheid ook naaksigheîd
blue band, bluë banjdj, blue band
bluts, bluts, zelfstandig naamwoord, blutse, blutske, 1. beurse plek in appel of peer 2. een deuk in de auto ook dumpel 3. een goedaardige vrouw: det is ein gooi bluts – dat is een goedaardige vrouw zie ook flts, zaofel
blutsen, blutse, werkwoord, blutsjtj, blutsjdje, geblutsjdj, 1. een beurse plek in een appel veroorzaken: eine geblutsjdje appel – een appel met een beurse plek 2. een deuk in een auto veroorzaken 3. een buil op het hoofd
bobberd, bobberte, pollepijpen, pijpestrootje (Molinia coerulea)
bobberd, böbbes, zelfstandig naamwoord, böbbese, dik hoofd ook diekhötje zie ook tujerhamer
bodem, baom, zelfstandig naamwoord, bäöm, bäömke, 1. bodem; eine gooie baom in het lief höbbe – een goed gevulde maag hebben; bäömke – borreltje 2. deegbodem van een vlaai 3. achterwerk: hae kreeg ze flink op dae baom/väör ziene baom – hij kreeg flink voor zijn kont; eine kilo baom en ein óns kis – het lijkt heel wat, maar het is niets; eine noewe baom in de bóks zètte – een nieuwe lap stof op het (versleten) zitvlak van een broek naaien ook achtert, batterie, cent, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, priej, reêt, stuver, vot, wanne zie ook toeptaofel, stoetevot
bodempje, bäömke, zelfstandig naamwoord, bäömkes, 1. bodempje 2. borreltje
boebabel, boebabel, zelfstandig naamwoord, boebabels, boebaebelke, 1. duivel 2. niet bestaande schrikaanjagende figuur die zich zou verbergen op bepaalde plaatsen en waarmee men de kinderen dreigde als ze niet wilden gehoorzamen: dalik kum(p)tj de boebabel óm dich mèt te numme – zo meteen komt de ‘boebabel’ je halen (Oost- Vlaams: baboe – schrikaanjagend wezen, waarschijnlijk te identificeren met het Engelse baboon – baviaan, wangedrocht) zie ook aoveskat
boek, book, zelfstandig naamwoord, beuk, beukske, boek; hae hiët flink get op het beukske – hij heeft behoorlijk wat geld op zijn spaarbankboekje; het book is ómgedrage – men komt te laat (deze uitdrukking dateert waarschijnlijk uit de tijd dat de mis werd gelezen met de rug naar het volk en vóór het lezen van het evangelie het misboek door de misdienaar van de epistelkant naar de evangeliekant werd gedragen. Als het boek al was omgedragen, was men te laat in de mis.) (Engels: book)
boeken, boke, werkwoord, booktj, bookdje, gebookdj, boeken
boekeskoek, bokeskook, zelfstandig naamwoord, bokeskeuk, bokeskeukske, pannenkoek, gemaakt van boekweitemeel; boekweitekoek; raummèlk en bokeskook, det duit Sint Merte good – vette melk en pannenkoek van boekweitemeel doen Sint Maarten goed (met Sint Maarten, 11 november, begon men gewoonlijk 'bokeskook' te bakken); alles op ziene td en bokeskook inne hèrfst – alles op z'n tijd, zoals het eten van boekweitekoek in de herfst
boeksmeel, bokesmael, boekweitemeel
boekvink, bookvink, zelfstandig naamwoord, bookvinke, bookvinkske, vink (Fringilla coelebs) (Duits: Buchfinke)
boes, boes, bijwoord, recht, pal; boes väör die moel – 1. recht voor zijn raap 2. plat op de bek (zoenen)
boesbas, boesbaas, zie boetsjbaatsj
boezen, boeze, werkwoord, boesjtj, boesjdje, geboesjdj, stormachtig waaien, tekeergaan ook nöt doôn, raoze, spoeze, tempiëste, tornere
bok, boek, zelfstandig naamwoord, buuk, buukske, bok; aoj buuk höbbe hel huër – oude bokken hebben harde horens
bokking, bökkem, zelfstandig naamwoord, bökkeme, bökkemke, bokking; eine geruikdje bökkem – een gerookte bokking
boks, bóks, zelfstandig naamwoord, bókse, bukske, 1. broek; ein modern vrouw hiët bóks noch humme aân – een moderne vrouw draagt broek noch hemd (uitspraak van een Heelse moeder); de bóks aanhöbbe – het voor het zeggen hebben (betrekking hebbend op een bazige vrouw) 2. wortelstronk, gebruikt als hakblok
boksbeitel, bóksbeitel, zelfstandig naamwoord, bóksbeitels, bóksbeitelke, lange ijzeren staaf met aan het eind een soort bijlblad waarmee wortels van bomen worden doorgestoken
boksbodem, bóksebaom, zelfstandig naamwoord, bóksebäöm, bóksebäömke, zitvlak van een broek
bokspier, bóksepiër, zelfstandig naamwoord, bóksepiëre, bóksepiërke, iemand (meestal een kind) die een te grote/te lange broek aanheeft zie ook flódderbóks, kisse, worbóks
bokspijp, bóksepp, bóksepiep, zelfstandig naamwoord, bóksepiepe, bóksepiepke, broekspijp
boksriem, bóksereem, zelfstandig naamwoord, bóksereme, bóksereemke, broekriem ook pensreem
bokstas, bóksetes, zelfstandig naamwoord, bóksetesse, bókseteske, broekzak
bolles, bölles, zelfstandig naamwoord, böllese, bölleske, (kinder)hoofd ook daets, höd, hötje, knoeër, kiebes, kop, kuiles
bommelen, bómmele, werkwoord, bómmeltj, bómmeldje, gebómmeldj, hangend zachtjes heen en weer zwaaien; det kan mich niks bómmele – dat kan me niets schelen zie ook ritsbómmele, sjillle, verrèkke, vervèttekónjtje
bommen, bäöme, werkwoord, bäömtj, bäömdje, gebäömdj, 1. hard en regelmatig op iets slaan 2. hard, ongericht schieten bij het voetballen ook blengere, vlemme
bond, bónjdj, zelfstandig naamwoord, bónje, bunjtje, bond
bonjouren, bezjoere, werkwoord, bezjoertj, bezjoerdje, gebezjoerdj, boemelen zie ook buize
bont, bónjtj, zelfstandig naamwoord, bónjtje, bont, veelkleurig
bont, bónjtj, bont, pels
bontjas, bónjtj-jas, zelfstandig naamwoord, bónjtj-jes, bónjtj-jeske, bontjas
bonzen, boense, werkwoord, boenjsjtj, boenjsjdje, geboenjsjdj, bonsen zie ook battere, begaffele, dessele, flaatse, flaere, fómpe, hauwe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
boodschap, boeëdsjap, zelfstandig naamwoord, boeëdsjappe, boeëdsjepke, boodschap
boog, baog, zelfstandig naamwoord, bäög, bäögske, boog
boom, baûm, baum, zelfstandig naamwoord, buim, buimke, boom; det geit allemaol van den hoeëge baum aâf – dat gaat allemaal van de grote hoop
boomgaard, bóngerd, zelfstandig naamwoord, bóngerde, boomgaard
boomloper, baumluiper, zelfstandig naamwoord, baumluipers, baumluiperke, boomkruiper (Certhia brachydactyla)
boon, boeën, zelfstandig naamwoord, boeëne, buënke, boon; mèt Sint Job (10 mei) poeëte ze de boeëne hals uëver kop, mer dae neet anges kan, poeëtj ze nog mèt Sint Jan (24 juni) (als je de bonen voor of op die datum pootte, kon je de hele zomer bonen eten)
boor, boeër, zelfstandig naamwoord, boeëre, buërke, boor
boord, boeërd, zelfstandig naamwoord, boeërde/buërd, buërtje, boord, kraag
boot, boeët, zelfstandig naamwoord, buët, buëtje, boot
boot, botje, zelfstandig naamwoord, botjes, klomp met een ronde neus en hoge wreef, zonder riempje (vergelijk het Engelse boot, bootie – laars, hoge schoen; Frans: sabot – klomp) zie ook fletske
bord, braêt, braet, zelfstandig naamwoord, braete/briëte, braetje/briëtje, plank, houten bord (bijv. wasbord) (Duits: Brett) zie ook briët; briët plank, houten bord (bijv. wasbord) (Duits: Brett) ook braêt
bord, bret, zelfstandig naamwoord, brette, bretje, 1. zijschot van een houten kruiwagen 2. plank waarop het geslachte varken werd gelegd (Duits: Brett = plank) zie ook braêt, briët
boren, boeëre, werkwoord, boeërtj, boeërdje, geboeërdj, boren
borstel, bustel, zelfstandig naamwoord, bustels, bustelke, 1. borstel 2. bebopkapsel 3. man met een bebopkapsel: bös doe ein broor van dae bustel? – ben jij een broer van die man met dat bebopkapsel?
borstelen, bustele, werkwoord, busteltj, busteldje, gebusteldj, borstelen
borstgetuig, borstgetg, borstgetuug, paardentuig bestaande uit gespen in plaats van een haam
bos, bs, boes, zelfstandig naamwoord, boese, buuske, schoof: ein boes struë – een schoof stro zie ook bössel, sjob, sjuîf, wès
bos, boes, zelfstandig naamwoord, buus, buuske, boeket; eine boes blome – een bos bloemen
bos, boes, zelfstandig naamwoord, buus, buuske, bos; dae zal inne boes neet lame (wordt gezegd als iemand goed en veel heeft gegeten); de boes – het bos
Boschmolen, Boesmäöle, Boschmolen
bot, boet, bijvoeglijk naamwoord, boete, bot; zoeë boet wie eine kouter (zie aldaar) – heel erg bot (gezegd van een mes) ook stómp
boter, bótter, zelfstandig naamwoord, butterke, boter; bótter stoeëte – karnen; butterke, butterke gank biejein, ich zal dich neet verkaupe, ich zal dich in ein pötje staeke en dezwinjtjer opaete (een liedje dat werd gezongen tijdens het karnen om een vast stootritme aan te houden); gooj bótter – roomboter
boterboon, bótterboeën, zelfstandig naamwoord, bótterboeëne, bótterbuënke, wasboon, gele boon (soort sperzieboon) zie ook braekbuënkes
boterham, bótram, zelfstandig naamwoord, bótramme, bótremke, boterham
boterhampungel, bótrammebujel, zelfstandig naamwoord, bótrammebujels, bótrammebujelke, zie pungel
boterhamvlees, bótrammevleîs, bótrammevleis, vleesbeleg ook sniejvleîs
boterletter, bótterlètter, zelfstandig naamwoord, bótterlètters, bótterlètterke, banketletter
botermelk, bóttermèlk, karnemelk; aanne bóttermèlkskanjtj laupe – niet in de gunst liggen; bóttermèlk mèt stump – karnemelk met stukken brood erin (Duits: Buttermilch)
boterstand, bótterstanj, zelfstandig naamwoord, bótterstenj, bótterstenjtje, karn, een smalle houten karnton, die naar boven enigszins taps toeloopt ook stanj
botervlaai, bótterflaai, zelfstandig naamwoord, bótterflaaie, bótterflaetje, zie gräömelkesflaai ook kniddeleflaai, knuddeleflaai
botervloot, bóttervloeët, zelfstandig naamwoord, bóttervloeëte, bóttervluëtje, botervloot
botervot, bóttervot, zelfstandig naamwoord, bóttervotte, bóttervötje, iemand die met zijn kont in de boter is gevallen, geluksvogel
botsauto, boetsauto, zelfstandig naamwoord, boetsauto’s, boetsuiteke, botsauto
botsen, boetse, werkwoord, boetsjtj, boetsjdje, geboetsjdj, botsen
bougeren, boezjere, werkwoord, boezjeertj, boezjeerdje, geboezjeerdj, reageren: hae boezjeertj neêt – hij reageert niet
bouw, boew, bouw
bouwen, boewe, werkwoord, boewtj, boewdje, geboewdj, bouwen
boven, boeëve, boven
bovenaan, boeëvenaan, bijwoord, aan de bovenkant, bovenaan
bovenaan, boeëvenaan, voorzetsel, boeëve(n)aan in Hael – het gedeelte van Heel vanaf halverwege de Dorpsstraat richting Panheel zie ook óngeraan
Bovenhof, Boeëvehoeëf, Bovenhof
bovenste, buëvelste, bovenste
bra, bra, zie braaf
braadkelle, braodkèlle, zelfstandig naamwoord, braodkèlles, braodkèlke, braadpan
braadpan, braodpan, zelfstandig naamwoord, braodpanne, braodpenke, koekenpan
braaf, braaf, bijwoord, behoorlijk, vrij: braaf vrek – behoorlijk/vrij brutaal ook bra
braak, braâk, braak/braek, zelfstandig naamwoord, brake, braekske, houten balk, in een u-vorm uitgehold, waarin men vlas legde om het met een dikke zware balk fijn te stampen ook braêk; braêk zie braâk
braam, braomert, zelfstandig naamwoord, braomerte, braam(struik) (Rubus fruticosus) ook briëm
braam, briëm, zelfstandig naamwoord, briëme, briëmke, braam(struik) (Rubus fruticosus) ook braomert
braamzeis, briëmezaegse, zelfstandig naamwoord, briëmezaegses, briëmezaegseke, korte zeis met een lange steel waarmee braamstruiken werden afgemaaid
Brabander, Braobenjer, zelfstandig naamwoord, Braobenjers, Braobenjerke, Brabander
brabander, braobenjer, zelfstandig naamwoord, braobenjers, braobenjerke, houten ploeg met ijzeren scharen
Bracht, Bracht, Maasbracht
braden, braoje, werkwoord, bruëtj, braotjdje/broeëj, gebraoje, bakken, braden; gebraoje aerpele – gebakken aardappels
bramel, braomel, zelfstandig naamwoord, braomele, bräömelke, domme, sullige vrouw
branden, borre, werkwoord, bortj/börtj, bordje, gebordj, branden ook branje (vergelijk het Engelse to burn)
branden, branje, werkwoord, branjtj, branjdje, gebranjdj, branden ook borre
brander, brenjer, zelfstandig naamwoord, brenjers, brenjerke, brander
branderig, brenjig, bijvoeglijk naamwoord, brenjige, 1. branderig 2. hitsig, geil; det is eine brenjige – dat is een hete bliksem ook gleuj, heît, luîps, sjerp
brasem, briësem, zelfstandig naamwoord, briëseme, briësemke, brasem (Abramis brama)
brasemkeu, briësemskuus, zelfstandig naamwoord, briësemskuze, briësemskuuske, knots om varkensvoer fijn te stampen ook kuus
breed, breîd, breid, bijvoeglijk naamwoord, breij, breije, breed; det is zoeë breid es het lank is – dat komt op hetzelfde neer; dae het breid hiët luëtj het breid hange – wie veel te besteden heeft, leeft op royale wijze
breedte, brèdje, zelfstandig naamwoord, brèdjes, breedte
breekboontje, braekbuënke, sperzieboontje zie ook bótterboeën
breken, braeke, werkwoord, briktj, broeëk/braak, gebroeëke, breken; mèst braeke – mest die van te voren in kleine hoopjes op het land is gedeponeerd, met een riek verspreiden; es de as briktj, vèltj de ker – als de as breekt, valt de kar op de grond; ja als... zie ook krómp
breken, bruike, werkwoord, bruîktj/bruiktj, bruikdje, gebruîkdj/gebruikdj, wrikken, met geweld buigen
breken, bruike, bruike, zich, werkwoord, bruîktj/bruiktj, bruikdje, gebruîkdj/gebruikdj, 1. opschepperig doen 2. met de buik vooruit lopen: zie bruiktj zich al aardig (gezegd van een vrouw die door haar houding duidelijk laat zien dat ze in verwachting is) 3. dubbel slaan: zich bruike vanne lach
brem, brum, gewone brem, bezemkruid (Sarothamnus scoparius); eine brumme baesem – een bezem die van bremtakken is gemaakt
brengen, bringe, werkwoord, bringtj, bracht, gebrachdj, brengen; mörge bringe! – je kunt me wat!
breuk, bruëk, zelfstandig naamwoord, bruëke, bruëkske, breuk
brief, breef, zelfstandig naamwoord, breve, breefke, brief; hae hiët niks in te bringe es laeg breefkes – hij heeft thuis niets te vertellen
brievendrager, brevedriëger, zelfstandig naamwoord, brevedriëgers, brevedriëgerke, postbode
brij, brië, van väör stiebelsterk, in het midde ein dróddelwerk, van achter joets brië – een oud gezegde waarmee een een afbeelding wordt omschreven die vaak op de muur van een boerderij wordt aangetroffen: stiebelsterk: stiebel = paard, dróddelwerk = een landbouwwerktuig, joets brië = de boer die erachter loopt:
brik, briek, brik, zelfstandig naamwoord, brieke, briekske, zware steen, baksteen, kei (Frans: brique – baksteen) ook brik
brikkenbakker, briekebekker, brikkebekker, zelfstandig naamwoord, briekebekkers, briekebekkerke, steenbakker ook brikkebekker
brobbel, bróbbel, zelfstandig naamwoord, bróbbels/bróbbele, brubbelke, puist, zweertje ook broebel, brozel
broche, broesj, zelfstandig naamwoord, broesje, bruusjke, broche; die vrouw mót zich ein broesj opstaeke – die vrouw heeft een broche nodig om duidelijk te maken wat de voor- en achterkant is (heeft geen of weinig boezem) zie ook cent, manj, medél, sjaâp
broddelen, bradzele, werkwoord, bradzeltj, bradzeldje, gebradzeldj, 1. morsen ook knoeëje 2. kokkerellen
broeden, breuje, werkwoord, breutj, breutjdje, gebreudj, 1. broeden 2. broeien
broeds, breûds, breuds, bijvoeglijk naamwoord, breudse, broeds, sterk geneigd om te broeden (van vogels, kippen): ein breudse hoon – een broedse kip
broei, bruuj, vleesnat dat in de balkenbrij (kerbt) wordt verwerkt (Duits: Brühe)
broek, brook, langs rivieren of beken laaggelegen land, dat ’s winters vaak onder water staat
broekenstront, broekestrónjtj, zelfstandig naamwoord, broekestrunj, broekestrunjtjes, snoep, bestaande uit witte brokken, samengesteld uit joedevèt (zie aldaar) en nootjes
broer, broor, zelfstandig naamwoord, breurs, breurke, broer zie ook Breurs
brok, broek, zelfstandig naamwoord, broeke, bruukske, kloek, klokhen, kip die kuikens heeft (Rijnlands: Bruck)
brokken, broeke, werkwoord, broektj, broekdje, gebroekdj, 1. morren 2. tobben
bronken, brónke, brónkese, werkwoord, brónktj/brónkesjtj, brónkdje/brónkesjdje, gebrónkdj/gebrónkesjdj, mokken, pruilen zie ook mónkese
bronstig, bröstig, bijvoeglijk naamwoord, bröstige, bronstig, ritsig, tochtig, paringsbereid (van een varken)
brood, broeëd, zelfstandig naamwoord, bruëj, bruëtje, 1. roggebrood, zwart brood; doe bös mich ein bruëtje – je bent een beetje dom/doet domme dingen; neet van kook toet broeëd kinne kómme – niet vooruitkomen; broeëd zaengele – brood zegenen (vond jaarlijks plaats op de feestdag van de Heilige Hubertus, 3 november, het z.g. Hubertusbrood, dat werd gegeten als bescherming tegen hondsdolheid); hel broeëd – kantbrood, dunne plak deeg die vroeger bij het bakken van roggebrood tussen de wand van de oven en de zijkant van het brood werd geplaatst om te vermijden dat zich aan de zijkant van het brood een harde korst zou vormen; was voor kinderen destijds een lekkernij zie ook mik, wèk 2. dom persoon
broodbabbelaar, broeëdbabbeliër, zelfstandig naamwoord, broeëdbabbeliërs, broeëdbabbeliërke, soort toffee met broodkruimels of stukje noot erin
broodje, bruëtje, 1. broodje 2. dom persoon 3. klein kaasjeskruid (Malva neglecta)
brossel, brozel, zelfstandig naamwoord, brozels, breuzelke, dikke puist (in het gezicht) ook bróbbel
brouwen, broewe, werkwoord, broewtj, broewdje, gebroewdj/gebroewe, brouwen
brouwer, broewer, zelfstandig naamwoord, broewers/bruiers, broewerke/bruierke, brouwer ook bruier; bruier brouwer ook broewer zie ook bekker
brug, brök, zelfstandig naamwoord, brögke, brökske, brug
bruid, brd, broed, zelfstandig naamwoord, broede, bruutje, bruid
bruidegom, broedegom, zelfstandig naamwoord, broedegomme, broedegömke, bruidegom; de broedegom besjinke – eertijds het aanbieden van sterke drank aan de bruidegom door de bewoners van de huizen in Heel waarlangs het toekomstige bruidspaar naar de kerk liep
bruidje, bruutje, zelfstandig naamwoord, bruutjes, 1. bruidsmeisje 2. een raar type: det is mich ein bruutje 3. communicantje in de processie ook broedsmaetje
bruidskleed, broedskleîd, broedskleid, zelfstandig naamwoord, broedskleier, broedsklètje, trouwjurk, bruidsjurk
bruidsmeisje, broedsmaetje, zelfstandig naamwoord, broedsmaetjes, bruidsmeisje ook bruutje
bruidsmis, broedsmès, zelfstandig naamwoord, broedsmèsse, broedsmèske, huwelijksmis
bruiloft, broeloft, zelfstandig naamwoord, broelofte, broeloftje, bruiloft; gein broeloft zoeë klein of ze maaktj tjer ein; van broeloft kum(p)tj broeloft – op een bruiloft gebeurt het vaak dat twee van de gasten verliefd op elkaar worden en trouwen
bruin, brn, broen, bijvoeglijk naamwoord, broene, bruin; zoeë broen wie ein kerstaanjel – zo bruin als een kastanje, diepbruin
bruine pater, broene pater, 1. bruine pater 2. gebakken haring in het zuur ook kaoje misjenares
bruinsaus, broen saûs –, gebonden saus van spekvet, azijn en kaantjes ook krabbesaûs, zoer saûs
bruinsig, broensig, bijvoeglijk naamwoord, broensige, bruinachtig
bruisen, broese, werkwoord, brsjtj/broesjtj, broesjdje, gebrsjdj/gebroesjdj, bruisen
brul, brul, bijvoeglijk naamwoord, brulle, 1. wordt gezegd van een koe die niet meer drachtig wordt en als gevolg daarvan door het dolle heen is 2. stapelgek; dao waer ich brul van(ne) – daar word ik stapelgek van
brullen, brulle, werkwoord, brultj, bruldje, gebruldj, 1. brullen 2. huilen zie ook bäöke, janke, kermeniete, meke, zumpe
brulstaart, brelstert, zelfstandig naamwoord, brelsterte, brelstertje, aansteller, opschepper
Bube, böb, zelfstandig naamwoord, böbke, jongen (ongunstig) (Duits: Bube)
Buggenum, Bögkeme, Buggenum
bühne, buun, zelfstandig naamwoord, bune, buunke, toneel, podium, vloer (Duits: Bühne)
bui, buuj, zelfstandig naamwoord, buje, buujke, bui ook bies
buidel, bujel, zelfstandig naamwoord, bujels, bujelke, 1. buidel; betale mèt toew bujels – betalen in natura, zonder geld, met dichte portemonnees (bijvoorbeeld door de molenaar een deel van het meel te geven als loon voor het malen) 2. balzak; dao kries se eine volle bujel van(ne) – daar word je geil van 3. een vervelende vent, een klootzak
buidelen, bujele, werkwoord, bujeltj, bujeldje, gebujeldj, ziften, meel door middel van een zeef van zemelen ontdoen; gebujeldj mael – witte bloem
buidelen, bujele, bujele, zich, werkwoord, bujeltj, bujeldje, gebujeldj, als een buidel hangen/er uitzien
buik, bk, boek, zelfstandig naamwoord, buûk/buuk, buukske, buik: boek noch derm höbbe – extreem mager zijn; zien auge zeen groeëter es de bk – zijn ogen zijn groter dan zijn maag (Frans: il a les yeux plus grands que le ventre – letterlijk: zijn ogen zijn groter dan zijn buik)
buikpijn, boekpien, buikpijn ook penspien
buikstront, boekestrónjtj, hars ook koekoeksspiej ook broekestrónjdj (zie aldaar)
buis, buus, zelfstandig naamwoord, buze, buuske, buis
buitelen, butele, werkwoord, buteltj, buteldje, gebuteldj, buitelen
buiten, boete, buiten
buitenlicht, boetelucht, zelfstandig naamwoord, boeteluchte, boeteluchtje, buitenlantaarn
buitenlucht, boetelócht, buitenlucht
buitenshuis, boeteshs, buitenshuis
buizen, buize, werkwoord, buisjtj, buisjdje, gebuisjdj, uitbundig feesten, flink uitgaan zie ook bezjoere
bukken, boeke, boeke, zich, werkwoord, boektj, boekdje, geboekdj, bukken
buksmeester, buksemeister, zelfstandig naamwoord, buksemeisters, buksemeisterke, lid van de schutterij dat zich bezighoudt met het onderhoud en het laden van de buksen bij schietwedstrijden
bulken, bäöke, werkwoord, bäôktj/bäöktj, bäökdje, gebäôkdj/gebäökdj, huilen zie ook brulle, janke, kermeniete, meke, zumpe
bult, böltj, zelfstandig naamwoord, böltje, böltje, 1. bult, bochel; de Böltj van Wulme (eertijds bekende inwoner van Heel); zich eine böltj lache – zich te barsten lachen 2. buil 3. verkeersdrempel
Bunde, Bunj, Bunde
bundel, sjuif, zelfstandig naamwoord, sjuive, sjuifkes, bundel recht stro zie ook bs, bössel, sjob
bunder, boonder, zelfstandig naamwoord, boonders, beunderke, bunder (vroeger 4 'vrechte' = ca. 80 are )
burgemeester, börgemeister, zelfstandig naamwoord, börgemeisters, börgemeisterke, burgemeester zie ook Zoem
bus, bös, zelfstandig naamwoord, bösse, böske, bus
buskruit, böskrt, böskroet, buskruit ook polfer
bussel, bössel, zelfstandig naamwoord, bössele, bösselke, 1. bos, bundel; ein bössel touw 2. schoof zie ook bs, sjob, sjuîf, wès 3. boeket ook boes
busselen, bössele, werkwoord, bösseltj, bösseldje, gebösseldj, 1. samenbinden (stro) ook binje 2. sollen (met iemand)
buut, buut, zelfstandig naamwoord, bute, buutje, 1. ton waarin de buuttereedner (zie aldaar) staande zijn toespraak houdt 2. de toespraak zelf
buutreedner, buuttereedner, man die in de carnavalstijd staand in een ton (buut, zie aldaar) een humoristische toespraak houdt
caban, kabao, zelfstandig naamwoord, kabao’s, kabaoke, omslagmantel, kepi (Vlaams: kapot)
café, kefé, café; de kefé – het café
caféhouder, keféhaojer, zelfstandig naamwoord, keféhaojers, keféhäöjerke, caféhouder
cafémeisje, kefémaetje, zelfstandig naamwoord, kefémaetjes, café-, barmeisje; ein kefémaetje en ein wiewatersvaetje, dao soptj ederein aân – meisjes achter een bar zijn allemansvriendinnetjes
canadaboom, canadabaûm, canadabaum, zelfstandig naamwoord, canadabuim, canadabuimke, Canadese populier (Populus x canadensis) (leverancier van klompen- en luciferhout)
canaille, kernaalje, zelfstandig naamwoord, kernaaljes, gemeen vrouwspersoon, feeks (van het Franse canaille – gemeen persoon) zie ook feep, gaanjdj, kring, kwakel, priej, sjeettent, sjroêt, spoeëk, taâtsj
capabel, cómpabel, bijvoeglijk naamwoord, cómpabele, capabel
capabel, kómpabel, zie cómpabel
capuchon, kappesn, kappesoen, zelfstandig naamwoord, kappesns/kappesoens, kappesoentje, hoofdstel van een os of koe (Frans: caveçon – kaptoom, muilkorf)
carbid, kerbied, carbid
carbolineum, karbeleiem, carbolineum
carrousel, kerresel, zelfstandig naamwoord, kerresels, kerreselke, carrousel, draaimolen
cartouche, cartouche, papieren huls van een patroon (Italiaans: carta – papier) ook kartoesj
cartouche, kartoesj, zie cartouche
casserole, casserol, zelfstandig naamwoord, casserolle, casserölke, stoofpan
casueel, kazzeweel, bijvoeglijk naamwoord, kazzewele, casueel, toevallig
catechismus, kattekismes, catechismus, leerboek van de Christelijke leer in de vorm van vraag en antwoord. Eertijds op de katholieke lagere school verplichte leerstof
cent, cent, zelfstandig naamwoord, cente, centje, 1. cent; zoeë plat es eine cent – zo plat als een dubbeltje 2. bibs ook achtert, baom, batterie, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, priej, reêt, stuver, vot, wanne; de cent sjoere – in het bad gaan ook zich bejje, inne kuup gaon, zich poedele
chambranle, sjevrang, zelfstandig naamwoord, sjevrange, sjevrengske, deurpost/-stijl (Frans: chambranle – deurkozijn) ook sjabrang, sjebrang; sjabrang zie sjevrang
charge, sjars, 1. lading; de hiël sjars – het hele vrachtje 2. aanval 3. vaart; in éín(e) sjars – zonder te stoppen (Frans: charge)
chocolade, sjeklaat, chocolade
Chrétien, Tjae, Tjaeke, C(h)risjaan, Crit, Chrétien
Christiaan, Chrisjaan, Crit, C(h)risjaan, Tjae, Tjaeke, Chrétien
cijfer, ciefer, zelfstandig naamwoord, ciefers, cieferke, cijfer
cijferen, ciefere, werkwoord, ciefertj, cieferdje, gecieferdj, cijferen
cinema, cinema, zelfstandig naamwoord, cinema's, cinemaatje, bioscooptheater (Frans: cinéma)
Citax, citax, taxi (Citax is oorspronkelijk een taxi-/vervoerbedrijf)
Clara, Kläör, Clara
commerce, kemersj, gedoe, poespas, drukte: waat eine kemersj! – wat een drukte! (Frans: commerce) zie ook ambarras, gedoons, tórbel
commies, kemies, zelfstandig naamwoord, kemieze, kemieske, commies, grenswachter, douane
commode, kemoeë, zelfstandig naamwoord, kemoeës, kemuëke, commode
compagnie, cómpenie, gezelschap (Frans: compagnie)
compagnie, kómpenie, gezelschap (Frans: compagnie)
compassie, cómpasje, medelijden (Frans: compassion)
compassie, kómpasje, medelijden (Frans: compassion)
compliment, kómplement, zelfstandig naamwoord, kómplemente, kómplementje, compliment; väöl kómplemente (veil) höbbe – veel noten op zijn zang hebben
concert, konzaer, kenzaer, zelfstandig naamwoord, konzaers, konzaerke, concert ook kenzaer
concies, konsies, bijvoeglijk naamwoord, konsieze, kort en bondig (Frans: concis – beknopt)
content, cóntent, bijvoeglijk naamwoord, cóntente, tevreden; zich cóntent doôn – 1. zichzelf amuseren (van kinderen) 2. tevreden zijn met zijn situatie: hae duit zich good cóntent inne Vut ook voldaôn
content, kóntent, t zie cóntent
contrair, kontraer, integendeel ook intiëngedeîl
contrechant, contrechant, tegenmelodie van de tuba in de trio van een mars (een veel gebruikte term door Guillaume Pörteners, in de jaren vijftig dirigent van Harmonie De Vriendenkrans)
coöperatie, kepraasje, coöperatie (winkel)
cordelette, kordeel, zelfstandig naamwoord, kordeelkes, kordeelke, leidsel dat wordt gebruikt bij het mennen van een paard met één lijn (cordelette – touwtje, koordje) ook hotlien zie ook krieel
Cornelia, Neêl, Neelke, Cornelia
couch, kaûtsj, kautsj, zelfstandig naamwoord, kautsje, kuitsjke, ligbank, divan (Duits: Couch)
courant, krenjtje, zelfstandig naamwoord, krenjtjes, eertijdse een geldstuk ter waarde van 30 cent
crapuul, kerpuul, gespuis ook gespuus, gevuchel, krepuul, tg (van het Franse crapule)
crapuul, krepuul, gajes, schorem (Frans: crapule) ook gespuus, gevuchel, kerpuul, tg
curieus, kerjuës, bijvoeglijk naamwoord, kerjuëze, merkwaardig (Frans: curieux) ook kerdjuës
daags, staags nao, daags na (ontstraan uit de genitiefvorm ‘des daags’)
daar, daô, dao, 1. daar 2. aanwezig: hae is neet daô – hij is niet aanwezig
daar, dao!, 1. uitroep van verbazing 2. alsjeblieft (als men iets aanbiedt) zie ook estebleef(tj)
daar, , uitroep van verbazing zie ook dao
daar opaan, dao-opaan, die kant op ook daoderoppes, daohaêr, dao(je)roppes, gunjeroppes
daarbij, daob, daobie, daarbij ook daobieje
daarblijven, daoblieve, werkwoord, blieftj dao, bleef dao, daogebleve, wegblijven, thuisblijven; dae neet gaer kumptj dae blieftj mer dao – wie niet graag komt, blijft maar weg/blijft maar thuis
daarduiden, daoduje, werkwoord, duutj dao, duutjdje dao, daogeduudj, onder de neus wrijven; emes get daoduje – iemand iets onder zijn neus wrijven
daarginds, daoguns, daarginds
daarheen, daohaêr, daohaer, daarheen ook dao(je)roppes, daoderoppes, dao-opaan, gunjeroppes
daarkomen, daokómme, werkwoord, kum(p)tj dao, kwaam dao, daogekómme, toekomen, rondkomen: ich kóm neet dao mèt mien geldj – ik kom niet toe met mijn geld
daarmee, daomèt, 1. daarmee 2. daarom, zodoende
daarnevens, daonaeve, daarnaast
daarom, daoróm, daorómme, daarom ook daoväôr
daarop, daorop, daoroppes, daarnaartoe, in die richting ook daoder(oppes), daohaêr, dao-opaan, daojeroppes, gunjeroppes; daojeroppes zie daoroppes
daarvoor, daoväôr, daoväör, (klemtoon op de eerste lettergreep) daarom (Engels: therefore)
daarvoor, daoväör, bijvoeglijk naamwoord, (klemtoon op de laatste lettergreep) daar vlakbij, hier vooraan
daas, daes, zelfstandig naamwoord, daeze, daeske, (regen)daas, steekvlieg (Chrysozona pluvialis) ook sjeldaes
dabben, dabbe, werkwoord, daptj, dabdje, gedabdj, 1. Graven, woelen, wroeten in de grond 2. krabben (bij jeuk); zich dabbe – zich krabben
dadelijk, dalik, zo meteen, aanstonds ook drek, zóbbedeîm
dag, daâg, daag, zelfstandig naamwoord, daag, daegske, dag; die anger daag – binnenkort (een tijdsaanduiding die men gebruikt als men geen exact tijdstip wil aangeven); ein van dees daag – een dezer dagen; al daag – elke dag; vandaag acht daag – vandaag over een week; det is eine mins van einen daâg – hij staat met één been in het graf; woeë kum(p)tj dae(n) heilige daag vanaâf! – hoe is dat mogelijk, dat ben ik helemaal niet van je gewend!; eine(n) hoeëge(n)daâg – een hoge kerkelijke feestdag, zoals Pasen, Kerstmis en Pinksteren (meervoud: hoeëg daag); dees daag – 1. onlangs ook vreugaan 2. binnenkort
dag, daâg, 1. goeiedag! ook gooiendaâg! 2. tot ziens! ook hojje!
dag samen, daagsame, een groet bij een ontmoeting van meerdere personen
dak, daâk, daak, zelfstandig naamwoord, dake, daekske, dak; slaope ónger éín daâk – slapen onder één dak (gold vroeger als ongepast voor ongetrouwde stellen); hae itj/vritj zien moder de póppe ónger het daak t – hij eet zijn moeder bedelarm
Dalzicht, Daelzicht, huidige naam voor het Sint-Josephgesticht (voorheen ook De Breurs, Den Dipo, Sint Joep genoemd)
dampmolen, dampmäöle, zelfstandig naamwoord, dampmäöles, dampmäölke, stoommolen. (In Heel was eertijds een stoommolen gesitueerd in de schuur van het voormalige huis van Sjengske Rutten/Wijnand Vogels/Wullem Delhoofen op het Wilhelminaplein. De molen – die tot eind negentiende eeuw in bedrijf was – werd gebruikt als er geen wind was voor de windmolen en als de waterstand te laag was voor de watermolen) (Duits: Dampfmühle)
dan, den, denne, dan; ao denne! – o, nu begrijp ik het; o, zit het zo
Daniël, Daanjel, Daniël; gekke Daanjel – gekke kerel/vent
dank u, danke, dank je/u
darm, derm, zelfstandig naamwoord, derm, dermke, darm; hae hiët boek noch derm – hij is extreem mager; eine smale(n) derm – bonenstaak, iemand die erg slank is
dat, det, voegwoord/aanwijzend voornaamwoord en betrekkelijk voornaamwoord, onzijdig, dat
dat gij, detj gae, voegwoord en betrekkelijk voornaamwoord, dat u: het maetje detj gae gezeen höbtj – het meisje dat u gezien hebt zie ook gaê
dat hij, det ter, voegwoord en betrekkelijk voornaamwoord, onzijdig, 1. dat hij 2. dat er
dat je, des doe, zie des se
dat je, des se, voegwoord en betrekkelijk voornaamwoord, dat je ook des doe
dat u, det djer, voegwoord en betrekkelijk voornaamwoord, onzijdig, 1. dat u 2. dat jullie: het kindj det djer gekrege höbtj – het kind dat u/jullie gekregen hebt/hebben:
daverwaat, daverwaat, snijgedeelte van een zeis dat gegolfd is als gevolg van foutief hare (zie aldaar)
de, de, 1. de 2. mijn: ich höb de vrouw mètgebrachdj – ik heb mijn vrouw meegebracht 3. jouw, je: doot de groete aanne vrouw – doe de groeten aan je vrouw 4. zijn/haar: hae/ zie numtj de vrouw/de mins altied mèt – hij/zij neemt zijn vrouw/haar man altijd mee
De, De Zoem, de burgemeester (afgeleid van het opschrift zum Bürgermeister op een bordje dat tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetters bij de ingang van het gemeentehuis van Heel was geplaatst en dat verwees naar de kamer van de burgemeester)
De Broers, de Breurs, 1. de broeders van het Sint-Josephgesticht in Heel 2. het gesticht zelf (andere benamingen: den Dipo, Sint Joep, Daelzicht)
De Jacques, De Sjäôk, naam van een processiemars die in vroeger tijd door de harmonie van Heel werd gespeeld
De Kolk, De Koûk, De Kouk, voormalige kolk, plas, vijver in een weiland langs de Wessemerweg bij Genoenhof
De Linde, de Linj, dorpsplein bij de kerk van Heel, waarop lindebomen staan
De Sley, de Sley, de Sleybeek; de Sley is oêt – de Sleybeek is buiten haar oevers getreden; eertijds een jaarlijkse gebeurtenis, waardoor de mensen van Pol met paard en kar naar school en naar de kerk moesten gaan zie ook Brook, Paersdrink,
De Wel, de Wel, eertijds het stuk weg tussen de Heerbaan in Heel en de Heerstraat Zuid in Beegden
De Wever, de Waever, dans rond het beeld van de Gangmaeker op De Linj in Heel, voorheen op het Raadhuisplein, die jaarlijks plaatsvindt op carnavalsdinsdag, (vastenavond) om middernacht, ter afsluiting van het carnaval (duidelijk een oorspronkelijk uit Roermond, via Heythuysen geïmporteerd woord en gebruik, dat echter inmiddels in Heel is ingeburgerd en in die betekenis een begrip is geworden. De Heelse spelling zou moeten zijn: wiëver zie aldaar)
De Wiergraag, De Wiërgraaf, gedeelte van de Sleybeek vanaf de Paersdrink (zie aldaar) richting Nederhoven/Osen
deeg, deîg, deig, deeg; de deîg – het deeg
deel, deîl, deil, zelfstandig naamwoord, deile, deilke, 1. deel 2. een grote hoeveelheid: ein hiël deil geldj 3. onderdeel, stuks: ich bön óm waar gewaesjtj en höb mich twië deil gekochdj – ik heb boodschappen gedaan en ik heb twee dingen gekocht
deem, deem, zelfstandig naamwoord, deme, deemke, tepel, speen van een koeienuier
deken, diëke, zelfstandig naamwoord, diëkes, diëkske, deken
deksel, dèksel, zelfstandig naamwoord, dèksels, dèkselke, 1. deksel 2. een dunne laag deeg over een Limburgse vlaai om deze wat voedzamer te maken ook toeslaâg zie ook blinj flaai
del, del, 1. ordinaire vrouw 2. aoje del – oude gek, oude man die zich te jong gedraagt voor zijn leeftijd
delen, deile, werkwoord, deiltj, deildje, gedeildj, delen; de waek deile – zijn vriendin/verloofde op woensdagavond bezoeken om de tijd tussen twee weekenden te bekorten
den, dèn, zelfstandig naamwoord, dènne, dènke, dorsvloer, deel; uëverdèn – de zolder boven de dorsvloer
denken, dinke, werkwoord, dinktj, dacht, gedachdj, denken; det dink merre – ga daar maar vanuit
denriek, dènraêk, dènraek, zelfstandig naamwoord, dènraeke, dènraekske, houten hark die werd gebruikt om de uitgedorste korenaren op de dorsvloer bij elkaar te harken
Depot, de(n) Dipo, Sint-Josephgesticht Heel. Waarschijnlijk is dit woord afgeleid van het depot van de tramlijn Roermond-Neeritter, dat zich tot halverwege de jaren dertig bij Sint Joseph bevond. Andere benamingen: de Breurs, Sint Joep, Daelzicht
desnoods, desnoeëds, desnoods
destijds, destds, destieds, destijds ook iëre, iërtds, iërtieje, väörhaer, vreuger
deugen, dauge, werkwoord, daûgtj/daugtj, daugdje/dóg, gedaûgdj/gedaugdj/gedógdj, deugen; hae daugtj van geins kenj – hij deugt in geen enkel opzicht; dao daug(tj) het neêt – daar is het niet pluis; es ter det duit, daug(tj) het neêt – als hij dat doet, is er iets mis; dao daug ’t neêt – daar is het niet pluis zie ook óndauge
deuntjes doen, deunerkes doôn, een uitdrukking die werd toegevoegd aan een onbepaalde wijs bij een kromme manier van praten die door sommige volwassenen tegen kinderen werd gebezigd, waarschijnlijk om een handeling of activiteit aan duiden: noe gaon we slaope deunerkes doôn – nu gaan we slapen
deur, däôr, däör, zelfstandig naamwoord, däöre, däörke, deur; ederein kiërtj väör zien eige däôr – iedereen veegt zijn eigen straatje schoon
dichtbij, dónb, dónbie, dichtbij ook dónbieje ook dunbie(je); dunbie(je) zie dónbie(je)
dichterbij, dónderb, dónderbie, dichterbij ook dónderbieje ook dunderbie(je); dunderbie(je) zie dónderbie(je)
die, daê, dae, bijvoeglijk naamwoord, mannelijk, 1. die (aanw. vnw. en betr. vnw. mann.) 2. wie, degene die
die, die, aanwijzend en betrekkelijk voornaamwoord, vrouwelijk, 1. die 2. degene die (vr.) 3. degenen die
die gij, dietj gae, die u: de vrouw dietj gae gezeen höbtj – de vrouw die u gezien hebt
die gij, daetj gae, betrekkelijk voornaamwoord, mannelijk, die u: de mins daetj gae gezeen höbtj – de man die u gezien hebt zie ook gaê
die hij, dae der, dae ter, betrekkelijk voornaamwoord, mannelijk, 1. die hij: de mins dae der gezeen hiët – de man die hij gezien heeft 2. die er: de mins dae der is gewaesjtj – de man die er is geweest ook dae ter
die hij, die der, betrekkelijk voornaamwoord, vrouwelijk, 1. die hij 2. die er ook die ter
die je, daes se, betrekkelijk voornaamwoord, mannelijk, die je: de hónjdj daes se gehouwdj höbs – de hond die je geslagen hebt
die je, dies doe, die je: de vrouw dies doe gezeen höbs – de vrouw die jij gezien hebt ook dies se
die je, dies se, betrekkelijk voornaamwoord, vrouwelijk, die je ook dies doe
die u, dae djer, betrekkelijk voornaamwoord, mannelijk, 1. die u 2. die jullie: de jóng dae djer getroffe höbtj – de jongen die u/jullie ontmoet hebt/hebben
die u, die djer, betrekkelijk voornaamwoord, vrouwelijk, 1. die u 2. die jullie
die u, die ter, zie die der
dief, deef, zelfstandig naamwoord, deve, deefke, dief
dienen, dene, werkwoord, deenjtj, deenjdje, gedeenjdj, 1. dienen; de mès dene – de mis dienen 2. als dienstbode werken 3. van nut zijn
dienst, deenst, zelfstandig naamwoord, deenste, dienst; hae is ónger deenst – hij is in militaire dienst
diep, deep, bijvoeglijk naamwoord, depe, diep (Engels: deep)
diepte, deepdje, zelfstandig naamwoord, deepdjes, diepte
dieven, deve, werkwoord, deeftj, deefdje, geddeefdj, scheuten uit de oksels van tomatenplaten verwijderen, dieven
dij, d, doe, doewe, jij; och doewe! – ga toch gauw! bemoei je er niet mee! hou toch op! ook: och dich! zie ook dich, se
dij, dich, diche, jou ook d zie ook se; ook vaak uitgesproken als tich
dijk, dk, diek, zelfstandig naamwoord, dieke, diekske, dijk
dijn, dien, dien, bezittelijk voornaamwoord, diene, jouw
dijn, doewe, zie doê
dik, diek, bijvoeglijk naamwoord, dieke, dik; maak dich gein dieke bein – wind je niet op; eine dieke sjolk höbbe – in verwachting zijn; zich diek aete – eten tot men genoeg heeft; zich örges diek uëver make – zich ergens over opwinden
dik, dök(s), dikwijls, vaak
dikhoofd, diekhötje, zelfstandig naamwoord, diekhötjes, dikkop zie ook tujerhamer
dikker, dökker, bijvoeglijk naamwoord, dökkerder, vaker
dikte, diekdje, zelfstandig naamwoord, diekdjes, dikte
ding, dink, zelfstandig naamwoord, dinger, dingske, ding; lekker dink – lekker stuk; lekker dingske – troetelnaam voor een klein kind; det is ein nöt dink – dat is een donderstraal (alleen gezegd van een klein meisje)
dinsdag, dinsdig, dinsdag; stinsdes – dinsdags (Jiddisch: dinstik) ook dinsdaâg zie ook stinsdes
dinsdags, stinsdes, dinsdags (de d is veranderd in een t als gevolg van assimilatie met het voorvoegsel ’(de)s’ dat vroeger voor dit woord stond: ‘des tinsdes’)
direct, drek, 1. zo meteen, aanstonds ook dalik, zóbbedeîm 2. direct, onmiddellijk
directeur, dirrikteur, zelfstandig naamwoord, dirrikteurs, dirrikteurke, 1. directeur 2. dirigent van de harmonie/fanfare
dissel, dessel, zelfstandig naamwoord, dessels, desselke, dissel, houweel, bijl (kuipers-, klompenmakerswerktuig), waarvan het vlakke of holle blad dwars op de steel zit en naar de steel gekromd is; vroeger ook gebruikt voor het behakken van boomstammen, uithakken van goten enz. zie ook dessele
dissel, dissel, zelfstandig naamwoord, dissels, disselke, boom (balk) in het midden van een tweespan waaraan de beide paarden werden vastgemaakt zie ook sjeij, trèksjeij
disselen, dessele, werkwoord, desseltj, desseldje, gedesseldj, 1. werken met een dessel (zie boven) 2. een pak slaag geven: ze gedesseldj kriege – een pak slaag krijgen zie ook battere, begaffele, boense, flaatse, flaere, fómpe, gerete, hauwe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
dochter, dochter, zelfstandig naamwoord, dochters, dochtertje, dochter; zie hiët ein jóng dochter – zij is bevallen van een dochter
dodenstruik, doeëjestrk, doeëjestroek, dodenstruik, een struik tussen Heel en Panheel waarin eertijds – nadat een overleden inwoner van Panheel op een kar bedekt met stro naar de kerk in Heel was gebracht – op de terugweg drie bossen stro van de lijkkar werden gegooid ten teken dat een inwoner van Panheel was begraven
doedel, doedzel, zelfstandig naamwoord, doedzels/dódzels, doedzelke/dudzelke, doetje ook dódzel, dudzel; dódzel doetje ook doedzel, dudzel
doedel, dudzel, zie dódzel
doek, dook, zelfstandig naamwoord, deuk, deukske, doek ook plak
doel, den doel, handboogschutterij
doen, doôn, doon, werkwoord, duît/duit, deej, gedaôn/gedaon, 1. doen; doot dich get aan de veut – trek kousen of schoenen aan; dét duit niks – dat geeft niet; doot mich eine friet (kreet bij het bestellen van een zakje patates frites); hae duit waat ter wiltj – a. hij doet wat hij wil b. hij kan zich financieel alles permitteren; hae duit mich get! – hij slaat me, hij plaagt me!; niks te doôn! – daar komt niets van in!; det is niks gedaôn – dat is af te raden, dat is niet goed, dat kun je beter niet doen 2. kosten: die geraniums doon €1,- per stök – die geraniums kosten €1,- per stuk 3. een schoonmaakbeurt geven: ich höb de slaopkamer gedaôn – ik heb de slaapkamer een schoonmaakbeurt gegeven zie ook deunerkes doôn
doen, doôn, doon, minse van dae(n) doôn – mensen van dat slag, dat soort mensen; óm daen doôn – zo, ongeveer; oet ziene doon zeên – uit zijn evenwicht/van zijn stuk zijn gebracht
doetje, neutselke, zelfstandig naamwoord, neutselkes, doetje ook dudzelke
dof, doef, bijvoeglijk naamwoord, doefe, dof
doggerd, dogke, kinderen (ongunstig) zie ook baze, pt
dogkar, dokkér, zelfstandig naamwoord, dokkérre, dokkérke, kar waarin paarden worden gedresseerd
dole, daol, zelfstandig naamwoord, däöl, däölke, kauw (Corvus monedula) (Duits: Dohle); däölke zie daol
dolligheid, dulligheîd, dulligheid, 1. duizeligheid ook duzeligheid 2. gekheid
Dominicus, Mienes, Dominicus
Donatius, Naat, Naatje, Donatius, Renaat, Leonard, Bernhard
donderbloem, dónderbloom, zelfstandig naamwoord, dónderblome, dónderbleumke, valeriaan (Valeriana officinalis) ook duvelsdrek zie ook kroedwès
donderdag, dónderdig, donderdag; stónderdes – donderdags (Jiddisch: donersjtik) ook dónderdaâg zie ook stónderdes
donderdags, stónderdes, donderdags (de d is veranderd in een t als gevolg van assimilatie met het voorvoegsel ’(de)s’ dat vroeger voor dit woord stond: ‘des tónderdes’)
donderkruid, dónderkrd, dónderkroed, 1. wilde marjolein (Origanum vulgare) 2. boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) zie ook kroedwès
dood, doeëd, bijvoeglijk naamwoord, doeëj, doeëje, dood; dao geis se doeëd bie t – daar krijg je een punthoofd van, dat gaat je de keel uithangen
doodbidder, doeëdbaeje, werkwoord, baetj doeëd, baetjdje doeëd, doeëdgebaedj, als voorbidder bij een begrafenis/als lijkbezorger fungeren, bidden voor een overledene: laot dich mer doeëdbaeje – je kunt je beter meteen als dode laten behandelen/beschouwen
dooddoener, doeëddoner, zelfstandig naamwoord, doeëddoners, doeëddönerke, dooddoener ook doeëddoonder
doodhouwen, doeëdhauwe, werkwoord, hauwtj doeëd, hauwdje doeëd, doeëdgehauwdj, doodslaan ook kepothauwe
doodkop, doeëdskop, zelfstandig naamwoord, doeëdsköp, doeëdsköpke, doodshoofd
doodkrank, doeëdkrank, bijvoeglijk naamwoord, doeëdkranke, doodziek
doods, duëts, bijvoeglijk naamwoord, duëtse, doods
doodsbrief, doeëdsbreef, zelfstandig naamwoord, doeëdsbreve, doeëdsbreefke, overlijdensbericht
doodsklok, doeëdsklok, klokgelui om elf uur in de ochtend, waardoor het overlijden van een dorpsgenoot wordt bekendgemaakt. In Heel worden dan twee klokken geluid. Als het luiden begint en eindigt met de grote klok, betreft het een man. Begint en eindigt het klokgelui met de kleine klok, dan betreft het een vrouw
doodsprentje, doeëdsprinjtje, zelfstandig naamwoord, doeëdsprinjtjes, doodsprentje, bidprentje; prentje, meestal met een religieuze voorstelling of een foto, dat wordt gedrukt ter nagedachtenis van een overleden persoon, en dat is voorzien van een tekst die betrekking heeft op de overledene
doodzonde, doeëdzunj, doodzonde
doof, daûf, dauf, bijvoeglijk naamwoord, dauve, doof; aan dauf oeëre geit edere praek verbiê – wie niet wil luisteren, hoort ook niets; dauf netel – dovenetel (Lamium); hae is huërenjdje daûf – hij doet net alsof hij niets hoort; dauf noôt 1. een noot waar geen pit in zit, een lege noot 2. iemand die erg doof is
dooi, doeëj, dooi
dooien, doeëje, werkwoord, doeëtj, doeëtjdje, gedoeëdj, dooien zie ook aafgaôn
dooier, doeëjer, zelfstandig naamwoord, doeëjers/duër, duëjerke/duërke, dooier ook doeëre; doeëre eierdooier ook doeëjer
doop, duîp, duip, doop
door, doôr, door, 1. door 2. voorbij; het is vief oer doôr – het is over vijven
doordat gij, doordetj gae, doordat u zie ook gaê
doordat hij, doordet ter, 1. doordat hij 2. doordat er
doordat je, doordes se, doordat je ook doordes doe
doordat jij, doordes doe, doordat jij ook doordes se
doordat u, doordet djer, 1. doordat u 2. doordat jullie
doordoen, doordoôn, doordoon, werkwoord, duit doôr, deej doôr, doorgedaôn/doorgedaon, 1. door de passsevite malen 2. doorstrepen 3. emes doordoôn – kwaadspreken over iemand zie ook derdoorhoeële, sjanjtje, strónjtj
dooreen, dooreîn, doorein, 1. door elkaar; het geit hem gans dooreîn – hij is dement/slaat volkomen wartaal uit; doorein doôn – door elkaar mengen 2. gemiddeld 3. meestal
doorhalen, doorhaoje, werkwoord, hèltj doôr, heel doôr, doorgehaoje, van Oud op Nieuw vieren
doorheen, doorhaer, doorheen
doorlaten, doorlaote, werkwoord, luëtj doôr, leet doôr, doorgelaote, 1. doorlaten 2. emes doorlaote – iemand een pak rammel geven
doorlopen, doorlaupe, werkwoord, löptj doôr, leep doôr, doorgelaupe, 1. doorlopen 2. spelletje in de jaren vijftig op de jongensschool dat erin bestond van de ene kant van de speelplaats naar de andere kant te lopen zonder door de vanger, die midden op de speelplaats stond, driemaal op de rug te worden getikt
doorn, doeërn, zelfstandig naamwoord, duër, duërnke, doorn; duër zie doeërn
doorslag, doorslaâg, doorslaag, zelfstandig naamwoord, doorslaeg, doorslaegske, vergiet (Duits: Durchschlag)
doortouwd, doortouwdj, bijvoeglijk naamwoord, doortouwdje, ervaren; hae is doortouwdj wie ein smaotkrk (zie aldaar) – hij heeft veel ervaring
doorvoed, doorvoodj, bijvoeglijk naamwoord, doorvoodje, doorvoed
doorweg, doreweg, flink, geducht ook duchtig, rissenabel
doos, doeës, zelfstandig naamwoord, doeëze, duëske, doos; gekke doeës – gekke del; aoj doeës – ongunstige benaming voor een oude vrouw
dop, dop, zelfstandig naamwoord, döp, döpke, 1. dop 2. werptol 3. kom (als onderdeel van een gewricht): hae hiët de(n) erm oet de(n) dop – hij heeft zijn arm uit de kom
dopen, duipe, werkwoord, duîptj/duiptj, duipdje, geduîpdj/geduipdj, 1. dopen 2. een (bij)naam geven
dorp, dörp, zelfstandig naamwoord, dörpe, dörpke, dorp
dorpel, dörpel, zelfstandig naamwoord, dörpels, dörpelke, drempel
Dorpsstraat, Dörpsstraot, Dorpsstraat
dorsen, dosse, werkwoord, dosjtj, dosjdje, gedosjdj, dorsen ook klöppele
dorskast, doskast, zelfstandig naamwoord, doskest, doskestje, dorsmachine, breeddorser (waarin de schoven in de breedte worden ingevoerd)
dorsmachine, dosmesjn, dosmesjien, zelfstandig naamwoord, dosmesjiener, dosmesjienke, dorsmachine, rechtdorser (waarin de schoven in de lengte worden ingevoerd)
dorst, dós, onvoltooide tijd van durven
dorst, dóst, dorst
dorstig, dustig, bijvoeglijk naamwoord, dustige, dorstig; het is dustig waer – het is weer waar je dorst van krijgt
dorsvlegel, dosvliëgel, zelfstandig naamwoord, dosvliëgels, dosvliëgelke, dorsvlegel
dos, toesj, zelfstandig naamwoord, toesje, tuusjke, bos: eine toesj hao – een bos haar
draad, draod, zelfstandig naamwoord, dräöj, dräötje, draad; det kosjtj draod – dat kost moeite
draagberrie, draagberrie, zelfstandig naamwoord, draagberries, draagberrieke, houten draagbaar met aan de voor- en achterkant twee handvatten, waarop zakken koren naar de molen werden vervoerd
draai, drej(je), zelfstandig naamwoord, drejje, drejke, 1. draai 2. bocht; den drej pakke – de bocht nemen
draaien, drejje, werkwoord, drejtj, drejdje, gedrejdj, 1. draaien 2. een kledingsstuk lostornen, binnenstebuiten draaien en dan weer aan elkaar naaien om het een nieuw aanzien te geven. De verkleuring en slijtage aan de buitenkant worden daardoor onzichtbaar. Deze techniek werd tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog veel toegepast; eine gedrejdje jas – een jas die binnenstebuiten is gekeerd en weer aan elkaar genaaid zie ook aod, noew; emes de vot drejje – iemand (in het bed) de rug toekeren; eine(n) haup drejje – poepen
draaiorgel, drejorgel, zelfstandig naamwoord, drejorgels, drejörgelke, 1. draaiorgel 2. iemand die constant in beweging is 3. meisje dat zich aanstellerig voortbeweegt
dragen, drage, werkwoord, druëgtj, droeëg, gedrage, 1. dragen 2. als lijkdrager fungeren bij de begrafenis van een naaste buur zie ook naoberplicht 3. in verwachting zijn: zie druëgtj sjoeën – zij ziet er mooi uit in haar gezegende staat
dras, dras, koffiedrab
dreeg, dreig, bijvoeglijk naamwoord, dreige, ondiep; het zitj hem dreig – het huilen staat hem nader dan het lachen
drek, drek, 1. modder ook pratsj 2. aarde, zand
dribbeltje, drubbelke, zelfstandig naamwoord, drubbelkes, hummeltje ook drubelke
drieherenmis, driehiëremès, plechtige mis, opgedragen door drie heren (priesters)
driehoek, driehook, zelfstandig naamwoord, drieheuk, drieheukske, driehoek
driehoekig, drieheukig, bijvoeglijk naamwoord, drieheukige, driehoekig
Driekoningen, Driekäöninge, Driekoningen (6 januari); met Driekäöninge zeen de daag eine hanesjrei gelingdj – met Driekoningen zijn de dagen een hanenzang langer geworden (de draagwijdte van en 'hanesjrei' is ca. 800 meter, ca. 10 minuten gaans). Op Driekoningen werd in de vla of pudding die na het eten werd opgediend, een boon verstopt. Degene die de boon in de pudding op zijn bord aantrof, was die dag de koning zie ook hingstebal
Dries, Drees, Dries, André
drijven, drieve, werkwoord, drieftj, dreef, gedreve, drijven; de kreem drieve – de zeug naar de beer brengen zie ook biër2
drinken, drinke, werkwoord, drinktj, drónk, gedrónke, drinken; ein tas drinke – 1. een kopje koffie 2. een bakkie doen; zich get drinke – iets drinken
drinkes, drinkes, iets te drinken: gaef mich ins get drinkes – geef me eens wat te drinken
droedelwerk, dróddelwerk, zie brië
droevig, dreuvig, bijvoeglijk naamwoord, dreuvige, droevig
drogen, druëge, werkwoord, druëgtj, druëgdje, gedruëgdj, drogen
dromen, draume, werkwoord, draumtj, draumdje, gedraumdj, dromen ook druime
dromen, druime, werkwoord, druimtj, druimdje, gedruimdj, dromen ook draume
droog, druëg, bijvoeglijk naamwoord, druëge, droog; det is eine druëge – dat is iemand met droge humor
droogte, druëgdje, droogte
droogworst, druëgwóst, zelfstandig naamwoord, druëgwóste, druëgwustje, cervelaatworst (vergelijk het Franse saucisson sec – letterkijk ‘droge worst’)
droom, draûm, draum, zelfstandig naamwoord, draume, druimke, droom
druif, druif, zelfstandig naamwoord, druive, druifje, oen, dom/sullig persoon zie ook subbedeijes, zuusse, sopsiemel, zaodreub
druk, drök, bijvoeglijk naamwoord, drökke, druk; zich drök make óm óngelagdje eier – zich om iets onbelangrijks druk maken
drukte, drökdje, drukte
drupje, dröpke, zelfstandig naamwoord, dröpkes, 1. borreltje 2. cognacje met suiker
dubbel, döbbel, bijvoeglijk naamwoord, döbbele, dubbel ook dobbel
dubbelganger, döbbelgenger, zelfstandig naamwoord, döbbelgengers, döbbelgengerke, dubbelganger
dubbeltje, döbbeltje, zelfstandig naamwoord, döbbeltjes, dubbeltje; dae luëtj zich väör ein döbbeltje in ein oeër pisse – dat is een echte gierigaard
duchtig, duchtig, bijvoeglijk naamwoord, duchtige, geducht ook doreweg, rissenabel
duidelijk, dudelik, bijvoeglijk naamwoord, dudelike, duidelijk
duif, doef, zelfstandig naamwoord, doeve, duufke, duif; emes ónger zien doeve sjete – iemand oneerlijke concurrentie aandoen; ein gries doef – een vrouw met grijze haren; väöl doeve op zien daak höbbe – 1. veeleisend zijn, niet snel tevreden zijn 2. kapsones hebben
duif, droef, zelfstandig naamwoord, droeve, druufke, druif
duik, dk, duuk, zelfstandig naamwoord, duke, duukske, duik
duiken, duke, werkwoord, dktj/duuktj, doeëk, gedoeëke, duiken
duiles, duiles, zelfstandig naamwoord, duilese, duileske, iemand die graag gekheid maakt: gekke duiles zie ook sjouter, wuiles
duilesen, duilese, werkwoord, duilesjtj, duilesjdje, geduilesjdj, dollen ook dulle, kuite, sjoutere, wanne, wuilese
duim, doem, zelfstandig naamwoord, doeme, duumke, duim; dao leks se vinger en doem nao – daar zou je je vingers bij opeten
duimeling, doemeling, zelfstandig naamwoord, doemelinge, doemelingske, verband voor de duim
duimen, doeme, werkwoord, doemtj, doemdje, gedoemdj, 1. duimen 2. duimzuigen ook loetsje
duimendik, doemediek, bijvoeglijk naamwoord, doemedieke, duim(en)dik
duister, duuster, bijvoeglijk naamwoord, duustere, donker
duivel, duvel, zelfstandig naamwoord, duvels, duvelke, duivel; de duvel sjietj altied oppe groeëtste(n) haûp – mensen die al rijk zijn krijgen vaak het meeste gratis of winnen de grootste prijzen; dae zaat terop wie ter duvel op ein ziël – hij was daar heel fanatiek mee bezig; duvelke – klein kolenkacheltje
duivelsdrek, duvelsdrek, valeriaan (Valeriana officinalis) ook dónderbloom zie ook kroedwès
duivelsknuppel, duvelsknöppel, duvelsklöppel, zelfstandig naamwoord, duvelsknöppels/duvelsklöppels, duvelsknöppelke/duvelsklöppelke, rietsigaar, lisdodde (Typha)
duizelachtig, dazelechtig, bijvoeglijk naamwoord, dazelechtige, wankel, onzeker, zwak; dazelechtig oppe bein – niet vast ter been
duizelen, duzele, werkwoord, duzeltj, duzeldje, geduzeldj, duizelen
duizelen, dazele, werkwoord, dazeltj, dazeldje, gedazeldj, wankelen, slingerend lopen, duizelen
duizelig, duzelig, bijvoeglijk naamwoord, duzelige, duizelig ook dul
duizeligheid, duzeligheid, duizeligheid ook dulligheid
duizend, doezenjdj, bijvoeglijk naamwoord, doezenjdje, duizend
duizental, doezenjdjtal, zelfstandig naamwoord, doezenjdjtalle, 1. duizendtal 2. duizendblad (Achillea millefolium) ook hazegerf, hazegraâs, hazekervel, sjaopegerf, thiëbloom zie ook kroedwès
dul, dul, bijvoeglijk naamwoord, dulle, 1. duizelig: zoeë dul wie ei(n) kuke – niet in staat om rechtop te staan; dul in het krts – niet vast ter been als gevolg van het gebruik van een paar glaasjes alcoholhoudende drank, met name bij een (vrouws)persoon die geen alcohol gewend is ook duzelig 2. dolgedraaid (van een schroef)
dullen, dulle, werkwoord, dultj, duldje, geduldj, 1. wartaal uitslaan 2. uitgelaten handelen, gekheid maken zie ook duilese, kuite, sjoutere, wanne, wuilese
dumpel, dumpel, zelfstandig naamwoord, dumpels, dumpelke, deuk (vergelijk het Engelse dimple – kuiltje, en het Duitse Tümpel – kleine vijver) ook bluts
dun, dun, aan de(n) dunne zeên – last van diarree hebben zie ook kómgauw, lauperie, sjt, spörgkoe, stanjwater
dunken, tunke, werkwoord, tunktj, tunkdje/tócht, getunkdj, dunken; waat tunktj dich? – 1. wat vind jij ervan? 2. zou je niet eens ophouden? 3. nu is het wel genoeg! nu is het welletjes!; mich tócht van neet – ik dacht van niet
duren, doere, werkwoord, drtj/doertj, doerdje, gedrdj/gedoerdj, duren; het zal nog lang doere iër het water uëvere sjöttehei aafkum(p)tj – dat zal nooit gebeuren (een gezegde dat inmiddels is achterhaald omdat de ‘sjöttehei’ is uitgebaggerd)
duur, dr, doer, duur; oppe(n) dr – op den duur
duur, deur, bijvoeglijk naamwoord, deure, duur; eine deure vogel – iemand die veel geld kost
duwen, duë, lichtvoetig lopend
duwen, duje, werkwoord, duutj, duutjdje, geduudj, duwen; dae luëtj zich neet duje – die laat zich niet opjagen; mótte wae dich duje? – moeten we je een handje helpen? emes get dao duje/ónger die naas duje – iemand iets onder zijn neus wrijven, iemand zeggen waar het op staat, wat men van hem/haar denkt, met de bedoeling de persoon in kwestie te beledigen; emes get in die vuust duje – iemand stiekem wat geld toestoppen; zich get inne henj laote duje – een kat in de zak kopen 2. de oorzaak zijn van: waat duutj det? – hoe komt dat? 3. dwars zitten: waat duutj dich? – wat scheelt eraan, wat zit je dwars? 4. hard trappen als men op de fiets de wind tegen heeft: hae mós duje toen der trökreej – hij moest hard trappen toen hij terugreed
dweil, dweijel, zelfstandig naamwoord, dweijels, dweijelke, dweil
dweilen, dweijele, werkwoord, dweijeltj, dweijeldje, gedweijeldj, dweilen
eau de cologne, oonjeklónj, eau de cologne
edik, aek, azijn (Frans: vinaigre, Middelnederlands: edik; Latijn: acetum – azijn )
eed, eid, eed
eekhoorn, eikhuërke, zelfstandig naamwoord, eikhuërkes, eekhoorn (Sciurus vulgaris)
een, eîn, ein, eine, een
een dode, einde doeëje, een dode, een overledene
een gelikte, eine gelekdje, een fat
een kennismens, eine kinnesemins, zelfstandig naamwoord, kinneseluuj, een kennis
een kletshandje geven, ein klitshenjtje gaeve, een opstapje geven
een Lievenheer, eine Levenhiër, 1. beeld van Onze Lieve Heer 2. (corpus van een) kruisbeeld zie ook Slevenhiërke
een ondereen, einde óngereîn, einde óngerein, een warboel, ratjetoe, rommeltje
een onderwegen, eine óngerwaeges, zelfstandig naamwoord, reis, tocht, wandeling: eine gooie(n) óngerwaeges! – een aangename tocht/wandeling gewenst! (meestal gezegd tegen jonge verliefden)
een zekere, einde zekere, een bedachtzaam iemand
een zoete, eine zuusse, een lulletje rozenwater ook sopsiemel, subbedeijes, zaodreub, zok
eenpitter, einpitter, zelfstandig naamwoord, einpitters, einpitterke, man of mannelijk dier met slechts één zaadbal of met een verzonken zaadbal zie ook bènnebiër, klophingst
eens, ins, 1. eens: hae is het mèt mich ins – hij is het met mij eens zie ook in 2. eender, hetzelfde; det is prónt ins – dat is precies hetzelfde; det zeen ein paar inse – die twee zijn precies hetzelfde, lijken in doen en laten precies op elkaar, zijn twee handen op één buik
eens, ins, eens, een keer
eenstemmig, einstummig, bijvoeglijk naamwoord, einstummige, eenstemmig
eentonig, eintoeënig, bijvoeglijk naamwoord, eintoeënige, eentonig
eer, iër, eer, roem
eer, iër, (vooral)eer, voordat
eerdaags, iërsdaags, iërsdaags, eerdaags ook iëstdaags; iëstdaags eerdaags ook iër(s)daags
eerder, iërder, bijvoeglijk naamwoord, iërdere, eerder ook iëre
eerder, iëre, 1. eerder ook iërder 2. vroeger (bijw.) ook destds, iërtds, iërtieje, väörhaer, vreuger
eerlijk, iërlik, bijvoeglijk naamwoord, iërlike, eerlijk
eerst, iërst, bijvoeglijk naamwoord, iërste, eerst ook iëst
eerst, iëst, bijvoeglijk naamwoord, iëste, eerst ook iërst
eertijds, iërtieje, eertijds, vroeger ook destds, iëre, iërtds, väörhaer, vreuger
eest, aesjdje, zelfstandig naamwoord, aesjdjes, 1. droogoven 2. gat in de schoorsteen waarin ham werd gerookt 3. tochtgat; het trèktj hie wie eine aesjdje – het tocht hier behoorlijk ook esjdje, snir, trèkgaât (Latijn: aestus – hitte)
eest, esjdje, zie aesjdje
eeuw, iëw, zelfstandig naamwoord, iëwe, iëwke, eeuw
eeuwigmoes, iëwigmoos, duizendknop, oude-wijvenkool, splijtkool (Brassica oleracea var. acephala); een koolsoort die vroeger – verwerkt tot stamppot – veel werd gegeten omdat hij vrij goedkoop was. Als er bladeren vanaf werden gesneden, groeide de plant weer vanzelf aan. Vandaar de naam Iëwigmoos. Kan alleen door afleggen – niet door zaad – worden vermeerderd
eg, èk, zelfstandig naamwoord, ègke, èkske, eg ook aegkdje
egaal, egaal, bijvoeglijk naamwoord, egale, 1. egaal 2. gelijk; det is mich egaal – dat is mij om het even (Duits: das ist mir egal; Frans: ce m’est égal); det is prónt egaal – dat is precies hetzelfde; egaal waât – om het even wat
eggen, ègke, werkwoord, èktj, ègkdje, geèkdj, eggen
egje, aegkdje, zelfstandig naamwoord, aegkdjes, eg (Middelnederlands: eg(e)de, Latijn: acer – scherp) ook èk
eierdooier, eierdoeëier, zelfstandig naamwoord, eierdoeëiers, eierduëierke, eidooier
eigen, eige, 1. vertrouwd: die zeen gans eige mètein – zij zijn heel vertrouwd met elkaar; dao waer ich eige aân – dat gaat me vervelen 2. thuis, op z’n gemak: ich veul mich hie gans eige – ik voel me hier helemaal thuis
eigentijds, eigetds, eigetieds, bijvoeglijk naamwoord, eigetiedse, eigentijds
eigenwijs, eigews, eigewies, bijvoeglijk naamwoord, eigewieze, eigenwijs zie ook kuperskop
einzelgänger, einselgenger, zelfstandig naamwoord, einselgengers, einselgengerke, 1. eenzelvig iemand, alleenstaande 2. iemand die in zijn eentje aan de carnavalsoptocht meedoet (Duits: Einzelgänger)
ekster, aege(r)st, zelfstandig naamwoord, aege(r)ste, aege(r)ske, ekster (Pica pica); vlök wie ein aegest – vlot (gezegd van een jong meisje dat door haar opvallende gedrag de aandacht van de jongens wil trekken) (Middelnederlands: ‘egester’, waarschijnlijk afgeleid van het Franse aigu = scherp, puntig, vanwege de spitse staart van de vogel; vergelijk het Duitse Ecke – hoek)
eksternest, aegestetumer, aegerstetumer, zelfstandig naamwoord, aege(r)stetumers, aege(r)stetumerke, nest van een ekster
eksteroog, aege(r)staug, zelfstandig naamwoord, aege(r)stuig, aege(r)stuigske, eksteroog, likdoorn
elastiekje, illestiekske, zelfstandig naamwoord, illestiekskes, elastiekje
electrisch huisje, (e)lektrisch huuske, transformatorhuisje
electrisch knoopje, (e)lektrisch knuupke, gevoelige plek op de elleboog, 'telefoontje', telefoonbotje, weduwnaarsbotje
electrische paal, (e)lektrische paol, houten paal waaraan de elektriciteitsdraden, telefoondraden en soms een straatlamp waren bevestigd
elektrisch, lektrisch, zie elektrisch
Elisabeth, Bet, Betje, Liezebet, Lieske, Elisabet, Liesbet
elk, väörel, zelfstandig naamwoord, väörels, väörelke, elk van de vier rechthoeken op de hoekpunten van een stuk land, die met het paard niet konden worden geploegd. Deze werden later omgespit
ellende, iëlenjdj, ellende ook miserie, ozel
ellendig, ellenjig, bijvoeglijk naamwoord, ellenjige, ellendig zie ook ermeujig, käöjelik, ozelig
els, els, zelfstandig naamwoord, elske, Limburgse kruidenbitter
embouchure, ambezjuur, goede conditie van de lippen en een goede ademtechniek bij het bespelen van een blaasinstrument (Frans: embouchure)
Emilia, Mielia, Emilia
emmer, ummer, zelfstandig naamwoord, ummers/ummere, ummerke, emmer
emmeren, ummere, werkwoord, ummertj, ummerdje, geümmerdj, emmeren, zeuren, zaniken zie ook lemmentere, meke, miemere, naaswatere, zeike, zemele
en, enne?, 1. is er nog nieuws? 2. wat vind jij ervan? 3. hoe gaat het ermee? 4. zou je niet eens ophouden?
en passant, in pesank, ondertussen (van het Franse en passant) ook aeveliërs, gaonjdjewaeg, innegank , innegang, inserkes, óngertösse; in pesank ondertussen (verbastering van het Franse en passant) zie ook aeveliërs, gaonjdjewaeg, innegank, inserkes, óngertösse
endeldarm, injelderm, zelfstandig naamwoord, injelderm, injeldermke, endeldarm
ene, eine, 1. een zeker iemand: det zag mich ins eine – dat zei een zeker iemand eens tegen mij. 2. onbepaalde voornaamwoord: det vèltj eine zwaor – dat valt je moeilijk
enfin, efeng, enfin
eng, ing, bijvoeglijk naamwoord, inge, eng
engel, ingel, zelfstandig naamwoord, ingele, ingelke, engel
Engeland, Ingelanjdj, Engeland
Engelbertus, Ingel, Engelbertus
Engels, Ingels, Engels
Engelsman, Ingelsman, Ingelsmanne, zelfstandig naamwoord, Ingelsmen, Ingelsmenke, Engelsman
engte, ingdje, zelfstandig naamwoord, ingdjes, engte
enigst, insigst, bijvoeglijk naamwoord, insigste, enig (Duits: einzig)
enkel, inkel, bijvoeglijk naamwoord, inkele, enkel: eine inkele kiër – een enkele keer
enkel, inkel, zelfstandig naamwoord, inkels, inkelke, enkel
enkeling, inkeling, enkeling
enorm, weust, bijvoeglijk naamwoord, weuste, enorm groot; weust doôn – opscheppen zie ook berme, stoefe, strónse, stute
er, der, ter, 1. er; der is niks gebäôrdj – er is niets gebeurd; is ter emes hie gewaesjtj? – is er iemand hier geweest? 2. hij (als het onderwerp wordt voorafgegaan door de werkwoordsvorm): opins pakdje der mich vast – opeens pakte hij me vast; woeë geit ter haêr?- waar gaat hij naartoe zie ook tjer, haê, hae
er, es, soms gebruikt in plaats van ‘er’, waarbij vaak alleen de ’s’ wordt uitgesproken: hie steit ’s ein – hier staat er een; ich höb ’s gein – ik heb er geen
er, ter, (als de werkwoordsvorm voorafgaat, na een stemloze medeklinker) 1. er: waat geit ter gebäöre? – wat gaat er gebeuren? 2. hij: woeë geit ter haêr? – waar gaat hij naartoe? ich weit neet of ter heives geît – ik weet niet of hij naar huis gaat; det ter mer sjietj – hij kan de pot op; het pilske det ter drinktj – het pilsje dat hij drinkt; ich vraog mich aaf waat ter duît – ik vraag me af wat hij doet zie ook der, tjer, hae; termien (meervoud) die van mij
eraan, draan, eraan; hae is draan – 1. hij is uitgeput 2. hij is aan de beurt
eraan gaan, draangaôn, draangaon, werkwoord, geit draan, ging draan, draangegange, 1. eraan gaan 2. ertegenaan gaan; hae ging draan wie Blücher – hij ging er fors tegenaan (Blücher was een generaal door wie Napoleon bij Leipzig werd verslagen)
erbij, derb, derbie, erbij ook derbieje, terb, terbieje
erbij, terb, terbie, terdien, erbij ook terbiej(e), derbiê, derbiej ; (meervoud) die van jou terdien
erdoor, derdoôr, derdoor, erdoor; hae is derdoôr – hij heeft het kritieke moment in zijn ziekte doorstaan
erdoor, terdoôr, erdoor zie (d)erdoôr
erdoor gaan, derdoorgaôn, derdoorgaon, werkwoord, geit derdoôr, ging derdoôr, derdoorgegange, ontgaan; det is mich gans derdoorgegange – dat ben ik helemaal vergeten
erdoor halen, derdoorhoeële, werkwoord, hoeëltj derdoôr, hoeëldje derdoôr, derdoorgehoeëldj, emes derdoorhoeële – kwaadspreken over iemand zie ook doordoôn, strónjtj
eren, iëre, werkwoord, iërtj, iërdje, geïërdj, eren
erg, erg, erg; hae is dao neet erg op – hij heeft het daar niet op begrepen, daar is hij niet op gesteld; hae haai der gein erg in – hij had het niet in de gaten
ergens, örges, ergens
erna, dernao, erna ook ternao
erna, ternao, erna ook dernao
ernaast, dernaeve, ernaast; dernaeve kalle – wartaal uitslaan; dernaeve zinge – vals zingen ook ternaeve
ernaast, ternaeve, ernaast ook dernaeve
eronder, derónger, eronder ook drónger, terónger, trónger
eronder, drónger, eronder ook derónger, terónger, trónger
eronder, trónger, eronder ook terónger, derónger, drónger
erop, derop, erop; derop staôn – gekleed zijn: waat steis se der toch op – wat ben je slecht/vreemd gekleed; get derop höbbe – drachtig zijn ook drop, terop, trop zie ook gelaje, inhöbbe
erop, drop, erop ook derop, terop, trop
erop, terop, erop; get terop höbbe – zwanger zijn; terop gaon – bespringen ook trop, derop, drop
erop, trop, erop ook terop, derop, drop
erop gaan, deropgaôn, deropgaon, werkwoord, geit derop, ging derop, deropgegange, (van mannelijke dieren) dekken, bespringen
erop komen, deropkómme, werkwoord, kum(p)tj derop, kwaam derop, deropgekómme, 1. zich herinneren 2. een bepaald idee krijgen
erop komen, dropkómme, zie deropkómme
erop uitgaan, derop oet zeên, werkwoord, is derop t, waas derop t, derop oetgewaesjtj, 1. op stap zijn
erop wijder, heiop wiejer!, flink ertegenaan!
eropgaan, tropgaon, werkwoord, geit trop, ging trop, tropgegange, bespringen
eropkomen, tropkómme, zie derop kómme
eruit, drt, eruit!
ervan, dervan, ervan ook tervan
ervan, tervan, ervan ook dervan
ervanaf, dervanaâf, dervanaaf, 1. ervanaf 2. van streek: gans dervanaaf zeên – totaal van streek zijn
ervanaf, tervanaâf, zie dervanaâf
ervoor, derväôr, derväör, ervoor ook terväôr
ervoor, terväôr, terväör, ervoor ook derväôr
erwt, ert, zelfstandig naamwoord, erte, ertje, erwt; bie emes zien erte oet höbbe – het verbruid hebben bij iemand
estimeren, exemere, werkwoord, exemeertj, exemeerdje, geëxemeerdj, waarderen, ontzag hebben voor (waarschijnlijk een verbastering van het Franse estimer) ook eksemere, ekstamere, ekstemere
eten, aete, werkwoord, itj, aat/oeët, gegaete, eten; hae kan aete wie eine heimejjer – hij kan goed/veel eten; die jóng maetjes durve zich neet diek te aete – die jonge meisjes durven niet zoveel te eten tot ze genoeg hebben; zich get aete – iets eten; hae itj zien moder de oeëre vanne kop/de póppe ónger het daak t – hij eet zijn moeder bedelarm; zich stief aete – eten tot men niet meer kan
eten, den aêt, den aet, het eten: väör den aet zorge – voor het eten zorgen, koken; emes oppe(n) aet höbbe – iemand te eten hebben
Eugène, Zjaen, 1. Eugène 2. Lucien
eur, eur, bezittelijk voornaamwoord, eure, uw, jullie (bezitt. vnw.) (Duits: id.)
even, aeve, even ook effe, efkes, seffes
even, effe, even ook aeve, efkes, seffes
eveneens, aeveliërs, 1. na een poosje, binnenkort 2. intussen zie ook gaonjdjewaeg, innegank, in pesank, inserkes, óngertösse
eventjes, efkes, eventjes ook aeve, effe, seffes
evenveel, aeveväöl, evenveel; get väör aeveväöl doôn – iets onverschillig/ongeïnteresseerd doen
evenwel, aevel, evenwel, trouwens, echter (samentrekking van ‘evenwel’) zie ook ochaevel
Exaten, Èkste, Exaten
expres, espres, väör, met opzet (Frans: exprès)
ezel, iëzel, zelfstandig naamwoord, iëzels iëzelke, 1. ezel; de(n) iëzel drieve – volksgericht in Heel in vroeger tijd, waarbij men ’s avonds naar het huis van een incest-, ontucht- of overspelpleger trok om een grote ezel op de muur te tekenen. Daarbij maakte men een tijd lawaai met zwepen, toeters en deksels ten teken dat men het niet accepteerde; sjik eine(n) iëzel nao Pers, en doe kries hem trök aeve wiês – het is vergeefse moeite om een dom persoon iets te leren 2. zaagbok, zaagstoel, schraagvormige houten constructie die het in stukken zagen van lange stammen of balken vergemakkelijkt 3. domkop
fabriek, febriek, zelfstandig naamwoord, febrieke, febriekske, fabriek
fakkelen, fakkele, werkwoord, fakkeltj, fakkeldje, gefakkeldj, het rondslingeren van een brandende turf aan een ijzerdraad op de avond van de 11de november ter gelegenheid van het feest van Sint Maarten. Op de avond van die dag werd een grote hoop brandbaar materiaal – dat weken van tevoren door de schooljeugd was verzameld – in brand gestoken. De desbetreffende turf was eveneens weken van te voren in petroleum gedrenkt, zodat hij op die avond zolang mogelijk bleef branden zie ook Sint Merte
falen, faele, werkwoord, faêltj/faeltj, faeldje, gefaêldj/gefaeldj, ontbreken; dao faeltj niks aân – daar is niets mis mee, daar mankeert niets aan; dao faeltj get aân – die persoon is niet honderd procent, aan die persoon is een steekje los (Duits: fehlen)
fantasieboks, fanteziebóks, zelfstandig naamwoord, fanteziebókse, fanteziebukske, streepjesbroek, behorende bij een jacket zie ook hiësetikker, slupjas, zwalgestert
fatsoenlijk, fetsoenlik, bijvoeglijk naamwoord, fetsoenlike, fatsoenlijk ook fetsuunlik
februari, fibberwari, 1. februari 2. achterste, kont ook achtert, baom, batterie, cent, gaât, kisse, kónjtj, priej, reêt, stuver, vot, wanne
fedderen, feddere, werkwoord, feddertj, fedderdje, gefedderdj, hard lopen ook keddere, kerre, vaege
feest, fiëst, zelfstandig naamwoord, fiëste, fiësjtje, feest
feesten, fiëste, werkwoord, fiësjtj, fiësjdje, gefiësjdj, feesten
feestganger, fiëstgenger, zelfstandig naamwoord, fiëstgengers, fiëstgengerke, feestganger
femelen, fiemele, werkwoord, fiemeltj, fiemeldje, gefiemeldj, vleien
fiep, feep, zelfstandig naamwoord, fepe, feepke, 1. feesttoeter van papier 2. van een holle korenhalm gemaakt blaasfluitje 3. een operazangeres met een irritant hoog stemgeluid 4. feeks: det is een nötte feep – dat is een lelijke feeks zie ook gaanjdj, kernaalje, kring, kwakel, priej, sjeettent, sjroêt, spoeëk, taâtsj
fiepen, fepe, werkwoord, feeptj, feepdje, gefeepdj, 1. op een feep (zie aldaar) blazen 2. een geluid maken als van een feep (zie aldaar) (vergelijk het Nederlandse ‘fiepen’: een fijn hoog geluid dat reeën kunnen maken als lokroep of bij schrik)
fietslicht, fietslucht, zelfstandig naamwoord, fietsluchte, fietsluchtje, fietslamp
fietsstoeltje, fietsesteulke, zelfstandig naamwoord, fietsesteulkes, 1. bagagedrager ook pinke, steulke 2. kinderstoeltje voor op de fiets
fijn, fn, fien, bijvoeglijk naamwoord, fiene, 1. overdreven mooi; hae duit zich fien väôr; hae is zoeë fien es póppestrónjtj – hij doet zich aardiger voor dan hij is 2. fijngebouwd, fijnbesnaard: ein fien gezichske – een fijnbesneden gezicht; ein fien maetje – een fijngebouwd meisje; ein fien wichske – een fijngebouwd kindje
fijn, fijn, 1. prettig: det is anges fijn! – dat is heel prettig! 2. aardig, minzaam: det is eine fijne mins – dat is een beminnelijk persoon 3. zoals het hoort : doe mós auch uëveral fijn vanaaf blieve – je mag nergens aankomen, zoals het hoort (tegen kinderen) 4. aangenaam: het is hie fijn zitte – het is aangenaam om hier te zitten 5. bijzonder, apart: het is waal ein deur lamp, mer es ge ze kaûptj, höbtj djer waal get fijns – het is wel een dure lamp, maar als u ze koopt, hebt u wel iets aparts (verkooppraatje)
fikken, fikke, vingers, tengels ook pin (2)
filou, floe, gemene stiekemerd (Frans: filou – schurk, oplichter, valsspeler)
finaal, vanaal, finaal, helemaal, volkomen: hae is vanaal de kluts kwt – hij is totaal de kluts kwijt zie ook gans, hiël, hiëlemaôl, knatsj, ram zie ook sjoeën
finisteling, finisteling, zelfstandig naamwoord, finistelinge, finistelingske, handige knutselaar (afgeleid van het Franse woord finesse – scherpzinnigheid)
finten, finjtje, werkwoord, fintj, fintjdje, gefinjdj, iets voorwenden
fispernullen, fispernulle, werkwoord, fispernultj, fispernuldje, gefispernuldj, 1. knutselen 2. morrelen (Keuls: fisternölle)
flakkeren, flakere, werkwoord, flakertj, flakerdje, geflakerdj, 1. fladderen 2. walmen (van een kaars) ook blaoke
flap, flabbes, bijvoeglijk naamwoord, flabbese, gek ook flap, flares, floeëres
flap, flap, zelfstandig naamwoord, flabbe, flepke, gek(scheerder) ook flabbes, flares, floeëres
flares, flares, zelfstandig naamwoord, flarese/floeërese, flaereske/fluëreske, gek ook flabbes, flap, floeëres; floeëres gek ook flabbes, flap, flares
flat, fletske, zelfstandig naamwoord, fletskes, lage vrouwenklomp zie ook botje
flatsen, flaatse, werkwoord, flaatsjtj, flaatsjdje, geflaatsjdj, slaan zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaere, fómpe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
flatsen, flatse, werkwoord, flatsjtj, flatsjdje, geflatsjdj, 1. zakken voor een examen 2. los zitten van te grote schoenen: die sjoon flatse mich bie het laupe – die schoenen vallen me bijna uit bij het lopen (Duits: flutschen)
fleer, flaêr, flaer, zelfstandig naamwoord, flaere, flaerke, oorvijg
fleren, flaere, werkwoord, flaêrtj/flaertj, flaerdje, geflaêrdj/geflaerdj, (om de oren) slaan; ich flaer der dich ein – ik geef je een draai om je oren zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaatse, fómpe, klöppele, klaatse, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
flikkerster, flikkerster, zelfstandig naamwoord, flikkersterre, flikkersterke, sterretje (vuurwerk)
flimp, flump, snippertje hout, dun aanmaakhoutje voor kachel of pijp ook vump
flink, flink, bijvoeglijk naamwoord, flinke, 1. stevig 2. mooi, knap: ein flink maetje, eine flinke mins – een mooie meid, een knappe kerel 2. dik (eufemistiech): waat is dae mins flink gewoeëre! wat is die man dik geworden!
flobert, flambaer, zelfstandig naamwoord, flambaere, flambaerke, licht geweer, afgeleid van het woord flobert (geweer), dat is vernoemd naar de Franse uitvinder Louis-Nicoles-Auguste Flobert (1818-1897)
flodderboks, flódderbóks, zelfstandig naamwoord, flódderbókse, flódderbukske, 1. wijde kniebroek 2. een te wijde, te ruime broek ook wórbóks zie ook bóksepiër, kisse, spanvötje
floep, floep, angst, schrik: floep höbbe – bang zijn ook sjrik zie ook strank
flots, flts, floets, zelfstandig naamwoord, floetse, fluutske, 1. muts 2. ein floets van ein vroumes, ein gooi flts – een goedaardige vrouw zie ook bluts (3)
fluim, fluum, zelfstandig naamwoord, flume, fluumke, fluim ook vluum zie ook greun
fluim, vluum, zelfstandig naamwoord, vlume, vluumke, fluim ook fluum zie ook greun
fluisteren, fluustere, werkwoord, fluustertj, fluusterdje, gefluusterdj, fluisteren
fluiter, fluiterd, zie fluitekiës
fluitkaas, fluitekiës, wrongel; melkproduct, bereid uit dik geworden ondermelk en karnemelk, geen eigenlijke kaas ook fluiterd, hangkiës
foeikak, foeëkak, voeëkak, beurs, overrijp (half rot) fruit ook voeëkak
foeken, foeke, werkwoord, fktj/foektj, foekdje, gefkdj/gefoekdj, te ruim zitten/bolstaan van kleren ook toete
foekepot, foekepot, zelfstandig naamwoord, foekepöt, foekepötje, rommelpot, pot die met een varkensblaas is overspannen, waar in het midden een rietje doorheen is gestoken dat men vochtig maakt en op en neer beweegt, wat de blaas in trilling brengt en het typische geluid veroorzaakt ook foekepot
foep, faôp, faop, zelfstandig naamwoord, fäôp/fäöp, fäöpke, ouderwetse, door lucht aangeblazen autotoeter ook träöt
foetelen, foetele, werkwoord, foeteltj, foeteldje, gefoeteldj, vals/niet eerlijk spelen (Duits: fuscheln)
fommelen, fómmele, werkwoord, fómmeltj, fómmeldje, gefómmeldj, zie fóddele
fompen, fómpe, werkwoord, fómptj, fómpdje, gefómpdj, erop los slaan zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaatse, flaere, hauwe, klöppele, klaatse, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
fooi, foeëj, zelfstandig naamwoord, foeëje, fuëtje, fooi
fornuis, ferns, fernuus, zelfstandig naamwoord, fernuze, fernuuske, fornuis; ein fernuus en ein vrouw moge noeët oetgaôn – de liefde van een vrouw moet net als een fornuis altijd blijven branden zie ook stauf
fornuisring, fernuusrink, zelfstandig naamwoord, fernuusring(e), fernuusringske, onderdeel van een aantal in elkaar passende ringen waarmee het kookgat van een met kolen gestookt fornuis geheel of gedeeltelijk kon worden afgesloten om de temperatuur die van het vuur kwam te temperen of te verhogen of om het kookgat aan te passen aan de maat van de gebruikte pan/ketel
fortuin, fertuun, fortuin; zien fertuun gemaakdj höbbe – (gelukkig) getrouwd zijn
Françoise, Franswas, Was, Wasje, Françoise
Françoise, Was, Wasje, Franswas, Françoise
franje, fraanjel, zelfstandig naamwoord, fraanjele, fraenjelke, franje; ...en... de boek van oeëme Frens, dae haai fraanjele aan zien pens (dronkemansliedje)
Frankrijk, Frankrk, Frankriek, Frankrijk
Frans, Frens, Frenske, Frans
fransje, frenske, piemeltje ook lank vötje, pisserke, snuurke, stuupke, zwenske
frech, vrek, bijvoeglijk naamwoord, vrekke, brutaal: zo vrek es de straot – hondsbrutaal; ein vrekke moel – 1. een brutale mond 2. persoon die een brutale mond heeft (Duits: frech)
frechlap, vreklap, zelfstandig naamwoord, vreklep, vreklepke, een brutaal iemand, brutaaltje
frees, fraes, zelfstandig naamwoord, fraeze, fraeske, frees
fretteren, frettére, werkwoord, fretteertj, fretteerdje, gefretteerdj, op konijnen jagen met behulp van een fret (Mustela putorius furo)
frezen, fraeze, werkwoord, fraesjtj, fraesjdje, gefraesjdj, frezen
friet, friet, zelfstandig naamwoord, frietjes, patates frites ook petatfriet
frommelen, froemele, werkwoord, froemeltj, froemeldje, gefroemeldj, frommelen, frunniken
fronsel, frunsel, zelfstandig naamwoord, frunsele, frunselke, 1. kreuk, valse plooi 2. rimpel
fronselen, frunsele, werkwoord, frunseltj, frunseldje, gefrunseldj, kreuken; gefrunseldj – 1. gekreukt 2. gerimpeld
Fuchsschwanz, foeksezwans, zelfstandig naamwoord, foeksezwens, foeksezwenske, snoeizaag (Duits: Fuchsschwanz)
fuik, fk, foek, zelfstandig naamwoord, foeke, fuukske, fuik
fuus, fuus, zelfstandig naamwoord, fuze, fuuske, 1. afgeroomde melk 2. melkfabriek (inkorting van het Franse woord centrifuge – machine om melk te ontromen)
fuustuit, fuustuît, fuustuit, zelfstandig naamwoord, fuustuite, fuustuitje, melkbus ook mèlktuît
ga, gank!, ga!; gank eweg! gank toch gauw! – 1. ga weg! 2. hou toch op!
gaaien, gaje, werkwoord, gaatj, gaatjdje, gegaadj, bevallen, plezier doen: det gaatj hem – dat doet hem plezier; det zal dich waal gaje – dat zul je wel leuk vinden
gaan, gaôn, gaon, werkwoord, geît/geit, ging, gegange, gaan; det is nog good gegange – kreet na een bijna-ongelukje; dao geit het zich neet óm – daar gaat het niet om; es het neet geit den geit het neêt – je moet niet het onmogelijke verwachten; doe mós mer gaer gaôn! – afkeurende opmerking over iemand die uitgaat en daarbij zijn plichten verwaarloost; geisse!!! – ga weg!!!; es se zoeë geîs (löps) – als je in verwachting bent; derop gaôn – de liefde bedrijven (van de man uit gezien): Sjang, wie dök geis se nog derop per waêk? – Sjang, hoe vaak doe je het nog per week?
gaandeweg, gaonjdjewaeg, 1. onderweg 2. tegelijkertijd, intussen 3. gaandeweg, van lieverlede, langzamerhand zie ook aeveliërs, innegank, in pesank, inserkes, óngertösse
gaaplepel, gaapliëpel, zelfstandig naamwoord, gaapliëpels, gaapliëpelke, 1. nieuwsgierig iemand die voortdurend op de uitkijk staat 2. iemand die voortdurend naar je kijkt ook gaapnaas
gaapneus, gaapnaas, zelfstandig naamwoord, gaapnaze, gaapnaeske, zie gaapliëpel
gaar, gaer, graag; gaer of noeëj – graag of niet, kiezen of delen
gaaruit, gaar(t), gaar(oet), beslist, versterking bij een ontkenning: gaar(oet) neêt – beslist, helemaal niet
gaas, gaas, gaas
gaffel, gaffel, zelfstandig naamwoord, gaffels, geffelke, (tweetandige) hooivork (Duits: Gabel)
galderen, galdere, werkwoord, galdertj, galderdje, gegalderdj, uitbundig, overdreven lachen (van vrouwen)
galsig, gaolsig, bijvoeglijk naamwoord, gaolsige, weerzinwekkend: ein gaolsige lócht – een weerzinwekkende lucht/geur
gamasche, gamasje, zelfstandig naamwoord, (leren) beenstukken ook kemasje, sjeenspole (Duits: Gamasche)
gamasche, kemasje, zelfstandig naamwoord, kemesjkes, leren beenstukken, beenkappen ook gamasje, sjeenspole (Duits: Gamasche)
gamme, gam, zelfstandig naamwoord, gamme, toonladder: de gam van do – de toonladder van C (Frans: gamme)
gang, gank, zelfstandig naamwoord, geng, gengske, gang, doorloop
gang, gank, gang, manier van gaan/lopen ook laup, luip; in éíne gank – tegelijkertijd zie ook waêg
gangig, gengig, bijvoeglijk naamwoord, gengige, in beweging: gengig waere – in beweging/op gang komen (Duits gängig – gemakkelijk werkend, bewegend, licht lopend)
gangmaker, gangmaeker, zelfstandig naamwoord, gangmaekers, gangmaekerke, 1. gangmaker 2. lid van de Heelse carnavalsvereniging de Gangmaekers; vrouwelijke vorm: gangmaekerin (gangmaekerinne, gangmaekerinneke) 3. beeld op De Linj in Heel zie ook Waever
gans, gaanjdj, zelfstandig naamwoord, gaandje, 1. doorgeschoten plant (bijvoorbeeld van prei) ook poeërgaanjdj 2. del, aanstelster: gekke gaanjdj 3. gemene vrouw: nötte gaanjdj ook gaanjel zie ook feep, kernaalje, kring, kwakel, priej, sjeettent, sjrt, spoeëk, taâtsj
gans, gans, bijvoeglijk naamwoord, ganse, heel, hele; het ganse dörp – het hele dorp
gans, gans, bijwoord, helemaal; gans kepot – helemaal kapot ook hiël (3), hiëlemaôl, knatsj, ram zie ook sjoeën
gans, gaos, zelfstandig naamwoord, gaoze, gäöske, gans (Anser) (Vergelijk het Engelse goose)
ganzentong, gaostem, zelfstandig naamwoord, gaosteme, gäöstemke, paardenbloemplant (Taraxacum officinale); verbastering van het woord ‘ganzentong’ (gaostóng), een andere – minder bekende – volksnaam voor deze plant; gaosteme staeke – paardenbloemplanten met een mes uitsteken en verzamelen als voer voor de konijnen
gapen, gape, werkwoord, gaâptj/gaaptj, gaapdje, gegaâpdj/gegaapdj, 1. gapen, geeuwen; gape wie eine moon – gapen als een vis buiten het water; zich oet de her gape – zich een kaakverklemming gapen; gaap mer ins tiënge ein oeëvemoel – dat is vechten tegen de bierkaai 2. nieuwsgierig naar iets of iemand staan te kijken
gard, gaerd, zelfstandig naamwoord, gaerde, gaertje, vishengel; Middelnederlands: gaerde, geerde – tak, twijg, stok; ein lang gaerd – een lang, slank meisje.
garde-chasse, gardesjas, zelfstandig naamwoord, gardesjasse, gardesjeske, jachtopziener (Frans: garde-chasse)
garm, girm, zelfstandig naamwoord, girme, girmke, garm of germ, ooi die nog niet gelammerd heeft
garstig, gessig, bijvoeglijk naamwoord, gessige, melig, ranzig: gessig spek
gas, gaas, gas; ein proem gaas gaeve – een dot gas geven
gasconnade, kiskenade, koude drukte
gasconnademaker, kiskenademaeker, zelfstandig naamwoord, kiskenademaekers, kiskenademaekerke, druktemaker
gat, gaât, gaat, zelfstandig naamwoord, gater, gaetje, 1. gat; Koos zien gaât – Hiërepadskoûk of Kluzeniërskoûk 2. achterwerk ook achtert, baom, batterie, cent, fibberwari, kisse, kónjtj, reêt, stuver, vot, wanne
gats, gats, zelfstandig naamwoord, gatse, getske, smalle doorgang, steeg (Duits: Gasse)
gats, getske, zie gats
gauwrijp, giërp, giëriep, bijvoeglijk naamwoord, giëriepe, versneld of niet helemaal rijp geworden
gave, gaaf, zelfstandig naamwoord, gave, gave, talent
gazet, gezèt, zelfstandig naamwoord, gezètte, gezètje, 1. krant; de Remunjsje gezèt – de vroegere ‘Maas- en Roerbode’ ook Tante Bet’ 2. man of vrouw die van al het plaatselijke nieuws op de hoogte is
geacht, geachdj, bijvoeglijk naamwoord, geachdje, geacht
gearmd, geërmd, j gearmd
gebaren, gebiëre, werkwoord, gebiërtj, gebiërdje, gebiërdj, talen, aanstalte maken; dao gebiërtj tjer neet haêr/nao daar reageert hij niet op, daar taalt hij niet naar
gebeiteld, gebejdj, bijvoeglijk naamwoord, gebejdje, potig stevig; eine gebejdje – een potig iemand
gebeuren, gebäöre, werkwoord, gebäôrtj/gebäörtj, gebäördje, gebäôrdj/gebäördj, gebeuren
gebint, gebónjtj, zelfstandig naamwoord, gebönj, gebönjtje, 1. deel van een schuur (verhoging daarin) waar het gemaaide koren werd opgeslagen 2. bergvak tussen gebinten 3. gebint, balkwerk
gebit, gebeêt, gebeet, zelfstandig naamwoord, gebete, gebitje, 1. gebit 2. bit van een paardentuig
geblutst, geblutsjdj, zelfstandig naamwoord, geblutsjdje, 1. (appel) met een beurse plek 2. met een deuk, gedeukt (auto) ook gedumpeldj
geboren worden, geboeëre waere, werkwoord, wuërtj geboeëre, weer/waerdje geboeëre, is geboeëre, geboren worden
gebouw, geboew, zelfstandig naamwoord, geboewe, gebuuwke, gebouw
gebraad, gebraôds, gebraods, verzamelnaam voor alles wat gebraden is
gebroers, gebreurs, gebroeders
gebruik, gebrk, gebroek, zelfstandig naamwoord, gebroeke, gebruukske, gebruik
gebruiken, gebroeke, werkwoord, gebrktj/gebroektj, gebroekdje, gebrkdj/gebroekdj, gebruiken
gedaan, gedaôn, gedaon, 1. gedaan; det is niks gedaôn – dat kun je beter niet doen, dat is niet aan te raden 2. voorbij, over; ’t is gedaôn – het is afgelopen; gedaon höbbe klaar zijn met zijn werk, zijn werk afhebben 3. schoongemaakt: ich höb de slaopkamer gedaôn – ik heb de slaapkamer een schoonmaakbeurt gegeven
gedachte, gedacht, zelfstandig naamwoord, gedachte, gedachtje, idee ook gedecht, prakkezasie
gedachte, gedecht, 1. gedachte, idee 2. consideratie; höb toch ein bietje gedecht met... – wees toch een beetje voorzichtig met... zie ook gedacht, prakkezasie
gedekseld, gedesseldj, ze gedesseldj kriege – een pak slaag krijgen ook gerete, gesopdj, getoepdj, gevèsjdj, geviemdj, gewiksjdj zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, streen, zwens
geden, gaeje, werkwoord, gaetj, gaetjdje, gegaedj, wieden (Middelnederlands: geden)
gedenken, gedinke, werkwoord, gedinktj, gedacht, gedachdj, gedenken
gedienstig, gedeenstig, bijvoeglijk naamwoord, gedeenstige, gedienstig
gedoe, gedoons, gedoe ook gedoonsel zie ook ambarras, kemersj, tórbel
gedompeld, gedumpeldj, bijvoeglijk naamwoord, gedumpeldje, gedeukt ook geblutsjdj
geduld, gedöldj, geduld
geduldig, gedöljig, bijvoeglijk naamwoord, gedöljige, geduldig
gedwee, gedwië, bijvoeglijk naamwoord, gedwiëje, gedwee
geel, gaêl, gael, bijvoeglijk naamwoord, gaele, geel; gael vèrf – geelzucht
geelsig, gaelsig, bijvoeglijk naamwoord, gaelsige, geelachtig
geen, gein, geine, geen; det guëftj tjer geine – dat wordt niks, dat zal niet lukken
geen ene, geineneine, niemand
geer, giër, zelfstandig naamwoord, giëre, giërke, geerakker, taps toelopend stuk land; giërke – 1. een naar boven spits toelopende strook stof die onder aan de rok in de naad wordt tussengevoegd om de rok wijd te laten uitlopen 2. een (naar beneden spits toelopende) strook stof die in de naad van de taille wordt tussengevoegd om de taille te verwijden
geest, geîst, geist, zelfstandig naamwoord, geiste, geistje, geest
geestelijk, geistelik, zelfstandig naamwoord, geistelike, geistelikske, geestelijke, priester ook preester
geestig, geistig, bijvoeglijk naamwoord, geistige, 1. geestig 2. geestelijk
geeuwhonger, giëwhónger, een hongerig gevoel waardoor men moet gapen
gefoefd, gefiefdj, bijvoeglijk naamwoord, gefiefdje, 1. slim, sluw; det is eine gefiefdje – dat is een slimme vogel zie ook loeës 2. goed ter been
gegruizeld, gegridzeldj, bijvoeglijk naamwoord, gegridzeldje, 1. verkruimeld, verpulverd 2. grijsachtig 3. met stippeltjes ook gridzelig
geheelonthouder, gehiëlónthaojer, zelfstandig naamwoord, gehiëlónthaojers, gehiëlónthäöjerke, geheelonthouder
geheng, gehing, hang- en sluitwerk (afgeleid van het werkwoord hengen – doen hangen); ingewanden en organen van een (geslacht) varken (>Jiddisch) zie ook gemuëk
gehoor, gehuër, gehoor
gehorig, gehuërig, bijvoeglijk naamwoord, gehuërige, gehorig
gejaagd, gejaagdj, bijvoeglijk naamwoord, gejaagdje, gehaast, ongedurig zie ook hortig
gek, gek, bijvoeglijk naamwoord, gekke, gek; zoeë gek es ter wiltj, zoeë gek es boes, zoeë gek es bob, zoeë gek es mofert, zoeë gek es ein kwartje, zoeë gek es ein raâd – zo gek als een deur; het is zoeë gek es ein paerd nao dae jóng – zij is stapel op die jongen; hae is gek met zien kleinkinjer – hij is dol op zijn kleinkinderen; gekke doeës! – rare meid, gekke del!; gekke laege – gekke streken, streken die men uithaalt voor de grap; gekke jen – flauwekul ook gezwejdj
gek, gek, zelfstandig naamwoord, gekke, gekske, 1. gek; geine gek van Sint Merte make – niet overdrijven; kloeët de gek, den vritj tjer good – je moet iemand met mooie woorden voor je zien te winnen ook flabbes, flap, flares, floeëres 2. beweegbare, met de wind meedraaiende kap, die men op een schoorsteen plaatst om het invallen van de wind te voorkomen. De naam is een verwijzing naar het gedrag van het ding, dat als een gek ronddraait bij verandering van windrichting. Vergelijk ook raadgek
gekaak, gekaak, geschreeuw ook gesjriëw
gekant, gekanjtj, bijvoeglijk naamwoord, gekanjtje, 1. gekant 2. gekend
gekke tuien, gekke tuën, zelfstandig naamwoord, (meervoud) gekke streken zie ook laege
gekkigheid, gekkigheîd, gekkigheid, zelfstandig naamwoord, gekkighede, gekkigheidje, gekte, gekheid
gekloot, gekloeët, gehannes, geklungel
gekloter, gekloeëter, geklingel ook getónkel, getrump
gekneusd, verrochdj, bijvoeglijk naamwoord, verrochdje, gekneusd, verstuikt; zich verrochdj höbbe – 1. zich vertild/ geforceerd hebben 2. een spier verrekt hebben
gekruid, gekruje, kruiden
geladen, gelaje, geladen; ein gelaje tóng – een beslagen tong; die kat hiët get gelaje – die kat is drachtig zie ook derop, inhöbbe
geld, geldj, geld; hae hiët geldj wie drek – hij heeft geld in overvloed ook moos
geldberg, geldjbarg, zelfstandig naamwoord, geldjbarge, geldjbergske, rijk persoon die erg boven op zijn centen zit zie ook barg
geldduivel, geldjduvel, zelfstandig naamwoord, geldjduvels, geldjduvelke, geldwolf, iemand die erg op geld belust is
gelden, gelje, werkwoord, geltj, gólj, gególje, gelden
geldig, geljig, bijvoeglijk naamwoord, geljige, geldig
Geleen, Gelaen, Geleen
geleg, gelaêg, gelaeg, 1. ligging; sjoeën in het gelaeg ligke – gunstig gelegen zijn 2. gelegenheid; Middelnederlands: gelege – ligging
gelegen, gelaege, gelegen; det kumptj neet gelaege – dat komt niet gelegen
gelei, gelei, zelfstandig naamwoord, geleije, geleike, laan, allee (Middelnederlands: geleide – leiding, van het werkwoord geleiden)
geliefd, geleefdj, bijvoeglijk naamwoord, geleefdje, geliefd
gelijk, gelk, geliek, bijvoeglijk naamwoord, gelieke, gelijk
geloof, glauf, bijvoeglijk naamwoord, glauve, geloof ook gluif
geloof, gluif, bijvoeglijk naamwoord, gluive, geloof ook glauf
geloop, gelaûps, gelaups, geloop
geloven, gluive, werkwoord, gluiftj, gluifdje, gegluifdj, geloven
gelp, gelp, bijvoeglijk naamwoord, gelpe, 1. welig (van planten) 2. zinnelijk, vurig, geil
gemaakt, gemaâkdj, gemaakdj, bijvoeglijk naamwoord, gemaakdje, 1. gemaakt; hae hiët zichzelf auch neet gemaâkdj – hij kan er ook niets aan doen dat hij zo'n karakter heeft 2. gekunsteld, niet echt, overdreven
gemaakt-gekocht, gemaakdj-gekochdj, gemaakdj-gekochdje kleier – confectiekleding
gemak, gemaâk, gemaak, gemak
gemakkelijk, gemaekelik, bijvoeglijk naamwoord, gemaekelike, gemakkelijk; det is geine gemaekelike – dat is geen makkelijk persoon in de omgang ook gemekkelik
gemakkelijk, gemekkelik, zie gemaekelik
gemanierd, gemeneerdj, bijvoeglijk naamwoord, gemeneerdje, gemanierd
gemartel, gemértel, moeizaam werk zie ook genäôk
gemeen, gemein, bijvoeglijk naamwoord, gemeine, gemeen
gemeend, gemènjdj, bijwoord, menens ook meines
gemeenlijk, gemeinlik, doorgaans, meestal ook dooreîn, meistal
gemeente, gemènjdje, zelfstandig naamwoord, gemènjdjes, gemeente
gemek, gemeêk, gemeek, zeurachtig gehuil
gemeuk, gemuëk, zelfstandig naamwoord, (onbruikbaar deel van) de ingewanden (van een geslacht varken) Afgeleid van het Vroegnieuwnederlandse woord moocke – dierenmaag zie ook gehing
gemoed, gemood, gemoed
gemoed, gemoodj, gestemd, geluimd: dao bön ich neet väör gemoodj – daar ben ik niet voor in de stemming; good gemoodj zeên – in een goede stemming verkeren
genadekruid, genadekrd, genadekroed, ijzerhard (Verbena officinalis) ook kirkkrd zie ook kroedwès
gendarme, sjelderm, zelfstandig naamwoord, sjelderme, sjeldermke, politie, marechaussee (Frans: gendarme, oorspronkelijke betekenis: gens d’armes (mv) – wapenlieden)
Geneerhof, Geneerhof, Nederhoven
genegen, genaege, genegen
genekant, genekanjtj, aan de overkant (van); genekanjtj de Maas – aan de overkant van de Maas ook uëverkanjtj
geneuk, genäôk, genäök, gepruts, gedoe, moeizaam werk: det genäök mèt die knien bön ich meug – dat gedoe (werk) met die konijnen ben ik zat zie ook gemértel
genezen, genaeze, werkwoord, genuësjtj, genoeës/genaâs/genaas, genaeze, genezen ook heile
genezen, genaeze, genezen, beter ook baeter, heil zie ook baeterder
genoeg, genóg, genoeg ook zaât (>Jiddisch)
Genoenhof, Genoenhof, eertijds hoeve van kasteel Heel (Sint Anna). Staat op oude kaarten vermeld als ‘Nieuwe Hof’, in het Heels vertaald als ‘Noewen Hoeëf’. Om het aanzien van de boerderij te verhogen werd er later het voorvoegsel ‘ge’ aan toegevoegd (vergelijk Geneerhof – Nederhoven), dat weer werd vernederlandst tot Genoenhof
genootschap, genoeëtsjap, zelfstandig naamwoord, genoeëtsjappe, genoeëtsjepke, genootschap
gepast, gepasjdj, bijvoeglijk naamwoord, gepasjdje, gepast
geperstketeld, gepaerskäöteldj, bijvoeglijk naamwoord, gepaerskäöteldje, voor de gek gehouden, beledigd
geprazel, geprazel, langdurig, oninteressant, eentonig (mompelend) gepraat
Gérard, Sjra, Sjrake, Graat, Gérard, Gerard
Gerardus, Graat, Graatje, Sjra, Gerardus
gereed, gereîd, gereid, gereed, klaar ook klaor, vaerdig
gereedschap, gereidsjap, zelfstandig naamwoord, gereidsjappe, gereidsjepke, gereedschap ook gerei
gerei, gerei, 1. spul(len); det is nöt gerei – dat is gevaarlijk spul 2. gereedschap ook gereidsjap 3. mannelijk geslachtsdeel
gereten, gerete, ze vies gerete kriege – een flink pak slaag krijgen ook gedesseldj, gesopdj, getoepdj, gevèsjdj, geviemdj, gewiksjdj zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, streen, zwens
gerief, gereef, gerief; aan zien gereef kómme – aan zijn gerief komen, klaarkomen ook vaerdig kómme, klaorkómme
gerimpeld, gerumpeldj, bijvoeglijk naamwoord, gerumpeldje, gerimpeld
Gerla, Gerla, zie Girla
Gerlachus, Girla, Gerlachus ook Gerla
Gertrudis, Tru, Trui, Truida, Gerd, Gerda, Gertrudis; langs Truke – Pater dr. Neijensstraat (deze straat werd vroeger zo genoemd, omdat Truke Coumans op de hoek van de Heerbaan en de – destijds nog niet zo genoemde – Pater dr. Neijensstraat woonde)
geruit, gerdj, geroedj, bijvoeglijk naamwoord, geroedje, geruit
gerust, gerösjdj, bijvoeglijk naamwoord, gerösjdje, 1. gerust 2. rustig: det is eine gerösjdje, det is ein gerösjdje ziël – dat is een rustig iemand, iemand die geen last heeft van stress
gescheer, gesjiër, 1. gereedschap 2. tuig, al de riemen en koorden waarmee een paard of een ander dier wordt toegerust om iets voort te trekken of te dragen; het hiël gesjiër – de hele flikkerse boel (Duits: Geschirr – gerei, paardentuig, vaatwerk) ook getg
gescheid, gesjeîd, gesjeid, erfafscheiding. Afgeleid van het werkwoord ‘scheiden’
gescheten, gesjete!, tussenwerpsel, (letterlijk: gescheten) je kunt me wat!
geschoold, gesjoeëldj, bijvoeglijk naamwoord, gesjoeëldje, geschoold
geschreeuw, gesjriëw, geschreeuw ook gekaak
gesopt, gesopdj, 1. gesopt 2. ze gesopdj kriege – een pak slaag krijgen ook gedesseld, gerete, getoepdj, gevèsjdj, geviemdj, gewiksjdj zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, streen, zwens
gespannen, gespanne, 1. gespannen 2. van het nodige voorzien: bös se alweer gespanne – kun je er voorlopig weer tegen (zegswijze na aanschaf van een nieuw pak, nieuwe schoenen enz.)
gesprekelijk, gespriëkelik, bijvoeglijk naamwoord, gespriëkelike, spraakzaam: eine gespriëkelike mins – een spraakzame man (Vlaams: gesprakig) zie ook kalechtig
gespuis, gespuus, gespuis ook gevuchel, kerpuul, tg
gestuikt, gestkdj, gestoekdj, bijvoeglijk naamwoord, gestoekdje, met een dik, gedrongen figuur: eine gestoekdje, ein gestoekdj menke – een gedrongen mannetje; verwant met het werkwoord ‘stuiken’ – o.a. druiven persen zie ook kroekestop, struikske
getatel, getoutel, gewauwel, geklets
getoept, getoepdj, geslagen; ze getoepdj kriege – een pak slaag krijgen ook gedesseldj, gerete, gesopdj, geviemdj, gewiksjdj zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, zwens
getonkel, getónkel, geklingel ook gekloeëter, getrump
getreden, getroeëje, op zijn tenen/pik getrapt, beledigd
getreut, geträôt, geträöt, getoeter
getromp, getrump, geklingel ook gekloeëter, getónkel
getuig, getg, getuug, zelfstandig naamwoord, getuge, getuugske, paardentuig; door het getuug gaôn – door het lint gaan; in het getuug haoje – in bedwang houden ook gesjiër
getuige, getuge, zelfstandig naamwoord, getuges, getuige
getuigen, getuge, werkwoord, getuugtj, getuugdje, getuugdj, getuigen
Geulle, Gäöl, Geulle
geus, guës, bijvoeglijk naamwoord, guëze, niet kerks: eine guëze – iemand die niet naar de kerk wil gaan (vergelijk de vroegere betekenis van het Nederlandse woord 'geus': 'niet katholiek, afvallig, ketters')
gevaar, gevaor, zelfstandig naamwoord, gevaore, geväörke, gevaar
gevaar, geviërs, verzamelwoord voor alles wat rijdt, verkeer (Duits: Gefährt – voertuig, rijtuig, wagen)
gevaarlijk, geviërlik, bijvoeglijk naamwoord, geviërlike, gevaarlijk
gevel, gevel, zelfstandig naamwoord, gevels, gevelke, 1. gevel 2. neus: eine gooie gevel aanne kop höbbe – een grote neus hebben zie ook naas, kuît, Terneuze
geven, gaeve, werkwoord, guëftj, gaaf, gegaeve, geven; ich gaef ter eine – ik geef een rondje; det gáéf ich eweg – daar hecht ik geen waarde aan; det guëftj tjer geine – dat wordt niks, dat zal niet lukken
gevimd, geviemdj, ze geviemdj kriege – ervan langs/een pak rammel krijgen ook gedesseldj, gerete, gesopdj, getoepdj, gevèsjdj, gewiksjdj zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, streen, zwens
gevoel, geveûl, geveul, zelfstandig naamwoord, geveules, geveulke, gevoel
gevogel, gevuchel, 1. grote groep (vliegende insecten, vogels) zie ook klócht 2. gespuis
gevreet, gevraêt, gevraet, 1. het vreten 2. mond 3. gezicht (Duits: die Fresse – bek, muil, smoel, bakkes) zie ook bakkes, gelis, moel
gevroor, gevruër, vorst
Gevuilikskuil, Gevoelnikskoel, zie Voelikskoel
gewar, gewor, wirwar, verwarring, verwarde situatie
geweer, gewaer(d)e, laot hem mer gewaer(d)e – laat hem maar begaan; hae kinjtj gewaer(d)e – hij kan terecht/zijn gang gaan (Duits: gewähren)
geweer, gewiër, zelfstandig naamwoord, gewiëre, gewiërke, geweer ook sjeetgewiër
geweld, geweldj, geweld
geweldig, geweljig, bijvoeglijk naamwoord, geweljige, geweldig
gewijd, gewejdj, bijvoeglijk naamwoord, gewejdje, scheef zie ook winjdjsjeif
gewikst, gewiksjdj, bijvoeglijk naamwoord, gewiksjdje, gepoetst: gewiksjdje sjoôn – gepoetste schoenen; ze gewiksjdj kriege – een pak rammel krijgen ook gedesseldj, gerete, gesopdj, getoepdj, gevèsjdj, geviemdj zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, streen, zwens
gewoon, gewuën, bijvoeglijk naamwoord, gewuëne, gewoon
gewoonte, gewuënjdje, zelfstandig naamwoord, gewuënjdjes, gewoonte ook aangewuënjdje
gezegde, gezèkdje, zelfstandig naamwoord, gezèkdjes, gezegde
gezever, gezeiver, 1. gekwijl 2. oeverloos gezwam
gezond, gezónjdj, bijvoeglijk naamwoord, gezónj, gezónje, gezond; klage op gezónj bein – klagen zonder reden; zoeë bös se gezónjdj en zoeë höbs se pis – aan een goede gezondheid kan soms plotseling een einde komen
gezouten, gezaote!, gezouten! (een kreet die werd geroepen tijdens een spelletje op de jongensschool in de jaren '40-'50, dat erin bestond – als het koud was in de winter – in de hoek van de speelplaats die werd gevormd door het raadhuis en het lokaal van de eerste en tweede klas, als groep tegen elkaar aan te duwen om het warm te krijgen)
gezusters, gezösters, gezusters
gezwaaid, gezwaâd, gezwaad, een in twee richtingen gemaaid grasveld
gezwaard, gezwiërdj, bijvoeglijk naamwoord, gezwiërdje, zwaar(der geworden)
gezwenk, gezwank, bijvoeglijk naamwoord, gezwanke, lenig
gezwets, gezwejdj, bijvoeglijk naamwoord, gezwejdje, gek
gielis, gelis, zelfstandig naamwoord, gelisse, geliske, mond, keel, buik; zich get in dae gelis slingere – iets op een weinig elegante manier naar binnen werken, opeten (Rijnlands: Gilles – buik) ook moel, mónjdj
gier, gr, gier, gierig (alleen predicatief gebruikt); ich wis neet det ter zoeë gier waas – ik wist niet dat hij zo gierig was (Maar: eine gierige mins – een gierige man)
gieten, gete, werkwoord, geetj/guutj, goeët, gegoeëte, gieten
gifschieter, giftsjieter(d), zelfstandig naamwoord, giftsjieters, giftsjieterke, driftkikker
gift, gift, woede; van gift – uit woede
giftig, giftig, bijvoeglijk naamwoord, giftige, 1. giftig 2. kwaad: giftig wie eine knn – pisnijdig
gij, gaê, gae, 1. u 2. jullie (in een betrekkelijke en afhankelijke vragende zin wordt een ‘j’ of ‘tj’ toegevoegd aan het betrekkelijk of vragend voornaamwoord als het persoonlijk voornaamwoord gae wordt gebruikt: het maetje detj gae gezeen höbtj/ de mins daetj gae gezeen höbtj/ de vrouw dietj gae gezeen höbtj; ich vraog mich aaf wietj gae det doonjtj/woeëtj gae haer gaonjtj – ik vraag me af hoe u dat doet/waar u naartoe gaat; ich weit neet waatj gae doonjtj- ik weet niet wat u doet; wètj gae waal waemtj gae väör uch höbtj? – weet u wel wie u voor u hebt? zie ook djer
ginderop, gunjeroppes, die kant uit, ginderop ook daoderoppes, daohaêr, dao(je)roppes, dao-opaan
ginds, gun(d)s, ginds
gipsofiel, gipsofiel, gipskruid (Gypsophylla muralis)
gist, ges, gist
gistkoek, géskook, zelfstandig naamwoord, géskeuk, géskeukske, pannenkoek waarin gist is verwerkt
glad, glaât, glaat, bijvoeglijk naamwoord, glate, glad
gladdigheid, glatigheid, gladheid
glas, glaâs, glaas, zelfstandig naamwoord, glazer, glaeske, glas
glasgordijn, glaasgerdien, zelfstandig naamwoord, glaasgerdiene, glaasgerdienke, glasgordijn, vitrage
glazen, glazere, glazen, van glas
Gleis, geleîs, geleis, zelfstandig naamwoord, geleise, geleiske, spoorrails (Duits: Geleise, Gleis)
glibber, glibber, eine kale glibber – een kaal hoofd, kletskop
gloei, gleuj, bijvoeglijk naamwoord, gleuje, 1. gloeiend 2. warmte uitstralend: es ter vief menute in bed liktj, is ter zoeë gleuj wie ein stuifke – als hij vijf minuten in bed ligt, straalt hij als een kacheltje 3. geil: emes met eine gleuje kk – iemand met een geile blik; eine gleuje – een geil persoon, een hete bliksem ook brenjig, heît, luîps, sjerp
gloeien, gleuje, werkwoord, gleutj, gleutjdje, gegleudj, gloeien ook hètse, sjiene, straole
Godefridus, Fried, Friedus, Ansfried, Godefriedus, Winfried; Friedus zie Fried
godweet, godweît, godweit, det is godweit wie wd – dat is ontzettend ver
goed, good, bijvoeglijk naamwoord, gooj, gooje, goed; gooj bótter – roomboter; de gooj kamer – de mooie/beste kamer (pronkkamer waarin niet werd gewoond, maar die alleen werd gebruikt voor hoog bezoek – bijvoorbeeld van de pastoor of de burgemeester – of op hoge feestdagen, en waarin doordeweeks de zondagse fiets werd gestald); dao kries se geine gooje van(ne) – dat breng je niet tot een goed einde, wat je ook probeert; good is good! – je moet niet overdrijven; dao bön ich geine gooje väôr – daar ben ik ongeschikt voor; dao höbbe ze eine gooje aan es väörzitter – aan die persoon hebben ze een geschikte voorzitter; gooi zin höbbe – goed geluimd/gemutst zijn; ich bön waal good, mer neet gek – ik ben weliswaar goedhartig/tolerant, maar ik laat niet over me lopen; ein gooj baan – een goed betaalde baan; óm good vief oer – ruim vijf uur; ein gooj waek later – ruim een week later; dao is hae good mèt – daar heeft hij voordeel van; dae rieke oeëme, dao hiët ter eine gooje aan – die rijke oom, daar heeft hij profijt van
goed bij, goodbie(je), intelligent, slim, bij de pinken; doe bös neet goodbie(je) – je bent niet goed bij je verstand
goeddoens, gooddoons, voldoening ook voldoning
goededag, gooiendaâg!, gooiendaag, goededag; emes gooiendaag zègke – iemand groeten; dae zèk ich geine gooiendaag miër – die persoon groet ik niet meer zie ook daâg
goedenacht, gooienacht, goedenacht, welterusten
goedkallen, goodkalle, werkwoord, kaltj good, kaldje good, goodgekaldj, goedpraten
goedkoop, goodkaûp, goodkaup/gooiekaup, bijvoeglijk naamwoord, goodkaupe/gooiekaupe, goedkoop ook gooiekaûp zie ook baeterkaûp, bèstekaûp; gooiekaûp goedkoop ook goodkaûp zie ook baeterkaûp, bèstekaûp
gooien, goeëje, werkwoord, goeëtj, goeëtjdje, gegoeëdj, gooien; get wied van zich aaf goeëje – iets achteloos wegwuiven, ter zijde schuiven, doen alsof iets voor de persoon in kwestie onbelangrijk is; de kop in de nak goeëje – zich verwaand gedragen
goot, guët, zelfstandig naamwoord, guëte, guëtje, goot zie ook gratsj, grup, kaanjel, zp
gordijn, gerdien, zelfstandig naamwoord, gerdiene, gerdienke, gordijn
goud, goldj, goud (Duits: Gold)
gouden, golje, gouden, van goud ook goulje; goulje gouden, van goud ook golje
graaf, graaf, zelfstandig naamwoord, grave, graefke, 1. graaf (edelman) 2. greppel, droogstaande sloot
graat, graot, zelfstandig naamwoord, graote/gräöt, gräötje, graat; neet zuver oppe graot – 1. (van vis) niet helemaal vers meer 2. niet helemaal eerlijk, niet volkomen te vertrouwen
graf, graâf, graaf, zelfstandig naamwoord, grave, graefke, graf
grafschrift, graafsjrift, zelfstandig naamwoord, graafsjrifte, graafsjriftje, grafschrift
grafsteen, graafsteîn, graafstein, zelfstandig naamwoord, graafstein, graafsteinke, grafsteen
grafstem, graafstum, zelfstandig naamwoord, graafstumme, graafstumke, grafstem
granten, granjtje, werkwoord, granjtj, granjtjdje, gegranjdj, 1. iemand het eten uit de mond kijken, door zijn houding overduidelijk laten blijken dat men een hapje wil meeëten 2. klaplopen
granter, granjtjer(d), zelfstandig naamwoord, granjtjers, grenjtjerke, iemand die er duidelijk op uit is een graantje van iemand mee te pikken, gratis iets te krijgen
gras, graâs, graas, gras
Grashoek, Graashook, Grashoek
grats, gratsj, zelfstandig naamwoord, gratsje, gretsjke, goot zie ook guët, grup, kaanjel, zp
grauw, grauw, bijvoeglijk naamwoord, grauwe, 1. grijs 2. niet schoon (van was) 3. vaalbleek: grauw kieke – een vaalbleke gelaatskleur hebben 4. ongepast: grauwe kal – ongepaste/onwelvoeglijke taal; eine grauwe petroeën – iemand die ongepaste taal uitslaat zie ook grs, nöt
grauwelen, grauwele, werkwoord, grauweltj, grauweldje, gegrauweldj, mopperen (vergelijk het Engelse to growl, en de Nederlandse uitdrukking ‘grauwen en snauwen’) ook knotere zie ook snotere
grauwelier, grauweliër, zelfstandig naamwoord, grauweliërs, grauweliërke, mopperkont ook grauwelpot, knoperpot
grauwelpot, grauwelpot, zelfstandig naamwoord, grauwelpöt, grauwelpötje, mopperkont ook grauweliër
grellig, grellig, bijvoeglijk naamwoord, grellige, lelijk/niet goed uitziend; eine grellige zwaer – een slecht uitziende zweer (afgeleid van het werkwoord ‘grellen’ – huiveren, rillen)
griend, greenjdj, griend, uiterwaard, zandige of kiezelachtige strook langs een rivier
grienijzer, grieniezer, zelfstandig naamwoord, grieniezers, grieniezerke, zeurpiet, humeurig iemand ook kuumvot, niesoeër, spörgkoe, zeikhoeës, zeikstreen, zeikvioeël, zemel, zemelezeikerd
grijpen, griepe, werkwoord, grieptj, greep, gegrepe, grijpen
grijs, grs, gries, bijvoeglijk naamwoord, grieze, grijs; ein gries doef – vrouw met grijs haar; gries mik – bruin brood (vergelijk het Duitse Graubrot) zie ook grauw
grimas, grimas, grimats, zelfstandig naamwoord, grima(t)se, grime(t)ske, grimas ook grimasj
groei, gruuj, groei; kleier oppe gruuj kaupe – te grote kleren kopen (voor kinderen), zodat ze ook nog kunnen worden gedragen als de kinderen groter worden
groeien, greuje, werkwoord, greutj, greutjdje, gegreudj, groeien zie gruje
groeien, gruje, werkwoord, gruujtj, gruutjdje, gegruujdj, groeien; gruje wie hop – ontzettend snel groeien; gruje wie eine koestért – groeien als een koeienstaart (naar beneden groeien, d.w.z. kleiner worden; wordt gezegd van oude mensen) ook greuje
groen, greun, bijvoeglijk naamwoord, greune, groen; eine greune – een fluim
groensig, greunsig, bijvoeglijk naamwoord, greunsige, groenachtig
groente, greunte, groente
groep, grup, zelfstandig naamwoord, gruppe, grupke, groep, goot in de stal achter de koeien (verwant aan de woorden ‘graven’, ‘greppel’) zie ook gratsj, guët, kaanjel, zp
groes, groos, zelfstandig naamwoord, groze, greuske, 1. groes, groeze, met groen of gras bewassen land 2. waswei, grasveldje waarop de was werd gebleekt (verwant met het woord gras) zie ook bleik (2)
grof, groeëf, bijvoeglijk naamwoord, groeëve, grof
gromet, gromenjtj, tweede hooi, najaarshooi, nagras, etgras, etgroen (Duits: Grummet)
grond, grónjdj, grond
gronden, grónje, werkwoord, grónjtj, grónjdje, gegrónjdj, gronden, in de gondverf zetten
groot, groeët, bijvoeglijk naamwoord, groeëte, groot; groeëte lies – een meisje dat dingen doet waarvoor ze te oud wordt geacht; groeëte löbbes – een jongen die dingen doet waarvoor hij te oud wordt geacht; groeëte sjoeël – basisschool vanaf groep drie
groothals, groeëthals, zelfstandig naamwoord, groeëthels, groeëthelske, een verwaand persoon ook gruëtslap
grootje, groeëtje, zelfstandig naamwoord, groeëtjes, grootmoeder
grootouders, groeëtaojers, grootouders
groots, gruëts, bijvoeglijk naamwoord, gruëtse, 1. trots 2. verwaand
grootsigheid, gruëtsigheid, 1. trots 2. verwaandheid
grootslap, gruëtslap, zelfstandig naamwoord, gruëtslep, gruëtslepke, iemand die het hoog in zijn bol heeft ook groeëthals
grootslapperij, gruëtslapperie, verwaandheid
grootte, gruëdje, zelfstandig naamwoord, gruëdjes, grootte
gruis, grs, gruus, gruis
gruizelig, gridzelig, bijvoeglijk naamwoord, gridzelige, zie gegridzeldj
Guillaume, Giel, Gielke, Wiel, Wullem, Guillaume, Wilhelmus
Guillaume, Wiel, Wielke, Wullem, Giel, (Guillaume) Wilhelmus
Guillaume, Wullem, Wiel, Giel, Giljem, (Guillaume) Wilhelmus
gulden, gölje, zelfstandig naamwoord, göljes, gulden
Gulpen, Gulpe, Gulpen; geis se nao/kum(p)s se van Gulpe? – je gulp staat open!
gulzig, gölzig, bijvoeglijk naamwoord, gölzige, gulzig
gummi, gummi, van rubber gemaakt; gummi haosse – rubber handschoenen
gust, göst, bijvoeglijk naamwoord, göste, onvruchtbaar; ein göste koe – 1. een 'afgemolken' koe die niet veel of geen melk meer geeft 2. een koe die niet drachtig wordt
gusteling, gösteling, zelfstandig naamwoord, göstelinge, göstelingske, iemand die nog niet droog is achter zijn oren
Guustaaf, Taaf, Guustaaf
haak, haok, zelfstandig naamwoord, häök, häökske, haak; haokse haok – winkelhaak
haaks, aâks, zie haâks
haaks, haoks, bijvoeglijk naamwoord, haokse, haaks; haokse haok – winkelhaak
haam, haam, zelfstandig naamwoord, hame, haemke, leren of houten juk om de hals van een trekpaard, paardengareel; dae de haam neet kan lieje, mót neet paerd wille heite – over beroepslasten moet men niet klagen; de haam – het haam
haammaker, haammaeker, zelfstandig naamwoord, haammaekers, haammaekerke, vervaardiger van paardenhamen, zadels ook zadeliër, zadelmaeker
haamspaan, haamspaon, zelfstandig naamwoord, haamspaone, haamspäönke, een van de twee houten zijstukken van een haam; dae hiët noeët de haamspaone gebroeëke – wordt gezegd van iemand die erg lui is zie ook Lins
haan, haan, zelfstandig naamwoord, haander, haenke, haan; eine haan krejtj ’t helst op ziene eige mèsthaûp – thuis, op eigen terrein, heeft iedereen het meeste lef; eine gooje(n) haan is neet vèt – een goede minnaar mag niet dik zijn
haar, haar!, linksaf! (commando aan een paard) zie ook herú! hao! hot! houw! jö! juuj! truugku!
haar, haêr, haer, heen; haer en trök – heen en terug; dao kum(p)tj tjer haêr – daar komt hij aan
haar, haor, zelfstandig naamwoord, haore, häörke, haar; de haor – het haar; Hollands mèt haor – slecht Nederlands, Nederlands met een sterk Limburgs accent ook Huilands; door haore en snaore gaôn – zich nergens iets van aantrekken zie ook kappes, tebak
haar, häôr, häör, 1. haar (pers. vnw.) 2. hen, hun: ich höb häör gezeên – ik heb haar/hen gezien; det höb ich häör gegaeve – dat heb ik haar/hun gegeven
haar, häör, bezittelijk voornaamwoord, häöre, 1. haar: häöre mins – haar man 2. hun: häör kinjer – hun kinderen
haarblok, haarblok, zelfstandig naamwoord, haarblokke/haarblök, haarblökske, houten blok, waarop een haariezer of hiërsel (zie aldaar) is bevestigd. Hierop kon de boer zittend de zeis haren (zie aldaar).
haarenkelen, aar(h)inkele, zie haar(h)inkele
haarenkelen, haar(h)inkele, werkwoord, haar(h)inkeltj, haar(h)inkeldje, gehaar(h)inkeldj, zijn enkels bezeren door ze tegen elkaar te stoten als gevolg van het dragen van klompen ook aarhinkele, aarinkele
haarhalen, haarhoeële, werkwoord, hoeëltj haar, hoeëldje haar, haargehoeëldj, terughalen
haarijzer, haariezer, zelfstandig naamwoord, haariezers, haariezerke, aambeeldachtig ijzeren gereedschap, dat meestal was bevestigd op een haarblok (zie aldaar) en dat werd gebruikt bij het haren (zie aldaar) van de zeis ook hiërsel
haarsel, hiërsel, zelfstandig naamwoord, hiërsels, hiërselkes, aambeeld dat wordt gebruikt bij het hare (zie aldaar) van de zeis ook haariezer
haarspang, haorspang, zelfstandig naamwoord, haorspange, haorspengske, haarspeld
haaru, herú! l, inksaf! (commando tegen een paard) zie ook haar! hao! hot! houw! jö! juuj! truugku!
haas, haas, zelfstandig naamwoord, haes, haeske, haas; weite woeë haas hktj – van wanten weten, van de hoed en de rand weten
haast, haost, haast (zelfstandig naamwoord); wie mië(r) haost wie minder spood – hoe meer haast men heeft des te langzamer schiet men op, oftewel: haastige spoed is zelden goed
haast, haost, haast, bijna (bijwoord) ook bekans, bienao, intrinjtj
haasten, haoste, haoste, zich, werkwoord, haosjtj, haosjtjdje, gehaosjdj, zich haasten ook zich jage, zich plaoge, zich spoje
habenichts, haberniks, zelfstandig naamwoord, habernikse, habernikske, armoedzaaier, bezitloze (Duits: Habenichts)
haffelen, haffele, werkwoord, haffeltj, haffeldje, gehaffeldj, onder de rokken voelen bij een meisje
hagedis, aektes, zelfstandig naamwoord, aektesse/aekvèsse, aekteske/aekvèske, hagedis (Oud-Hollands, ca.1600: aechdisch, Middelnederlands: egetisse; Duits: Eidechse) (Lacerta); aekvès salamander (waarschijnlijk wordt een salamander – omdat hij in het water leeft en lijkt op een hagedis – naar analogie van het woord aektes aekvès genoemd)
haken, haoke, werkwoord, haoktj, haokdje, gehaokdj, haken
hakkenschijter, hakkesjieter(d), zelfstandig naamwoord, hakkesjieters, hakkesjieterke, koe die op zijn hielen schijt
hakkerloot, hakkerloeët, hakkerdjuë, krachtterm, bastaardvloek
haksel, haksel, fijngehakt stro als veevoer ook heksel
haksel, heksel, zie haksel
hakselbak, hakselbak, zelfstandig naamwoord, hakselbek, hakselbekske, houten bak waarin fijngehakt stro (haksel of heksel) werd bewaard ook hakselkist, hekselbak, hekselkist
hakselbak, hekselbak, zie hakselbak
hakselen, haksele, werkwoord, hakseltj, hakseldje, gehakseldj, stro fijn snijden om als veevoer te gebuiken
hakselkist, hekselkist, zie hakselkist
hakselmes, hakselmets, zelfstandig naamwoord, hakselmetse, hakselmetske, halfrond mes, aan beide uiteinden voorzien van een haaks op het snijblad geplaatst handvat, dat werd gebruikt om stro fijn te snijden tot haksel (zie aldaar)
halen, hoeële, werkwoord, hoeëltj, hoeëldje, gehoeëldj, halen
halfer, halfe(r), zelfstandig naamwoord, halfe(r)s, pachter (vroeger ook genoemd halfman of halfwin: tijdpachter die de helft van zijn oogst als pacht afdroeg)
halferse, halfe(r)se, zelfstandig naamwoord, halfeses, vrouw van een halfe(r)
halverwegen, halverwaeges, halverwege
hamen, hame, hame, zich, werkwoord, haamtj, haamdje, gehaamdj, 1. met elkaar overweg kunnen: die twië hame zich good – die twee kunnen goed met elkaar overweg 2. samengaan: vleis haamtj zich neet met vès – vlees is niet te combineren met vis; werkwoord afgeleid van het zelfstandig naamwoord ‘haam’- gareel. De grondbetekenis is dus ‘in hetzelfde gareel lopen’ zie ook zich pakke
Hampol, Hampol, oude benaming voor Pol
hand, hanjdj, zelfstandig naamwoord, henj, henjtje, hand; vrouwehenj en paerstenj moge noeët stilstaôn – vrouwenhanden en paardentanden mogen nooit stilstaan (m.a.w. vrouwen dienen altijd iets omhanden te hebben); henj(tjes) wie eine meister – handen als van een schoolmeester, d.w.z. handen van iemand (zoals een onderwijzer) die duidelijk geen handenarbeid verricht, geen werkhanden; dae gauw is mèt de henj is auch gauw mèt de tenj – wie snel is met zijn handen is ook snel met zijn tanden; de hanjdj höbbe – met voldoende mensen zijn om te kaarten; zich get inne henj laote duje – een kat in de zak kopen
handel, hanjel, handel
handelen, hanjele, werkwoord, hanjeltj, hanjeldje, gehanjeldj, handelen
handen, hanje, werkwoord, hanjtj, hanjdje, gehanjdj, goed afgaan: det hanjtj mich good – dat gaat me goed af ook veuge
handig, henjig, bijvoeglijk naamwoord, henjige, handig
handje, henkske, zelfstandig naamwoord, henkskes, een jong knechtje op de boerderij
handnaaiertje, hanjdjnäökerke, zelfstandig naamwoord, hanjdjnäökerkes, handnaaimachientje
handschoen, haôs, haos, zelfstandig naamwoord, haosse, häöske, handschoen; gummi haosse – rubber handschoenen
handveger, hanjdjvaeger, zelfstandig naamwoord, hanjdvaegers, hanjdjvaegerke, stoffer
handvol, hampel, ampel, zelfstandig naamwoord, hampele, hempelke, handvol ook ampel
handwijzer, hanjdjwiezer, zelfstandig naamwoord, hanjdjwiezers, hanjdjwiezerke, wegwijzer
hanenpoot, haanderepoeët, zelfstandig naamwoord, haanderepuët, haanderepuëtje, 1. hanenpoot 2. eenmotorig vliegtuigje 3. haanderepuët – gebrekkig, onregelmatig handschrift ook hanepoeët
hanenpoot, hanepoeët, zelfstandig naamwoord, hanepuët, hanepuëtje, 1. hanenpoot ook haanderepoeët eenmotorig vliegtuigje 3. hanepuët – gebrekkig, onregelmatig handschrift
hanger, henger, zelfstandig naamwoord, hengers, hengerke, klerenhanger
hangkaas, hangkiës, hangop, hangebast (koud melkgerecht van karnemelk die men – in een zak of doek opgehangen – heeft laten uitdruipen en vervolgens met zoete melk en suiker aangemengd) ook fluitekiës, fluiterd
hanneskoot, hanneskt, hanneskoet, zelfstandig naamwoord, hanneskoete, hanneskoetje, sukkel ook druif, subbedeijes
har, her, zelfstandig naamwoord, herre, herke, scharnier, har; de däör is oet de her – de deur is uit het scharnier; zich oet de her gape – zich een kaakverklemming gapen ook sjerneer zie ook gehing
haren, hare, werkwoord, haartj, haardje, gehaardj, scherpen van een zeis met behulp van een hamer en een aambeeld, het haariezer of hiërsel; hare en wette hiët niks te verlètte, mer met wazele en kieke geit de tied verstrieke – het scherpen en slijpen van een zeis is geen verloren tijd, maar praten en rondkijken wel
haring, hiëring, zelfstandig naamwoord, hiëringe, hiëringske, haring (Clupea harengus)
haringschillen, hiëringsjèlle, gebruik op de avond van aswoensdag, waarbij de kasteleins gratis haringen ter beschikking stellen aan hun klanten
harmonica, monika, zelfstandig naamwoord, monika's, 1. mondharmonika 2. trekharmonika (‘inkorting van harmonica’)
Harrie, Hanrie, Har, Harie, Hent, Driek, Driekes, Harrie, Henricus
harst, hest, zelfstandig naamwoord, heste, hestje, uitgebakken lap vet spek (afgeleid van het Middelnederlandse werkwoord ‘hersten’- braden)
harstkot, hestekt, hestekoet, zelfstandig naamwoord, hestekoete, hestekoetje, plaats die zichtbaar wordt als men de hest (zie aldaar) uit een spekpannenkoek verwijdert
hart, hert, zelfstandig naamwoord, herte, hertje, hart
hartbufje, hérbufke, bijvoeglijk naamwoord, hérbufkes, hartig hapje ook hertbufke; hertbufke zie herbufke
hartelijk, hertelik, bijvoeglijk naamwoord, hertelike, 1. hartelijk 2. hartig
hartpens, hertpens, binnenste, hart, diepste innerlijk, inborst; in zien hertpens daugtj tjer neêt – in zijn binnenste/van binnen deugt hij niet
haschen, hasje, hie is niks te hasje – hier is niets te halen (Duits: haschen – grijpen, pakken)
haspelen, haspele, werkwoord, haspeltj, haspeldje, gehaspeldj, 1. op een haspel winden 2. stuntelig te werk gaan, moeizaam met iets bezig zijn
haten, hate, werkwoord, haâtj/haatj, haatjdje, gehaâdj/gehaadj, 1. haten 2. een grote hekel hebben aan: det haat ich anges – daar heb ik een gruwelijke hekel aan (vergelijk de betekenis van het Engelse to hate)
haver, haver, haver; de aoj haver mót de augst biejein trèkke – de oude haver moet de tijd overbruggen tot de nieuwe oogst
hazengarf, hazegerf, duizendblad (Achillea millefolium) ook doezenjdjtal, hazegraâs, hazekervel, sjaopegerf, thiëbloom zie ook kroedwès
hazengras, hazegraâs, hazegraas, duizendblad (Achillea millefolium) ook doezenjdjtal, hazegerf, hazekervel, sjaopegerf, thiëbloom zie ook kroedwès
hazenkervel, hazekervel, duizendblad (Achillea millefolium) ook doezenjdjtal, hazegraâs, hazegerf, sjaopegerf, thiëbloom zie ook kroedwès
hebben, höbbe, werkwoord, hiët, haai, gehadj, hebben; höbbe zag Pöbbe – gezegde waarmee men iemands hebzucht wil uitdrukken; de mins wiltj det neet höbbe – mijn man is daartegen, vindt dat niet goed; höbs se dich? höbtj djer uch? ben je/zijn jullie (er) klaar (voor)? ben je/zijn jullie zover?; dao höb ich het neet/niks op – daar heb ik het niet/helemaal niet op begrepen; det höbs se toch – dat zul je altijd zien, zo gaat dat
hebben, höbbe, höbbe, zich, werkwoord, hiët, haai, gehadj, ruzie hebben: bènne ein menuut haaie ze zich – binnen een minuut hadden ze ruzie zie ook zich kriege
hebberig, heppenjtjig, bijvoeglijk naamwoord, heppenjtjige, begerig
hebbes, höbbes!, hebbes!
Heel, Hael, Heel
heel, haol, 1. alleen maar, louter: haol mik aete – alleen maar wittebrood eten, d.w.z. zonder roggebrood 2. zuiver, puur: det is haol goûd – dat is puur/zuiver goud (vergelijk het Engelse whole)
heel, heîl, heil, beter, genezen ook genaeze, baeter
heel, hiël, bijvoeglijk naamwoord, hiële, heel, niet stuk; de hiële werreldj – de hele wereld; de roet is nog hiél – de ruit is nog heel, niet gebroken ook alik, gans (bijv. naamwoord)
heel, hiël, heel, zeer (bijwoord)
heel, hiël, helemaal, alles: hae wètj het gaer hiël – hij wil graag alles weten
Heelder, Haelder, 1. inwoner van Heel 2. van Heel: Haelder luuj – mensen van Heel 3. Heels
Heels, Haels, bijvoeglijk naamwoord, Haelse, Heels, van Heel: Haelse kal – Heelse praat; Haelse proeme – stukken brood in de karnemelk zie ook stómp
Heelse, Haelse, inwoonster van Heel
heemwaarts, heives, naar huis; contaminatie van ‘heemwaarts’ zie ook hs, koeëj
heep, hiëp, zelfstandig naamwoord, hiëpe, hiëpke, hakbijl; ein gezicht wie ein hiëp – een heel lelijk gezicht (Duits: Hippe)
heer, hiër, zelfstandig naamwoord, hiëre, hiërke, heer
Heerbaan, Hiërbaan, Heerbaan, Heerstraat
heergodgenade, hiëregodgenaoje, hiëregodgenaolje, uitroep van verbazing
Heerlen, Haerle, Heerlen
Heerstraat, Hiërstraot, Heerstraat, Heerbaan
hees, heîs, heis, bijvoeglijk naamwoord, heise, hees
heet, heît, heit, bijvoeglijk naamwoord, heite, 1. heet, warm 2. geil: det is eine heite – dat is een geil persoon (Duits: heiß = krols); heite bliksem 1. stamppot van aardappels, appels en uien 2. hitsig, geil persoon ook brenjig, gleuj, luîps, sjerp
heetst, hètst, 1. hitte 2. warmte; waat de kaoj kiërtj, kiërtj auch de hètst – wat de kou tegenhoudt, houdt ook de warmte tegen 3. weerlicht in de avond na een warme dag
heffen, höffe, werkwoord, höftj, höfdje, gehöfdj, tillen
heften, hefte, werkwoord, heftj, heftjdje, gehefdj, (te veel) alcoholische dranken tot zich nemen
heggenadvocaat, hègke-advekaot, zelfstandig naamwoord, hègke-advekaote, hègke-advekäötje, iemand die denkt dat hij alles weet, beunhaas in rechtszaken
Heibloem, Heibloom, Heibloem
heiligendag, heiligendaâg, heiligendaag, feestdag van een heilige; der eine(n) heiligendaag van make – 1. een dag niet werken 2. iets met de uiterste nauwkeurigheid verrichten; woeë kum(p)tj dae(n) heiligendaag vanaâf? – Ik ben helemaal niet van je gewend dat jij dat doet, dat is heel uitzonderlijk
heimaaier, heimejjer, zelfstandig naamwoord, heimejjers, heimejjerke, maaier van de heide (de afgemaaide heide werd gebruikt om er bezems van te maken of als strooisel voor de dieren); hónger höbbe/aete wie eine heimejjer – uitgehongerd zijn/grote hoeveelheden eten
Heiweg, Heiwaêg, Heiwaeg, Heiweg (de huidige Doormanweg)
hek, hèk, zelfstandig naamwoord, hègke, hèkske, 1. hek 2. haag; aanne hèk zeên – afgepeigerd zijn; de hèk sjaere – de heg knippen (sjaere is afgeleid van het woord schaar)
hekel, hekel, zelfstandig naamwoord, hekels, hekelke, 1. hekel 2. bord of plankje, bezet met een groot aantal loodrecht staande tanden, waarover men vlas of hennep trok om de bast te splijten, scheve en korte vezels te verwijderen en de lange vezels recht te trekken
heksen, hekse, werkwoord, heksjtj, heksjdje, geheksjd, zich opjagen, heel snel werken, toveren; ich kan neet hekse – antwoord op een (onredelijke
heksenkruid, heksekrd, heksekroed, Sint-Janskruid (Hypericum perforatum) ook jaag-den- duvel, oeëliebleumke zie ook kroedwès
heksenscheut, heksesjuët, spit, rugpijn (Duits: Hexenschuss)
hel, hel, bijvoeglijk naamwoord, helle, 1. hard/luid klinkend (sloeg in het Middelnederlands oorspronkelijk op geluidsindrukken, later is het woord overgedragen op gezichtsindrukken: ‘helder’) 2. hel hauwe – hard slaan
hel, hèl, hel
hel brood, hel broeëd, kantbrood zie ook broeëd
held, heldj, zelfstandig naamwoord, helje/heldje, heltje, held
Helden, Helje, Helden
heldenmoed, heljemood, heldenmoed
helemaal, hiëlemaôl, hiëlemaol, helemaal ook gans, hiël (3), knatsj, ram zie ook sjoeën
helen, heile, werkwoord, heîltj/heiltj, heildje, geheîldj/geheildj, helen, genezen ook genaeze
helen, hele, werkwoord, heêltj/heeltj, heeldje, geheêldj/geheeldj, 1. helen 2. eertijds een gebruik in Heel waarbij een nieuwe meid/(dienst)maagd die op een boerderij kwam werken, door de jongemannen/knechten werd opgepakt en ter verwelkoming op een melkstoeltje gezet
Helena, Laên, Laenke, Leen, Liën, Helena, Lenie
Helena, Leen, Laên, Liën, Lenie, Helena
Helena, Liën, Liënke, Laên, Leen, Helena, Lenie
helop, helop, hardop
help, help, zelfstandig naamwoord, helpe, helpke, 1. schouderbandje van een hemd 2. bretel (Rijnlands: Hälpe)
helpen, helpe, werkwoord, hulptj, hólp, gehólpe, 1. helpen; emes helpe van bèd op struë – iemand helpen van de wal in de sloot (eertijds werd iemand die overleden was, verlegd van het sterfbed op een laag geschoond stro, zie ook sjaûf); mót ich dich helpe? – door ouders geslaakte en niet zachtzinnig bedoelde kreet als kinderen niet snel genoeg gevolg gaven aan hun verbod/gebod 2. behandelen, met name opereren in het ziekenhuis 3. castreren/steriliseren (van dieren)
helpen, helpe, helpe, zich, werkwoord, hulptj, hólp, gehólpe, 1. financieel onafhankelijk zijn: hae kan zich good helpe – hij zit goed in de slappe was 2. zichzelf redden uit een benarde situatie: hae wètj zich neet te helpe – hij kan zich niet alleen redden
hem, hem, 1. hem 2. haar (persoonlijk voornaamwoord, als het een meisje betreft) Woeë is Mia? Ich höb hem neet gezeên – Waar is Mia? Ik heb haar niet gezien
hemd, humme, zelfstandig naamwoord, hummes, humpke, hemd; humpke raak dien vötje neêt (zegswijze waarmee een vrouw wordt aangeduid die uitzonderlijk kort gekleed is) zie ook hiës, traeje
hemdslip, humpslup, zelfstandig naamwoord, humpsluppe, humpslupke, slip aan een (over)hemd
hemelijk, hiëmelik, bijvoeglijk naamwoord, hiëmelike, weeïg: hiëmelik zeut – weeïg zoet ook iëmelik
hemelijk, iëmelik, zie hiëmelik
hemelvlaag, hemelvläög, landbouwgrond, bestaande uit klei vermengd met zand
Hendricus, Driek, Driekes, Hanrie, Har, Har(r)ie, Hent, Hendricus
Hendrik, Hent, Hanrie, Har, Harie, Driek, Driekes, Hendrik
hengsel, hingsel, zelfstandig naamwoord, hingsels, hingselke, handvat (van een emmer)
hengselmand, hinkeman, zelfstandig naamwoord, hinkemen, hinkemenke, twee geëmailleerde potten met deksels, die met een beugel aan elkaar verbonden waren, en waarin het warme eten naar de fabriek of naar het veld werd vervoerd ook inkeman
hengselmand, inkeman(ne), zelfstandig naamwoord, inkemen, inkemenke, zie hinkeman
hengst, hingst, zelfstandig naamwoord, hingste, hingstje, hengst
hengstenbal, hingstebal, oorspronkelijk: feestje waar alleen mannen of jongens aanwezig zijn. In Heel: eertijds een jaarlijkse dansavond op 6 januari (Driekoningen), georganiseerd door de plaatselijke ruiterclub, waarop de deelnemers van agrarische afkomst probeerden een levensgezel(lin) te vinden
Henricus, Har, Har, Harie, Hanrie, Hent, Driek, Driekes, Henricus; Har, Harie, Hanrie, Hent, Driek, Driekes
here jezus, herre jözzes!, uitroep van verbazing
Herenpad, Hiërepaâd, Hiërepaad, Herenpad, eertijds een pad tussen kasteel Osen en Heel, dat alleen door de heren van Osen mocht worden gebruikt
Herenpadskoek, Hiërepaadskoûk, zie Koos zien gaât
herkrijgen, herkriege, zich, werkwoord, herkriegtj, herkreeg, herkrege, herstellen, beter worden, opleven
Herman, Herm, Maan, Herman
Herman, Maan, Maantje, Herm, Herman
hernieuwen, hernoewe, werkwoord, hernoewtj, hernoewdje, hernoewdj, hernieuwen
herrie, herrie, 1. lawaai ook leweît, spiktakel 2. ruzie ook kevie, ruzing
hersenen, herses, hersenen
hert, hert, zelfstandig naamwoord, herte, hertje, hert
het, het, 1. het 2. zij (pers. vnw., betrekking hebbend op een meisje) Woeë is Mia? Ich weit neet woeë het is – Waar is Mia? Ik weet niet waar zij is zie ook hem
Het Broek, Het Brook, het lager gelegen gedeelte van Heel, dat vroeger deel uitmaakte van het winterbed van de Maas
heten, heite, werkwoord, hètj, heet/hètjdje, geheite/gehèdj, heten zie ook zich sjrieve
heten, hètse, werkwoord, hètsjtj, hètsjdje, gehètsjdj, verwarmen: die stauf hètsjtj good – die kachel verwarmt goed zie ook sjiene, gleuje, straole (Duits: heizen)
Heytse, Heytse, Heythuysen; die sop kum(p)tj van Heytse – die soep is kokend heet
Heytser, Heytser, 1. inwoner van Heythuysen 2. Heythuysens, van Heythuysen
Heytsese, Heytsese, inwoonster van Heythuysen
hier, h, hie, hië, hiej, hieje, hier (Zuid-Duits: hie)
hier, hiër, deze kant uit ook hiehaêr, hiejer, hiejerop, hiejeroppes, hiejopaan, hiërop, hiëroppes
hierheen, hiejer, deze kant uit ook hiehaêr, hiejerop, hiejeroppes, hiejopaan, hiër, hiërop, hiëroppes
hierher, hiehaêr, hiehaer, hierheen ook hiejer, hiejerop, hiejeroppes, hiejopaan, hiër, hiërop, hiëroppes
hierneven, hiejnaeve, hiejnaeve, hiernaast; zie van hiejnaeve – zij van hiernaast, de buurvrouw; hienaeve hiernaast; zie van hienaeve – zij van hiernaast
hierop, hiejerop, deze kant uit ook hiehaêr, hiejer, hiejeroppes, hiejopaan, hiër, hiërop, hiëroppes
hierop, hiëroppes, deze kant uit ook hiehaêr, hiejer, hiejerop, hiejeroppes, hiejopaan, hiër, hiërop
hieropaan, hiejopaan, deze kant uit ook hiehaêr, hiejer, hiejerop, hiejeroppes, hiër, hiërop, hiëroppes
hij, haê, hae, hij zie ook der, ter, tjer; hae er (als de voorafgaande werkwoordsvorm eindigt op een tj): hae guëftj tjer eine – hij geeft een rondje
hij, tjer, 1. hij (als het onderwerp wordt voorafgegaan door de werkwoordsvorm die op een tj eindigt): det guëftj tjer mich trök – dat geeft hij mij terug zie ook ter, der,
hijs, hiës, zelfstandig naamwoord, hiëse, hiëske, 1. bovenbeen 2. knieholte: het kleid sleit häör inne hiëse – ze draagt een heel korte jurk 3. bovenste stuk van een varkenspoot, dat o.a. in erwtensoep wordt verwerkt, schenkel
hijsentikker, hiësetikker, zelfstandig naamwoord, hiësetikkers, hiësetikkerke, jas behorende bij een jacket ook slupjas, zwalgestert
hinder, hinjer, hinder
hinderen, hinjere, werkwoord, hinjertj, hinjerdje, gehinjerdj, hindere
hit, hit, zelfstandig naamwoord, hitte, hitje, grote pony
hitsen, hètse, werkwoord, hètsjtj, hètsjdje, gehètjsdj, aansporen om iets te doen: es se kinjer get verbuts, den hèts se het häôr – als je kinderen iets verbiedt, spoor je ze juist aan om het verbodene te doen (Duits: hetzen)
ho, hao!, stop! (commando aan een paard) ook houw! juuj! Zie ook haar! herú! hot! jö! truugku
ho, houw!, 1. ’t Is toch niet waar!; houw!houw! – a -.nu moet je ophouden b – hoho! 2. ho!, stop! (tegen een paard) ook hao! juuj! zie ook haar! herú! hot! jö! truugku!
hobbel, hoebel, zelfstandig naamwoord, hoebels, hubelke, hobbel ook böltj
hobbelen, hoebele, werkwoord, hoebeltj, hoebeldje, gehoebeldj, hobbelen
hobbezak, hoebezak, zelfstandig naamwoord, hoebezek, hoebezekske, 1. hobbezak, iemand die vormeloze kleren draagt die veel te ruim zitten 2. de te ruimzittende kleding
hoed, hood, zelfstandig naamwoord, heud, heutje, hoed
hoeden, heuje, werkwoord, heutj, heutjdje, geheudj, hoeden (van vee)
hoeden, heuje, heuje, zich, werkwoord, heutj, heutjdje, geheudj, oppassen; ich heuj mich waâl – ik kijk wel uit ook zich wachte
hoefijzer, hoofiezer, zelfstandig naamwoord, hoofiezers, hoofiezerke, hoefijzer
hoefslag, hoofslaâg, hoofslaag, zelfstandig naamwoord, hoofslaeg, hoofslaegske, 1. slag van de hoef van een paard (het geluid daarvan) 2. het spoor dat door paardenhoeven is gemaakt in het midden van de vaarleis (zie aldaar) 3. het vast aangetrapte paadje langs de binnenkant van de manege of de omheining van de wei, waar paarden vaak lopen
hoek, hook, zelfstandig naamwoord, heuk, heukske, hoek
hoen, hoon, zelfstandig naamwoord, hoonder, heunke, heunderkes, kip; onnuëzel hoon – onnozel schaap; woeë eine gooje(n) haan is, hooftj de hoon neet te krejje – waar de man de baas is, moet de vrouw zich gedeisd houden (Duits: Huhn)
hoenderhok, hoonder(e)hok, zelfstandig naamwoord, hoonder(e)hök, hoonder(e)hökske, kippenhok
hoenderpoot, hoonderepoeët, zelfstandig naamwoord, hoonderepuët, hoonderepuëtje, kippenpoot
hoendersoep, hoonderesop, kippensoep
hoenderstront, hoonderestrónjtj, kippenstront
hoendervel, hoonderevel, zelfstandig naamwoord, hoonderevelle, hoonderevelkes, kippenvel
hoendervotje, hoonderevötje, zelfstandig naamwoord, hoonderevötjes, kippenkontje
hoest, hoost, zelfstandig naamwoord, heusjtje, hoest; ein druëg heusjtje – een droge hoest, rokershoest
hoesten, hooste, werkwoord, hoosjtj, hoosjtjdje, gehoosjdj, hoesten; hooste wie eine aoje smeêd – een rochelhoest hebben zie ook kóche
hoeven, hove, werkwoord, hooftj, hoofdje, gehoofdj, (be)hoeven, nodig zijn; det haai neet gehoofdj – dat was niet nodig geweest, dat had je niet moeten doen
hof, hoeëf, zelfstandig naamwoord, huëf, huëfke, 1. (groente)tuin ook mooshoeëf, moossef 2. boerderij
hogen, huëge, werkwoord, huëgtj, huëgdje, gehuëgdj, 1. een kaartspel 2. overbieden
hoger, hoeëger, hoeëgeroppes, 1. hogerop, naar boven 2. richting Panheel, gezien vanuit de Dorpsstraat in Heel ook ómhoeëg zie ook liëger, liëgeraves en óngeraves
hokkeling, hokkeling, zelfstandig naamwoord, hokkelinge, hokkelingske, eenjarig kalf
hol, hoeël, bijwoord, gebruikt als versterking van een krachtterm: (ver)domdj hoeël!
hol, hoeël, bijvoeglijk naamwoord, hoeële, hol; eine hoeële baûm – een holle boom
hol, hoeël, zelfstandig naamwoord, huël, huëlke, hol
Holland, Hollanjdj, 1. Holland 2. Nederland met uitzondering van Limburg
Hollander, Hollenjer, zelfstandig naamwoord, Hollenjers, Hollenjerke, 1. Hollander 2. niet-Limburgse Nederlander 3. de(n) Hollenjer – de Nederlandse tv-zender: de(n) iëste Hollenjer, de twiëdje Hollenjer... Nederland één, Nederland twee
Hollands, Huilands, bijvoeglijk naamwoord, Huilandse, Nederlands met een zwaar Limburgs accent
hommelkruid, hemmelkrd, hemmelkroed, leverkruid of koninginnenkruid (Eupatorium cannabium) ook hómmelkrd
hommelkruid, hómmelkrd, hómmelkroed, leverkruid of koninginnenkruid (Eupatorium cannabium) ook hemmelkrd
hompelen, hómpele, werkwoord, hómpeltj, hómpeldje, gehómpeldj, met één been trekken, mank lopen (Duits: humpeln)
hompelepomp, hómpelepómp, zelfstandig naamwoord, hómpelepómpe, hómpelepumpke, iemand die met één been trekt/mank loopt, hinkepink
hompelman, hampeleman(ne), zelfstandig naamwoord, hampelemen, hampelemenke, klungelaar
hond, hónjdj, zelfstandig naamwoord, hunj, hunjtje, hond; gans oppe(n) hónjdj zeên – 1. totaal versleten zijn 2. moe, afgemat zijn zie ook reub
honden, hónje, werkwoord, hónjtj, hónjdje, gehónjdj, rondsnuffelen
hondenkar, hónjdsker, zelfstandig naamwoord, hónjdskerre, hónjdskerke, hondenkar
honderd, hóngerd, hóngerdje, honderd; en hóngerd waas gein ein – en er waren honderd-en-een opmerkingen, er was eindeloos commentaar
hondskloten, hónjdsjkloeëte!, je kunt me wat!, aan me hoela! niks daarvan! (letterlijke betekenis: hondenkloten); det höb ich allemaol gedaon väör hónjdjskloeëte – dat heb ik allemaal gedaan voor de kat z'n kut
hondsvot, hónjdsjvot, zelfstandig naamwoord, hónjdsjvotte, hónjdsjvötje, 1. achtereind van een hond, met name van een teef 2. onnut (Duits: Hundsfott)
honger, hónger, trek; hónger wie ein paerd/wie eine heimejjer – ontzettende honger zie ook snuij(e)
hoofd, höd, zie ook bölles, daets, höd, hötje, huid, kiebes, knoeër, kop, kuiles
hoofd, hoofd, zelfstandig naamwoord, hoofde, 1. chef: het hoofd vanne verkaup – de chef van de verkoop 2. directeur: hoofd van de sjoeël – directeur van de school; dae het hoofd aangeit, wuërtj door het gaat neet besjete – als men problemen op het werk heeft, kan men zich het best wenden tot de hoogste baas, om te vermijden dat collega’s achter je rug om de baas benaderen zie ook kop
hoofd, hötje, zelfstandig naamwoord, hötjes, 1. hoofd: hötje sjete – kopje duikelen, een koprol maken 2. dommerik 3. krop) kool: hötje moos (Duits: Kohlkopf); zie ook bölles, daets, diekhötje, höd, huid, kiebes, knoeër, kop, kuiles
hoofd, huid, 1. hoofd 2. domoor, stommeling ook hötje (moos), knöppel, koetsuul, kuijes
hoofdje, hödje, zie hötje
hoofdstel, hötsel, hödsel, zelfstandig naamwoord, hötsels, hötselke, paardenhoofdstel ook hödsel, kopstök
hoofdvlees, huidvleîs, huidvleis, hoofdkaas, zure zult, bereid van de kop, staart en oren van het varken (huid is hier afgeleid van höd – hoofd) ook perskop
hoog, hoeëg, bijvoeglijk naamwoord, hoeëge, hoog; het hoeëg in höbbe – het hoog in zijn bol hebben; eine(n) hoeëge(n) daâg een hoge kerkelijke feestdag, zoals Kerstmis, Pasen, Pinksteren (meervoud: hoeëg daag); emes ter hoeëg ophöbbe – een hoge dunk van iemand hebben zie ook Levrouw
hooggeleerd, hoeëggeliërdj, bijvoeglijk naamwoord, hoeëggeliërdje, 1. hooggeleerd 2. met een goede opleiding hoogopgeleid
hoogmis, hoeëmes, zelfstandig naamwoord, hoeëmese, huëmeske, hoogmis, plechtige gezongen mis; de vreumes kum(p)tj óngere hoeëmes t – 1. je onderbroek komt onder je broek uit 2. je onderrok komt onder je jurk uit zie ook vreumes
hoogsel, huëgsel, een aantal planken die horizontaal werden aangebracht boven op de bestaande zijplanken van een paardenkar, om het laadvermogen van de kar te verhogen zie ook hoest
hoogstens, huëgstes, hoogstens
hoogte, huëgdje, bijvoeglijk naamwoord, huëgdjes, hoogte
hooguit, hoeëgt, hoeëgoet, hooguit
hooi, huij, huije, hooi
hooiberm, huijberm, zelfstandig naamwoord, huijberm, huijbermke, hooimijt ook huijmt zie ook hst, öpperke
hooien, huije, werkwoord, huijtj, huijdje, gehuijdj, hooien
hooimijt, huijmt, huijmiet, zelfstandig naamwoord, huijmiete, huijmietje, hooimijt ook huijberm zie ook hst, öpperke
hooipeluw, huijepulf, zelfstandig naamwoord, huijepulfe, huijepulfke, 1. strozak 2. peluw ook huidpulf, kaafzak, struëzak
hooistapel, hst, hoest, zelfstandig naamwoord, hoeste, hoestje, hoop (hooi) zie ook huëgsel
hooiwagen, huijwage, zelfstandig naamwoord, huijwages, huijwaegeske, 1. wagen waarmee hooi wordt vervoerd 2. hooiwagen (insect) (Opilio parietinus) 3. duizendpoot (insect) (Lithobius forficatus)
hoop, haûp, haup, zelfstandig naamwoord, huip, huipke, 1. hoop (stapel); de duvel sjietj altied oppe groeëtste(n) h haûp – het geluk is altijd met de rijken; alles op ziene(n) eige(n) haup sjerre – alles naar zich toe halen, uit zijn op eigen voordeel 2. drol; eine(n) haup drejje – poepen
hoop, haûp, haup, hoop, verwachting; op haup laeve wie eine merkho(e)f – iets verwachten dat niet gemakkelijk te krijgen is ook hoeép
hoop, hoeëp, hoop, verwachting ook haup
hoor, huër, gein huër! – geen reactie, de aangesproken persoon reageert niet
hoorn, hoeërn, zelfstandig naamwoord, huër, huërke, 1. hoorn; aoj buuk höbbe hel huër – oude bokken hebben harde hoorns 2. blaasinstrument ook kaôr (Frans: cor)
hoorn, huër, zie hoeërn
hoornen, huëre, hoornen, van hoorn gemaakt
hoos, hoest, zelfstandig naamwoord, hoeste, hoestje, 1. gat voor een schopsteel, rieksteel etc. 2. een van de gaten aan de rand van een paardenkar, waarin verticaal palen werden gestoken om het hooi hoger te kunnen optassen zie ook öpperke, huijberm, huijmt
hoos, hoeës, zelfstandig naamwoord, hoeëze, huëske, kous; det zitj nog in ein wiej hoeës – dat is nog heel onzeker ook koûs
hop, hop, snelgroeiende, moerbeiachtige klimplant (Humulus lupulus), waarvan de vrouwelijke vruchtkegels worden gebruikt om aan het bier een bittere smaak te geven; det gruujtj wie hop – dat groeit ontzettend snel
hopen, haupe, werkwoord, haûptj/hauptj, haupdje, gehaûpdj/gehaupdj, hopen ook hoeëpe
hopen, hoeëpe, werkwoord, hoeëptj, hoeëpdje, gehoeëpdj, hopen ook haupe
hopen, huipe, zich, werkwoord, huîptj/huiptj, huipdje, gehuîpdj/gehuipdj, tot een stapel worden, in hoeveelheid toenemen, groeien; het beginjtj zich al te huipe – het wordt al een behoorlijke hoeveelheid
horde, hoeërt, zelfstandig naamwoord, hoeërte, hoeërtje, 1. hek in een omheining 2. toegangspoort tot het erf ook breer, faorel, pórt, vaôr
horen, huëre, huëre, zich, werkwoord, huërtj, huërdje, gehuërdj, (be)horen, passen: det huërtj zich neêt – dat hoort/past niet (Duits: sich gehören)
horen, huëre, werkwoord, huërtj, huërdje, gehuërdj, horen; det huër ich naog neêt!- die woorden van jou neem ik niet serieus
horloge, horloeëzje, zelfstandig naamwoord, horloeëzjes, horluëzjeke, horloge
Horn, Häör, Horn
Horner, Häörder, inwoner van Horn
Hornse, Häörse, inwoonster van Horn
horretje, huërke, zelfstandig naamwoord, huërkes, 1. vlaaienrekje 2. horretje 3. treefje van dik ijzerdraad ook huërtje
hortig, hortig, bijvoeglijk naamwoord, hortige, altijd gehaast, ongedurig, met weinig geduld (Duits: hurtig – vlot, snel) ook gejaagdj, róspelig
hot, hot!, rechtsaf! (commando aan een paard) zie ook haar! hao! herú! houw! jö! juuj! truugku!
hotlijn, hotlien, zelfstandig naamwoord, hotliene, hotlienke, leidsel dat wordt gebruikt bij het mennen van een paard met één lijn ook kordeel zie ook krieel
houd je, hojje!, tot ziens! hojje(n) hè; vaak ook uitgesproken als haje!
houdbaar, haodbaar, bijvoeglijk naamwoord, haodbare, houdbaar
houden, haoje, werkwoord, hèltj, heel, gehaoje, houden; doe höbs ’t hem naog góód gehaoje – wat ben jij lang uitgebleven, je bent langer uitgebleven dan verwacht; de man haoje – mandekking toepassen bij het voetballen; dao wuërs se meug aan gehaoje – deze houding wordt vermoeiend (wordt gezegd als men een bepaalde houding met de armen moet innemen die niet lang vol te houden is).
houden, haoje, haoje, zich, werkwoord, hèltj, heel, gehaoje, 1. zich inhouden: zich good haoje – niet in lachen/huilen uitbarsten 2. zich conserveren: hae hiët zich good gehaoje – hij ziet er goed uit voor zijn leeftijd, is goed geconserveerd; die appele haoje zich good – die appels kun je goed bewaren; haod dich good – hou je haaks 3. aan de gang blijven: hae hèltj zich aan het prazele – hij blijft maar praten 4. zich oppe vlake haoje – geen kleur bekennen, geen mening geven, zich op de vlakte houden
houding, haojing, zelfstandig naamwoord, haojinge, häöjingske, houding
hout, hout, zelfstandig naamwoord, huitje, hout; dao mót hout op kómme – dat kind moet af en toe eens een pak slaag krijgen; op eige huitje – op eigen houtje; hout! – stommeling
houteren, houtere, houten, van hout; houtere Klaos – stijve hark
houtje, huitje, houtje; op eige huitje – op eigen houtje
houvast, haodvast, bijvoeglijk naamwoord, haodvaste, gierig zie ook ingemaâkdj, nej, toegenejdj
houvast, haodvast, zelfstandig naamwoord, houvast
houwen, hauwe, werkwoord, hauwtj, hauwdje, gehauwdj, 1. slaan; emes hauwe det ter kwektj – iemand slaan dat hij het uitschreeuwt van de pijn zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaatse, flaere, fómpe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje 2. schranzen: dao zuus se mich eine hauwe – daar zie je iemand schranzen
houwen, hauwe, hauwe, zich, werkwoord, hauwtj, hauwdje, gehauwdj, slaande ruzie maken, vechten ook zich toeke, zich toepe
houwmouw, hauw-mauw, wervelwind; in eine hauw-mauw – in een vloek en een zucht
houwmouw, houw-mouw, zie hauw-mauw
hovaardig, hoeëvaerdig, bijvoeglijk naamwoord, hoeëvaerdige, hovaardig
hovaart, hoeëvaard, hovaardij, trots, hoogmoed; hoeëvaard mót pien lieje – wie er mooi wil uitzien, moet er moeite of pijn voor over hebben
Hubertus, Bair, Bairke, Hubertus, Lambertus, Albertus
Hubertus kapelletje, Hoebert’s kepelke, kapelletje opgericht ter ere van de Heilige Hubertus, patroon van de jacht. Ook voor het afwenden van ziekten en voor de bescherming van de veestapel bad men tot de Heilige Hubertus. Het kapelletje was oorspronkelijk gesitueerd langs het Reutersträötje (in het ontgrinde gebied), thans staat het langs de Boslaan zie ook Hubertusbroeëd
Hubertusbrood, Hubertusbroeëd, brood dat op de feestdag van de heilige Hubertus (3 november) werd gezegend (‘broeëd zaengele’) en gegeten als bescherming tegen hondsdolheid zie ook Hoebert’s kepelke
huid, huid, huid
huifkar, hoefker, zelfstandig naamwoord, hoefkerre, hoefkerke, huifkar; sjörge wie ein hoefker – in het bed constant heen en weer draaien
huilbier, huulbeer, zie huulfiëst
huildop, huuldop, huledop, zelfstandig naamwoord, huuldöp, huuldöpke, bromtol ook huledop; zie huuldop
huilfeest, huulfiëst, in vroeger tijd een gebruik in Heel als een weduwnaar of weduwe ging hertrouwen. Een aantal dorpsgenoten ging dan naar het huis van de aanstaande bruid of bruidegom om daar luid te treuren en te klagen. Hiermee hield men pas op als de weduwe of weduwnaar met bier (huulbeer) en tabak over de brug was gekomen
huis, hs, hoes (, zelfstandig naamwoord, hoeze/hoezer, huuske, huis; op hoes aan – naar huis toe ook heives; aan ’t hs – thuis ook aanne koeëj; het (sjiet)huuske – de wc; het hoes völtj/vèltj mich oppe kop – de muren komen op me af
huishouden, hoeshaoje, zelfstandig naamwoord, hoeshaojes, huishouden
huisje, t huuske, WC, toilet ook sjiethuuske, sjietske
huisje, thuuske, zie huuske,’t
huisnaaister, hoesnejster, zelfstandig naamwoord, hoesnesjters, hoesnesjsterke, huisnaaister, vrouw die eertijds aan huis kwam om kleren te naaien of te verstellen en die meestal bleef logeren tot het werk af was
huiveren, hoevere, hoevere, zich, werkwoord, hoevertj, hoeverdje, gehoeverdj, 1. ergens dichtbij gaan zitten of tegenaan kruipen om het lekker warm te hebben 2. rillen, bibberen (van de kou) zie ook sjoevere
huivervot, hoevervot, zelfstandig naamwoord, hoevervotte, hoevervötje, iemand die graag dicht bij de kachel gaat zitten
huizen, hoeze, werkwoord, hoesjtj, hoesjdje, gehoesjdj, wonen; hoeze mèt emes – samenwonen
hummelen, hummele, werkwoord, hummeltj, hummeldje, gehummeldj, hinniken
hups, huupsj, bijvoeglijk naamwoord, huupsje, mooi, bekoorlijk; ein huupsj maetje (Duis: hübsch)
hurken, hoeke, werkwoord, hktj/hoektj, hoekdje, gehkdj/gehoekdj, hurken, met name om zich schuil te houden; weite woeë haas hktj – van wanten weten, van de hoed en de rand weten zie ook huukske
hurken, hoeke, hoeke, zich, werkwoord, hktj/hoektj, hoekdje, gehkdj/gehoekdj, in elkaar (op zijn hurken) duiken om veiligheid te zoeken; hoek dich, hoektj uch – zoek dekking
hurken, huukske, hurken: op ein huukske gaon zitte – op de hurken gaan zitten zie ook hoeke
ieder, eder, edere, ieder; eder het zienjtj en de kwaoje niks – ieder het zijne en de kwaden niets
iedere keer, ederskiër, telkens ook edeskiër
iedereen, edereîn, ederein, iedereen
iel, iejel, bijvoeglijk naamwoord, iejele, klein van formaat, niet stevig
iemand, emes, iemand
iemand, kezéng, zelfstandig naamwoord, kezénge, kezéngske, iemand die alles durft
iemand, linksepoeët, zelfstandig naamwoord, linksepuët, linksepuëtje, iemand die linkshandig/-voetig is
iemand, sjenesliëger, zelfstandig naamwoord, sjenesliëgers, sjenesliëgerke, iemand die moeilijk loopt
iets, get, iets; det is gét en neet väöl – dat lijkt heel wat, maar het stelt niets voor, dat is niet veel soeps (meestal op personen betrekking hebbend); het is mich get! – ’t is wat! Zie hiët get bestèldj – zij is in verwachting; dao is get op kómst – dat echtpaar verwacht een kind; hae hiët get gekrege – hij is plotseling ziek geworden; det is good óm get te kriege – als je dat doet loop je grote kans ziek te worden
ijs, s, ies, zelfstandig naamwoord, ieske, ijs; mèt Sint Matties briktj het s, Sint Matties smietj eine heite stein in het s – vanaf Sint Mattheus (24 februari) begint het warmer te worden
ijsstoel, iesstool, zelfstandig naamwoord, iessteul, iessteulke, slee
ijver, iefer, ijver; dae verrèkdjese(n) iefer – die verdomde ijver, die persoon legt een bewonderenswaardige ijver aan de dag
ijveren, iefere, werkwoord, iefertj, ieferdje, geïeferdj, stimuleren, motiveren
ijzelen, iessele, werkwoord, iesseltj, iesseldje, geïesseldj, ijzelen
ijzer, iezer, ijzer
ijzeren, iezere, ijzeren, van ijzer
ijzig, iezig, bijvoeglijk naamwoord, iezige, ijzig; iezig kaôd – ijzig koud
ik, ich, iche, ik
in, in, inne, 1. in; get in höbbe – iets vast van plan zijn; de vot in höbbe – a. de pest in hebben b. oververmoeid, afgepeigerd zijn; winjdj in – wind tegen; dao zitj neet väöl in(ne) – die persoon toont weinig initiatief 2. naar binnen: kóm mer in(ne) – kom maar binnen (vergelijk het Engelse come in); maak dich in(ne) – maak dat je binnen komt 3. eens: ze zeen dao neet mèt in – ze zijn het daar niet mee eens (meestal gezegd van ouders die het niet met de partnerkeuze van een van hun kinderen eens zijn)
in, inj, zelfstandig naamwoord, inje, intje, 1. eind; emes aan zien inj bringe – iemand tot aan het eind van zijn leven verzorgen zie ook oppasse; väördet het speel ein inj hiët is het tied jankes – dat spelletje draait nog uit op huilen 2. begin: ich kan het inj van die streen gare neet vinje – ik kan het begin van die streng wol niet vinden
in, inne, 1. in 2. (naar) binnen: kóm inne (Engels: come in) zie ook in 3. (samentrekking van) in de
in dat, in det, terwijl: in det ter det zag, keek ter mich aân – terwijl hij dat zei, keek hij mij aan ook terwiel
in de gang, innegank, in het voorbijgaan, tegelijkertijd, ondertussen ook aeveliërs, gaonjdjewaeg, in pesank, inserkes, óngertösse ook innegang
inademen, inaome, werkwoord, aomtj in, aomdje in, ingeaomdj, inademen
inbeelding, inbeelding, inbeelding is erger es boekpien – een ingebeelde ziekte kan erger zijn dan de ziekte zelf
inbrengen, inbringe, werkwoord, bringtj in, bracht in, ingebrachdj, 1. inbrengen; dae hiët niks in te bringe es laeg breefkes – die man heeft thuis niets te vertellen 2. naar binnen brengen
indijken, indieke, werkwoord, diektj in, diekdje in, ingedkdj/ingediekdj, indijken
indikken, indieke, werkwoord, diektj in, diekdje in, ingediekdj, indikken
ineen, ineîn, inein, in elkaar
ineens, inins, ineens, opeens
ineenschrompelen, ineinsjrumpele, werkwoord, sjrumpeltj ineîn, sjrumpeldje ineîn, ineingesjrumpeldj, ineenschrompelen
ingaan, ingaôn, ingaon, werkwoord, geit in, ging in, ingegange, 1. ingaan 2. naar binnen gaan: gaonjtj mer in(ne) – gaat u maar naar binnen
ingemaakt, ingemaâkdj, ingemaakdj, bijvoeglijk naamwoord, ingemaakdje, 1. ingemaakt 2. gierig; eine ingemaakdje – een gierigaard zie ook haodvast, nej, toegenejdj, verkesechtig
ingepraamd, ingepraamdj, bijvoeglijk naamwoord, ingepraamdje, ingekneld, samengeperst
inhebben, inhöbbe, werkwoord, hiët in, haai in, ingehadj, 1. in het lichamelijke bezit zijn van: doe höbs ein gooj vot/eine gooie rök in(ne) – je hebt een flinke kont/een brede rug 2. in zijn hoofd hebben, zich voorgenomen hebben: es ter det inhiët, brings se hem dao neet vanaâf – als hij dat in zijn hoofd heeft gezet (als hij het per se wil), is hij daar niet vanaf te brengen 3. het op zijn heupen hebben: hae hiët het weer in vandaag – hij heeft het vandaag weer op zijn heupen 4. in verwachting zijn van: die kat hiët jónge in(ne) – die kat is drachtig 5. wie der det inhiët – zoals hem dat op een bepaald moment het beste uitkomt; de vot inhöbbe – 1. oververmoeid, afgepeigerd zijn 2. de pest inhebben
inkeertjes, inserkes, 1. intussen, inmiddels ook aeveliërs, gaonjdjewaeg, innegank, in pesank, óngertösse 2. langzamerhand
inkijk, inkk, inkiek, zelfstandig naamwoord, inkieke, inkiekske, 1. de mogelijkheid dat iemand naar binnen kijkt 2. een laag decolleté
inkijken, inkieke, werkwoord, kiektj in, keek in, ingekeke, 1. inkijken 2. naar binnen kijken
inkrijgen, inkriege, ’t, werkwoord, kriegtj ’t in(ne), kreeg ’t in(ne), ingekrege, het te pakken krijgen, het op zijn heupen krijgen; doe kries ’t nog laat in(ne)! – je krijgt het nog laat/op oude leeftijd te pakken/op je heupen!
inkuilen, inkoele, werkwoord, koeltj in, koeldje in, ingekoeldj, inkuilen zie ook krottekoel
inlaten, inlaote, werkwoord, luëtj in, leet in, ingelaote, 1. inlaten 2. binnenlaten
inlopen, inlaupe, werkwoord, löptj in, leep in, ingelaupe, 1. inlopen 2. binnenlopen
inmaak, inmaâk, inmaak, 1. ingemaakte, geconserveerde, geweckte etenswaren 2. geconserveerd bietenloof als voer voor vee, silovoer
inpramen, inprame, werkwoord, praamtj in, praamdje in, ingepraamdj, ergens tussen persen, proppen of knellen
inrijden, inrieje, werkwoord, rietj in, reej in, ingereje, 1. inrijden 2. binnenrijden
inroepen, inrope, werkwoord, reuptj in, reep in, ingerope, 1. inroepen 2. naar binnen roepen
inruimen, inrume, werkwoord, ruumtj in, ruumdje in, ingeruumdj, inruimen
inschieten, insjéte, werkwoord, sjuutj in, sjoeët in, ingesjoeëte, 1. testen van wapens; oefenen met schieten vlak voor een wedstrijd op een schuttersfeest 2. door schieten breken: roete insjéte – ramen inschieten 3. het plaatsen van broden en vlaaien in de oven, met behulp van een lange stok die aan het uiteinde is voorzien van een plankje met afgeronde hoeken 4. de liefde bedrijven (betrekking hebbend op de activiteit van de man); spreuk op een bord in een bakkerij: We mótte opsjéte, want we mótte nog insjéte – we moeten opschieten, want we moeten nog inschieten
inschikkelijk, insjikkelik, bijvoeglijk naamwoord, insjikkelike, inschikkelijk
inschuddelen, insjöddele, werkwoord, sjöddeltj in, sjöddeldje in, ingesjöddeldj, inschenken
inschudden, insjödde, werkwoord, sjödtj in, sjödjdje in, ingesjödj, inschenken (Duits: einschütten)
insgelijks, insgelieke, insgelijks, van hetzelfde ook vansgelieke
instandhouding, instanjdjhaojing, instandhouding
integendeel, intiëngedeîl, integendeel ook kontraer
intertrigo, kibbaârs, kibbaars, intertrigo, geïrriteerde huid aan de binnenkant van de bovenbenen als gevolg van wrijving, een verschijnsel dat zou genezen door een bepaalde tijd hooi in de broekzakken te dragen
intrent, intrinjtj, 1. omtrent, om en nabij 2. bijna ook bekans, bienao, haost 3. onderhand
invallen, invalle, werkwoord, vèltj in, veel in, ingevalle, 1. invallen 2. terugvallen in zijn oude ziekte
invamen, invame, werkwoord, vaamtj in(ne), vaamdje in(ne), ingevaamdj, draad door het oog van de naald halen (Duits: einfädeln) ook invaeme, vame; invaeme zie invame
invaren, invare, werkwoord, vuërtj in, voeër in, ingevare, 1. inrijden 2. naar binnen rijden 3. de oogst in de schuur brengen
invoegen, invoge, werkwoord, voogtj in, voogdje in, ingevoogdj, invoegen
inwijden, inwieje, werkwoord, wietj in, wietjdje in, ingewiedj, inwijden
inzegenen, inzaengele, werkwoord, zaengeltj in, zaengeldje in, ingezaengeldj, inzegenen
inzepen, inzeipe, werkwoord, zeiptj in, zeipdje in, ingezeîpdj/ingezeipdj, inzepen
ja, ïejaô, zie jaô
ja, jaô, jao, 1. ja; jao'lla (samenstelling van jao alla) – ach ja (tussenwerpsel zonder betekenis, vaak gebruikt om een stilte op te vullen) ook ïejaô 2. toch, immers: het is jao zoeë – het is toch/immers zo
jaacht-den-duivel, jaag-den-duvel, Sint-Janskruid (Hypericum perforatum) ook heksekrd, oeëliebleumke zie ook kroedwès
jaar, jaor, zelfstandig naamwoord, jaor(e), jäörke, jaar; al jaors – elk jaar
jaarlijks, jaorliks, bijvoeglijk naamwoord, jaorlikse, jaarlijks ook jäörliks
Jacobus, Koeëb, Kuëb, Sjaak, Sjaek, Jac, Jacobus
Jacobus, Kuëb, Kuëbke, Koeëb, Sjaak, Sjaek, Jacobus
Jacobus, Sjaak, Sjaek, Sjaekske, Kuëb, Koeëb, Jac, Jacques, Jacobus
jagen, jage, werkwoord, juëgtj, joeëg, gejaagdj, 1. jagen 2. opjagen, achter de vodden zitten: der is nemes dae ós juëgtj – er is niemand die ons achter de vodden zit, we kunnen ons eigen tempo bepalen; dae luëtj zich neet jage – hij laat zich niet opjutten 3. hard rijden zie ook jasse
jagen, jage, jage, zich, werkwoord, juëgtj, joeëg, gejaagdj, opschieten, voortmaken, zich haasten; hae juëgtj zich neêt – hij doet het op zijn gemak ook zich haoste, zich plaoge, zich spoje
jaloers, sjeloes, bijvoeglijk naamwoord, sjeloeze, jaloers ook zjeloes
jaloers, zjeloes, bijvoeglijk naamwoord, zjeloese, jaloers
jammer, jaomer, jammer; det is jaomergeldj – dat is zonde van het geld, dat is weggegooid geld
Jan, Sjeng, Sjengske, Sjang, Sjanke, Janne, Jan
janken, janke, werkwoord, janktj, jankdje, gejankdj, 1. janken 2. huilen zie ook bäöke, brulle, kermeniete, meke, zumpe
jankeren, jónkere, werkwoord, jónkertj, jónkerdje, gejónkerdj, janken van een hond ook joenkere
januari, jannewari, januari
jarig, jaorig, bijvoeglijk naamwoord, jaorige, jarig ook jäörig
jarretel, sjertel, zelfstandig naamwoord, sjertelle, sjertelke, jarretel, kousophouder
jas, jas, zelfstandig naamwoord, jes, jeske, jas; ze kriege eine jas – ze gaan verliezen (met voetballen); dao is mien jeske te kórt väôr – daar kom ik niet aan te pas (bij dat meisje maak ik geen kans omdat ik te weinig geld heb); eine kale jas – een kakker
jassen, jasse, werkwoord, jasjtj, jasjdje, gejasjdj, wegjagen (Frans: chasser)
jastas, jassetes, zelfstandig naamwoord, jassetesse, jasseteske, jaszak
jats, jats, op jats gaôn/zeên – op sjouw gaan/zijn
jatsen, jatse, werkwoord, jatsjtj, jatsjdje, gejatsjdj, (geregeld) op sjouw gaan (Rijnlands: jatzen)zie ook ketse, sjoeëje, waje
jatser, jatserd, zelfstandig naamwoord, jatsers, iemand die graag veel op sjouw gaat
jatsmachochel, jatsmechóchel, zelfstandig naamwoord, jatsmechóchels, jatsmechuchelke, vrouw die geregeld op sjouw gaat
jawel, jaowaâl, jaowaal, jawel soms aowaâl; aowaâl (soms) i.p.v. jaowaâl
je, se, je, jij (als de werkwoordsvorm voorafgaat aan het onderwerp): woeë geis se haêr? – waar ga je naartoe? ook doe, dich, tich
Jean, Sjang, Sjanke, Sjeng, Jan(ne), Jean, Jan
jekker, jekker, zelfstandig naamwoord, jekkers, jekkerke, driekwartjas
jemig genade, jömmig genaoje, jömmig genaolje, jemig
jennen, jen, flauwe kul: gekke jen make – flauwe kul trappen ook joeks
jennen, jense, werkwoord, jensjtj, jensjdje, gejensjdj, 1. opjutten 2. plagen (Nederlands: ‘jennen’) ook jage (2), opjense, opnejje, opzwense
jeugd, jeugd, jeugd; de jeugd – 1. de jeugd 2. de kinderen
jeuk, juëk, jeuk; juëk is nötter den pien – jeuk is erger dan pijn
jeuken, juëke, werkwoord, juëktj, juëkdje, gejuëkdj, jeuken; dae kum(p)tj zich naog aan het kratse woeë het hem neet juëktj – hij zal zich op den duur nog onverwachte problemen op de hals halen
jezus merante deju, jözzes merante dejus, jeetje mina (verbastering van Jezus)
jezus merante genade, jözzes merante genaoje, jözzes merante genaolje, jeetje mina
jezusmens, hazzesmins, hazzeskinjer, uitroep van afkeer, irritatie (vervormd uit ‘Jezus’)
jezusmens ghenade, jözzesmins genaoje, jözzesmins genaolje, jeetje mina, hemeltje lief
jicht, gicht, jicht (Middelnederlands: gicht)
jiën, jiën, maaibreedte langs een korenveld
jij, tich, soms gebruikt in plaats van dich (zie aldaar), afhankelijk van de letter die aan het woord voorafgaat: woeë geis tich haêr? – waar ga je naartoe?
jo, jö!, vooruit! (commando aan een paard) zie ook haar! hao! herú! hot! houw! juuj! truugku!
jodenvet, joedevèt, een soort snoep, wit van kleur, grotendeels samengesteld uit druivensuiker zie ook broekestrónjtj
joekelen, joenkere, werkwoord, joenkertj, joenkerdje, gejoenkerdj, janken van een hond ook jónkere
Johannes, Hannes, Johannes; ónnuëzele(n) Hannes – onnozele hals
joks, joeks, flauwe kul; väör de joeks – voor de grap (Duits: Jux) ook jen
joksen, joeke, werkwoord, joektj, joekdje, gejoekdj, (stiekem) duwen, een por geven
jokskapel, joekskepél, zelfstandig naamwoord, joekskepélle, joekskepélke, carnavalsblaasorkestje
jong, jóng, zelfstandig naamwoord, jónges, jungske, jongen; jónges bie jónges en maetjes bie maetjes – jongens horen niet met meisjes te spelen (en omgekeerd; oud gezegde); de jónge – de kinderen zie ook baze, dogke, jeugd, jónk (2)
jong, jónk, bijvoeglijk naamwoord, jóng, jónge, (1) (jóng, jónge) jong; zie hiët ein jóng dochter/eine jónge zoôn – zij is bevallen van een dochter/zoon; bie de bure höbbe ze get jóngs – bij de buren hebben ze een kindje gekregen; jóng baze – jongelui; al waat jónk is hupkedië, al waat aod is kan neet mië – jongelui maken plezier, oude mensen zijn daar niet meer toe in staat
jong, jónk, zelfstandig naamwoord, jónge, jungske, jongen (soms pejoratief): nöt jónk – vervelende jongen; (soms positief) ein leuk jónk – een aardige jongen
jongheid, jónkheîd, jónkheid, jeugd, jonge leeftijd
jonglui, jóngluuj, jongelui ook jónkvolk, jóng baze
jongman, jónkman, zelfstandig naamwoord, jónkmen, jónkmenke, vrijgezel
jongvolk, jónkvolk, de jongelui ook jóngluuj
jonkertjes, junkerkes, bloemen van duizendschoon (Dianthus barbatus)
jood, joed, zelfstandig naamwoord, joede, juutje, jood
Josef, Sef, Sefke, Zef, Jeube, Juë, Joep, Josef
Jozef, Jeube, Joep, Juë, Sef, Zef, Jo, Jozef
Jozef, Joep, Juupke, Juë, Jeube, Sef, Zef, Jozef; Sint Joep – Sint-Josephgesticht in Heel (andere namen: de Breurs, de Dipo, Daelzicht); klokkeJoep – klokkenreparateur (bijnaam van een vroegere klokkenreparateur in Beegden)
Jozef, Juë, Juëke, Jeube, Joep, Sef, Zef, Jo, Jozef
Jozef, Zef, Zefke, Sef, Joep, Jeube, Juë, Juupke Jo, Jozef
ju, juuj!, stop! (commando aan een paard) ook haar! hao! herú! hot! houw! jö! truugku!
ju-ju, juij-juij!, pas op! mag niet! (vermanend tegen kleine kinderen)
juist, just, bijvoeglijk naamwoord, juste, 1. juist 2. net: just op td – net op tijd zie ook prónt
kaal, kaâl, kaal, bijvoeglijk naamwoord, kale, kaal; eine kale, eine kale sjieterd, eine kale jas – een kakker; kale sjt – kouwe kak; kaal katsj – pas uit het ei gekomen vogeljong; kale glibber – kaal hoofd; kaal uëver dae zwaas – kaal geschoren hoofd zie ook zwaard
kaars, kaês, kaes, zelfstandig naamwoord, kaese, kaeske, kaars; Sint Micheel bringtj de kaes weer; Sint Gertroed, die sjoeën brd, bluësjtj ze weer t – met Sint Michael (29 september) worden de kaarsen tevoorschijn gehaald; met Sint Gertrudis (17 maart) worden ze weer opgeborgen omdat dan de dagen gaan lengen; zoeë emes mós se mèt ein kaeske zeuke – zo iemand moet je met een lantaarntje zoeken/vindt men haast nergens
kaas, kiës, zelfstandig naamwoord, kiëze, kiëske, kaas
kabanes, bäönes, zelfstandig naamwoord, bäönese, bäöneske, grote, forse (jonge)man (afgeleid van het Heerlense woord ‘kabaenes’ – joekel?)
kabuis, kappes, 1. zuurkool ook kappesmoos, zoermoos 2. witte kool; door kappes en tebak gaôn – nergens voor terugschrikken (vergelijk het Engelse woord cabbage – kool, en het Duitse: Kappes) zie ook haor, snaor
kabuiskop, kappeskop, zelfstandig naamwoord, kappesköp, kappesköpke, domkop
kadee, kedië, zelfstandig naamwoord, kediës, kediëke, kerel, rouw-douw, ruw persoon (Frans cadet, verouderde betekenis: edelman die in het leger diende om de krijgskunst te leren) ook roebelekanes zie ook batteraaf
kadetje, kadetje, zelfstandig naamwoord, kadetjes, puntbroodje
kaduuk, keduuk, bijvoeglijk naamwoord, keduke, 1. bouwvallig 2. rustig, kalm: haod dich keduuk – houd je rustig (Frans: caduc – bouwvallig, verzwakt door ouderdom)
kaf, kaaf, kaf; zoeë rot es/wie kaaf – zo rot als (een) mispel. Kaf van de haver werd eertijds gebruikt als vulsel voor matrassen zie ook kaafzak; mèt kaaf vings se nog gein aoj mös – met slecht aas is het moeilijk dieren vangen.
kafgat, kaafgaât, kaafgaat, zelfstandig naamwoord, kaafgate(r), kaafgaetje, een gat naast de dèn (zie aldaar), vóór aan de schuurpoort, waarin het kaf werd bewaard, dat – gemengd met andere bestanddelen – aan het vee werd gevoerd ook kaafzölder
kafrot, kaafrot, bijvoeglijk naamwoord, kaafrotte, door en door rot
kafzak, kaafzak, zelfstandig naamwoord, kaafzek, kaafzekske, met kaf van de haver gevulde zak als bulster, bed of onderbed oo huijepulf
kakadoris, kakkedoeër, zelfstandig naamwoord, kakkeduër, kakkeduërke, kakstoel, nachtstoel, stilletje, kamerstoel met po om zijn behoefte op te doen. Volksetymologisch: een stoel met een opening in de zitting waardoor je kunt kakken (Spaans: cagatorio – WC)
kaken, kake, werkwoord, kaaktj, kaakdje, gekaakdj, 1. schreeuwen ook sjriëwe 2. hard praten
kaken, käöke, werkwoord, käôktj/käöktj, käökdje, gekäôkdj/gekäökdj, 1. overgeven, braken; dao käök ich van(ne) – dat komt me de strot uit, daar ga ik van over mijn nek 2. kokhalzen 3. een boer laten ook rupsele (Duits: köcken; Engels: to cowk)
kaker, kakerd, zelfstandig naamwoord, kakers, schreeuwerd ook sjriëwerd
kal, kal, kalle, gepraat, praatjes: nötte kal(le) – vieze praatjes; dao mósse mer geine kal van make – dat moet je maar niet verder vertellen; de kal van de luuj – het gepraat/de roddel van de mensen; kal woeë se niks aan höbs – nutteloos gepraat; grauwe kal(le) – smerige, ongepaste, onwelvoeglijke taal; dae kal geît – die praatjes doen de ronde; stómme kal(le) – dom gepraat; det is de kal neet waêrd – dat is niet de moeite om over te praten
kalachtig, kalechtig, bijvoeglijk naamwoord, kalechtige, spraakzaam (vaak in combinatie met een ontkenning); hae waas neet erg kalechtig – hij was niet erg spraakzaam zie ook gespriëkelik
kalebas, kallebas, zelfstandig naamwoord, kallebasse, kallebeske, boodschappentas (uit het Oud-Frans: cabas – korf)
kalf, kaôf, kaof, zelfstandig naamwoord, kaover, käöfke, 1. kalf; men mót iëst kaof zeen óm koe te waere – men moet van jongs af aan beginnen om iets te bereiken 2. een botterik
kalkeerpapier, kalkeerpepeêr, kalkeerpepeer, carbonpapier
kallen, kalle, werkwoord, kaltj, kaldje, gekaldj, praten; van zich aaf kalle – voor zichzelf opkomen, zich niet op zijn kop laten zitten, assertief zijn; es het mèt kalle te pas kum(p)tj – als het in de context van het gesprek past; kalle met twië munj – mensen naar de mond praten (in het Nederlands nog voorkomend in het woord ‘raaskallen’, vergelijk het Engelse to call) zie ook bagere, bazele, klasjenere, moele, prazele, spraeke, toutele, wazele, zeivere, zemele, zwaegele
kalot, klotje, zelfstandig naamwoord, klotjes, 1. mutsje 2. keppeltje (Frans: calotte)
kalven, kaove, werkwoord, kaoftj, kaofdje, gekaofdj, kalven
kam, kamp, zelfstandig naamwoord, kem, kemke, kam, toiletartikel
kameel, kemiël, zelfstandig naamwoord, kemiële, kemiëlke, kameel
kamer, kamer, zelfstandig naamwoord, kamers, kaemerke, kamer; de gooj kamer – eertijds: de pronkkamer, waarin niet werd gewoond, maar die alleen werd gebruikt om hoog bezoek te ontvangen (bijvoorbeeld de pastoor of de burgemeester), en op hoge feestdagen en met de dorpskermis. Doordeweeks werd hierin de zondagse fiets gestald
kameraad, kammeraod, zelfstandig naamwoord, kammeräöj, kammeräötje, kameraad
kamerschot, kamersjuët, zelfstandig naamwoord, kamersjuët, kamersjuëtje, vreugdeknal, die bij feestelijke gelegenheden wordt afgevuurd
kamizool, kammezaol, zelfstandig naamwoord, kammezaols, kammezäölke, 1. zweethemd, borstrok 2. vest 3. sukkel (Frans: camisole)
kammen, keime, werkwoord, keimtj, keimdje, gekeimdj, kammen
kammen, keime, keime, zich, werkwoord, keimtj, keimdje, gekeimdj, zijn haren kammen
kamp, kamp, zelfstandig naamwoord, kampe, kempke, 1. kamp, legerplaats 2. gevecht
kanaal, kaanjel, zelfstandig naamwoord, kaanjels, kaenjelke, gemeenschappelijke goot tussen twee huizen; ein kaanjel aanne naas – een snottebel zie ook gratsj, grup, guët, zp (Net als het Nederlandse ‘kanaal’ afgeleid vanhet Latijnse woord canalis – buis, goot)
kaneel, keniël, kaneel
kaneel, kerniël, zelfstandig naamwoord, kerniële, kerniëlke, sering (Syringa vulgaris) ook kroedniëgel
kanjer, knajerd, knoeperd
kant, kanjtj, zelfstandig naamwoord, kanjtje/kenj, kenjtje, kant; van geins kenj – van geen kanten, in geen enkel opzicht; genekanjtj de Maas – aan de overkant van de Maas; aan beis kenj – aan weerszijden
kantonnier, kanteneer, zelfstandig naamwoord, kanteneers, kanteneerke, kantonnier; in Heel eertijds ook de dorpsomroeper (Frans: cantonnier – wegwerker, belast met het onderhoud van een kanton)
kantoor, kentoeër, zelfstandig naamwoord, kentoeëre, kentuërke, kantoor
kapelaan, keplaon, zelfstandig naamwoord, kepläöns, kepläönke, kapelaan
kapelanie, keplaoniej, zelfstandig naamwoord, keplaonieje, keplaonieke, kapelanie, woning van de kapelaan ook kapleniej
kapoen, kepn, kepoen, zelfstandig naamwoord, kepns, kepuunke, gecastreerde haan
kapot, kepot, bijvoeglijk naamwoord, kepotte, 1. kapot 2. dood (van dieren); ich lach mich kepot – ik lach me dood; de iëste (huweliks)nacht lachs se dich kepot – de eerste huwelijksnacht lach je je dood (uitspraak van een Heelse opa) 3. afgepeigerd; hae is neet kepot te kriege – hij is onvermoeibaar
kapothouwen, kepothauwe, werkwoord, hauwtj kepot, hauwdje kepot, kepotgehauwdj, 1. kapotslaan 2. doodslaan: dae is het kepothauwe nog neet waêrd – hij is nog niet waard dat hij doodgeslagen wordt
kapotmakerij, kepotmaekerie, een uitputtingsslag
kapotschieten, kepotsjete, werkwoord, sjuutj kepot, sjoeët kepot, kepotgesjoeëte, doodschieten
kar, ker, zelfstandig naamwoord, kerre, kerke, kar; óngere ker kómme – dronken worden; de ker is hem opgekiepdj – hij heeft zijn vriendin (vóór het huwelijk) zwanger gemaakt; hae haaj hem inne ker – hij had hem waar hij hem wilde hebben; die bóks is mich ein ker te groeët – die broek is me veel te groot; rechtop inne ker gaon staôn – 1. wordt gezegd van een paard dat op zijn achterste poten gaat staan terwijl het is ingespannen voor de kar 2. erg kwaad worden zie ook zich opriete
karamel, kermél, zelfstandig naamwoord, kerméls, kermélke, toffee (Frans: caramel)
karbonade, karmenaaj, kermenaaj, karbonade. Uit het Frans: carbonnade – op houtskool geroosterd stuk vlees (Het Latijnse woord carbo betekent ‘kool’) ook karbenaaj, kermenaaj
Karel, Sjarel, Karel (Charles)
karhond, kerhónjdj, zelfstandig naamwoord, kerhunj, kerhunjtje, karhond
karnoffelen, kernoefele, werkwoord, kernoefeltj, kernoefeldje, gekernoefeldj, knuffelen, karnoffelen ook knoevele
karren, keddere, werkwoord, keddertj, kedderdje, gekedderdj, hard lopen ook kerre, vaege
karren, kerre, werkwoord, kertj, kerdje, gekerdj, hard lopen ook keddere, vaege
karrenlichter, kerrelicht, zelfstandig naamwoord, kerrelichte, kerrelichtje, leren lus aan beide kanten van het paardentuig, waarin de karrenbomen werden gestoken
karrenschop, kerresjop, zelfstandig naamwoord, kerresjöp, kerresjöpke, open schuur voor de karren
karrenspoor, kerrespoeër, zelfstandig naamwoord, kerrespoeëre/kerrespuër, kerrespuërke, karrenspoor ook vaarleis
karrenweg, kerrewaêg, kerrewaeg, zelfstandig naamwoord, kerrewaeg, kerrewaegske, (boeren)karrenweg
karrrenspringer, kerrespringer, zelfstandig naamwoord, kerrespringers, kerrespringerke, 1. paard dat nadat het is uitgespannen, plotseling wegloopt 2. rusteloos jongetje 3. wispelturig iemand
karton, kertón(g), zelfstandig naamwoord, kertunke/kertungske, karton
kartonnen, kertónne, kertónge, kartonnen, van karton
karwats, kerwatsj, zelfstandig naamwoord, kerwatsje, kerwetsjke, karwats ook smik, werrepees
kas, kas, kasj, precies, net, rakelings: de stein vloeëg hem kas(j) naeve de kop – de steen vloog rakelings langs zijn hoofd
kastanje, kerstaanjel, kastaanjel, kerstaanjel, zelfstandig naamwoord, kerstaanjele, kerstaenjelke, kastanje; zoeë broen wie ein kerstaanjel – zo bruin als een kastanje, kastanjebruin ook kastaanjel, kerstaanjel, kestaanjel
kasteel, kestiël, zelfstandig naamwoord, kestiële, kestiëlke, kasteel; het kestiëlke van Hael – kasteel Nederhoven (hoort in feite bij Beegden); het kestiël van Hael – het witte gebouw dat deel uitmaakt van het Sint-Annagesticht
kater, kater, katert, kattig meisje/kattige vrouw, kattenkop
kats, katsj, zelfstandig naamwoord, kadzje, vogeljong, nestvogel; kaal katsj – nestvogel zonder veren
kats, kets, zelfstandig naamwoord, ketse, ketske, 1. vrouw die constant op sjouw is 2. kattig meisje 3. meisje dat veel achter de jongens aanzit
katsen, ketse, werkwoord, ketsjtj, ketsjdje, geketsjdj, 1. achter de jongens (meisjes) aangaan 2. op sjouw zijn zie ook jatse, sjoeëje, waje
katser, ketser, zelfstandig naamwoord, ketsers, ketserke, 1. jongen die veel achter de meisjes aanzit 2. iemand die veel op sjouw is
kattenaat, kattenaât, soort stof waarvan schorten werden gemaakt zie ook sjolkestóf, tiërtej
kattenstaart, kattestert, zelfstandig naamwoord, kattesterte, kattestertje, 1. kattenstaart 2. kattenstaart, plant (Lythrum salicaria) 3. heermoes (Equisetum arvense)
kattig, ketsig, bijvoeglijk naamwoord, ketsige, kattig, bits
katuil, koetsuul, zelfstandig naamwoord, koetsule, koetsuulke, 1. steenuil (Athene noctua) 2. dommerik, lomperik (Duits: Kautz – steenuil) ook druif, hötje, huid, klöppel, knöppel, kuijes
kauw, kauw, zelfstandig naamwoord, kauwe, 1. kauw ook daol (Corvus monedula) 2. ontbrekend stuk, hap; eine kauw oet eine baumstam – een hap uit een boomstam (bijvoorbeeld door hakken met een bijl)
kavelen, kavele, werkwoord, kaveltj, kaveldje, gekaveldj, afvalwedstrijden spelen, herkansen, spel overdoen na gelijke stand (Middelnederlands: cabelen – loten, het lot werpen)
keef, keef, zelfstandig naamwoord, keve, keefke, kin-ketting als onderdeel van een paardentuig
keel, kael, zelfstandig naamwoord, kaele, kaelke, keel; kael zaengele – de Blasiuszegen geven/ontvangen. Dit ritueel werd jaarlijks in de katholieke kerk gehouden op 3 februari, in naam van de Heilige Blasius. Daarbij werd met twee kruislings vastgehouden kaarsen de keel door de priester aangeraakt. Volgens een middeleeuwse traditie was deze zegening bedoeld ter voorkoming van keelziekten zie ook stroeët
keelgat, kaelsgaât, kaelsgaat, zelfstandig naamwoord, kaelsgater, kaelsgaetje, keelgat
keen, keen, zelfstandig naamwoord, kene, keenke, snee, huidkloof, kerf
keer, kiër, zelfstandig naamwoord, kiëre, kiërke, keer
keet, kiët, zelfstandig naamwoord, kiëte, kiëtje, keet
keffen, kaffe, werkwoord, kaftj, kafdje, gekafdj, blaffen (oude vorm van het Nederlandse 'keffen', vergelijk het Engelse woord to cough)
keg, keg, zelfstandig naamwoord, kegge, kegske, 1. wig 2. jonge, op uitvliegen staande mus
keihel, keihel, bijvoeglijk naamwoord, keihelle, keihard ook knoeërhel
keilaag, kejlaog, zelfstandig naamwoord, kejlaoge, kejläögske, oerlaag, laag sterk ijzerhoudende grond, ondoordringbaar voor water
kelle, kèlle, zelfstandig naamwoord, kèlles, kèlke, ketel, pan (Duits: Kelle – scheplepel) ook kiëtel
kennen, kinne, werkwoord, kinjtj, kanj/kinjdje/kós, gekanjtj/gekinjdj, kennen: Ich kin dae mins neêt – ik ken die man niet
kennis, kinnes, zelfstandig naamwoord, kinnese, kinneske, kennis
kenteken, kinteiken, zelfstandig naamwoord, kinteikens, kinteikenke, kenteken
keper, kaeper, zelfstandig naamwoord, kaepers, kaeperke, dwarsbalk, keper, dakspar
kepernagel, kaeperniëgel, zelfstandig naamwoord, kaeperniëgels, kaeperniëgelke, grote draadnagel
kerel, kaerel, zelfstandig naamwoord, kaerels, kaerelke, kerel
keren, kiëre, werkwoord, kiërtj, kiërdje, gekiërdj, 1. keren, wenden 2. tegenhouden: waat de kaoj kiërtj, kiërtj auch de hètst – wat de kou tegenhoudt, houdt ook de warmte tegen 3. vegen (met een bezem); eder kiërtj väör zien eige däôr – eenieder veegt zijn eigen straatje schoon (Duits: kehren)
kerk, kirk, zelfstandig naamwoord, kirke, kirkske, kerk; hae is inne kirk geboeëre – hij laat altijd de deur openstaan; dao is gein kirkske zoeë klein of den duvel boewtj ein kepelke dernaeve – het kwaad komt altijd om de hoek kijken
kerkensleuteltje, kirkesläötelke, zelfstandig naamwoord, kirkesläötelkes, 1. pinksterbloem (Cardamine pratensis) 2. sleutelbloem (Primula)
kerkgang, kirkgank, zelfstandig naamwoord, kirkgeng, 1. kerkgang 2. een in 1983 afgeschaft ritueel in de r.-k. kerk waardoor vrouwen na de geboorte van een kind – voordat zij het kerkgebouw weer mochten betreden – moesten worden ‘gezuiverd’; dit voorschrift was gebaseerd op een joodse traditie, volgens welke de moeder zich veertig dagen na de bevalling moest laten reinigen in de tempel en daar haar kind tonen
kerkganger, kirkgenger, zelfstandig naamwoord, kirkgengers, kirkgengerke, kerkganger
kerkhof, kirkhoeëf, zelfstandig naamwoord, kirkhuëf, kirkhuëfke, kerkhof
kerkkruid, kirkkrd, kirkkroed, ijzerhard (Verbena officinalis) ook genadekrd zie ook kroedwès
Kerkrade, Kirkraoj, Kerkrade
kerm, kerme, gistend sap in een (Keulse) pot met zuurkool
kermenieten, kermeniete, werkwoord, kermentj/kermenietj, kermenietjdje, gekermendj/gekermeniedj, kermend, klagend huilen, afgeleid van ‘kermen’ zie ook baöke, brulle, janke, meke, zumpe
kermis, kirmes, zelfstandig naamwoord, kirmese, kirmeske, kermis; achteróm is kirmes – als je achterom naar binnen gaat, word je hartelijk ontvangen
kern, kaêr, kaer, zelfstandig naamwoord, kaere, kaerke, pit van een vrucht
kers, keês, kees, zelfstandig naamwoord, kese, keeske, kers
kersenboom, kesebaûm, kesebaum, zelfstandig naamwoord, kesebuim, kesebuimke, kersenboom
kersentijd, kesentd, kesentied, kersentijd; det doertj mer eine kesentd – dat duurt maar kort
Kerstmis, Kersmes, Kerstmis; eine greune Kersmes, eine witte Paose; zitj de kraon mèt Kersmes in de klië, den zitj ze mèt Paose in de snië – na een zachte kerst volgt meestal een koude Pasen
Kessenich, Kaesing, Kessenich
ketel, kiëtel, zelfstandig naamwoord, kiëtels, kiëtelke, ketel ook kèlle
ketel, waskiëtel, zelfstandig naamwoord, waskiëtels, waskiëtelke, ketel waarin de vuile was op de kachel in water werd gekookt alvorens die met de hand of met de machine werd gewassen
ketellapper, kiëtellepper, zelfstandig naamwoord, kiëtelleppers, kiëtellepperke, 1. ketellapper 2. paard dat slaat met zijn poten; hauwe wie eine kiëtellepper – wild om zich heen slaan
ketsen, ketse, werkwoord, ketsjtj, ketsjtje, geketsjtj, 1. ketsen, niet afgaan van een geweer 2. door middel van een vuurslag vonken voortbrengen 3. vuurtje stoken
ketser, ketser, zelfstandig naamwoord, ketsers, ketserke, sigaren-/sigarettenaansteker
kettingcarrousel, kèttingkerresel, zelfstandig naamwoord, kèttingkerresels, kèttingkerreselkes, zweefmolen (Duits: Kettenkarussell) ook zweefmäöle
keuken, kuëke, zelfstandig naamwoord, kuëkes, kuëkske, keuken
Keulen, Kölle, Keulen
keulsepot, ulespot, zelfstandig naamwoord, ulespöt, ulespötje, Keulse pot
keuren, käöre, werkwoord, käörtj, käördje, gekäördj, keuren
keus, kuus, zelfstandig naamwoord, kuze, kuuske, 1. knots, knuppel, stamper om varkensvoer fijn te stampen ook briësemskuus 2. lomperik: Haelder/Biëgkdjer kuus (mèt de vot vol luus) (Middelnederlands: kûse, cuse – knots)
keus, koesj, zelfstandig naamwoord, kuusj, kuusjke, varken; kuusjkes – biggen (Frans: cochon) ook verke
keus, kuusjke, zelfstandig naamwoord, kuusjkes, big ook bak zie ook koesj
keutel, käötel, zelfstandig naamwoord, käötele, käötelke, keutel
kever, kaever, zelfstandig naamwoord, kaevers, kaeverke, kever
keveren, kévere, werkwoord, kévertj, kéverdje, gekéverdj, erwten doppen
kevie, kevie, ruzie ook herrie, ruzing
kiebes, kiebes, zelfstandig naamwoord, kiebese, kiebeske, hoofd ook bölles, daets, höd, hötje, huid, knoeër, kop, kuiles
kiel, kiel, zelfstandig naamwoord, kiele, kielke, spie
kiel, keel, zelfstandig naamwoord, kele, keelke, kiel
kielewielewensje, kielewielewenske, kielewielewenske op ’t bloeëte penske! – kielekielekiele!
kietelen, kétele, werkwoord, kételtj, kételdje, gekételdj, kietelen
kietelsteen, kételsteîn, kételstein, zelfstandig naamwoord, kételstein, kételsteinke, kietelsteen; glad, rond steentje waarmee men iemand kon kietelen door er verticaal mee tussen de schouderbladen op en neer te wrijven
kiezel, kezel, zelfstandig naamwoord, kezele, kezelke, kiezel
kiezen, keze, werkwoord, keesjtj, koeës, gekoeëze, kiezen
kijk, kk, kiek, zelfstandig naamwoord, kiekske), 1. kijk 2. gezichtsuitdrukking: eine nötte kk – een norse gezichtsuitdrukking; eine vrekke kk – een brutale blik 3. uitzicht: eine vrieje kk – een vrij uitzicht
kijk daar, kies daô, kies dao!, kijk daar eens!
kijken, kieke, werkwoord, kiektj, keek, gekeke, kijken; hae kiektj neet zoeë nej(je) – hij neemt het niet zo nauw; hae kiektj neet rechtt – hij kijkt scheel; zoeë kieks doe prónt – dat is net iets voor jou om dat te doen (ironisch; m.a.w.: dat zou jij nooit doen); hae kiektj mèt zien linkse aug in zien rechse waemesteske – hij is scheel; kies daô! – kijk daar eens! Mam, kies, hae duit mich get! – Mam, kijk eens, hij slaat/plaagt me!; dae luëtj dich nog get kieke – hij presteert meer dan jij, daar kun je een voorbeeld aan nemen
kijven, kieve, werkwoord, kieftj, kiefdje/keef, gekiefdj, kijven
kin, kin, zelfstandig naamwoord, kinne, kinke, kin; het kin – de kin
kind, kinjdj, zelfstandig naamwoord, kinjer, kienjtje, kinjerkes/kienjtjes, kind ook wicht
kindsheidsoptocht, kindsheidoptocht, optochten die tot in de jaren vijftig werden georganiseerd om aan het genootschap van de Kindsheid meer bekendheid te geven. In deze optochten liepen kinderen mee als te bekeren Afrikaantjes, Chineesjes of indiaantjes, maar ook als missionaris en missiezuster, missiebisschop, paus en de Heilige Familie. De optochten werden in samenwerking met de kerkelijke autoriteiten georganiseerd door het onderwijzend personeel van de lagere school en door de zusters van Klein Bethlehem.
kipje, kiepke, zelfstandig naamwoord, kiepkes, (het in kindertaal gebruikte woord voor) kippetje zie ook tieteke, hoon
kipsen, kipse, werkwoord, kipsjtj, kipsjdje, gekipsjdj, een op klaverjassen lijkend kaartspel dat wordt gespeeld met zes personen zie ook kruutse
kis, kis, zelfstandig naamwoord, kisse, kiske, bil; eine kilo baom en ein óns kis – wordt gezegd van iemand die een te grote broek draagt zie ook bóksepiër, flódderbóks, spanvötje, wórbóks
kissen, kisse, werkwoord, kisjtj, kisjdje, gekisjdj, het sissend geluid van vlees dat in de braadpan wordt gelegd of van een roodgloeiend stuk ijzer dat in het water wordt gehouden
kissen, kisse, werkwoord, kisjtj, kisjdje, gekisjdj, ophitsen (van een hond) zie ook aankisse
kissen, kisse, zelfstandig naamwoord, kisses, billen, achterwerk ook achtert, baom, batterie, cent, fibberwari, kónjtj, reêt, stuver, vot, wanne
kitsch, kits, zelfstandig naamwoord, kitse, kitske, klokhuis; Duits dialect: kitsch (Bonn)
klaar, klaor, bijvoeglijk naamwoord, klaore, 1. klaar, gereed ook vaerdig, gereîd, aâf 2. helder, duidelijk: sjoeën klaor foto's – mooie duidelijke foto’s
klaarkomen, klaorkómme, werkwoord, kum(p)tj klaor, kwaam klaor, klaorgekómme, klaarkomen ook vaerdig kómme, aan zien gereef kómme
kladden, klidze, lurven, kladden, kloten; dao liktj tjer met zien klidze – daar ligt hij met zijn hele hebben en houden, met alles erop en eraan
klam, klam, klamme, bijwoord, nauwelijks, amper ook krië, kwaolik
klamot, klamotte, geld zie ook moos
klappertje, knapertje, zelfstandig naamwoord, knapertjes, 1. klappertje (voor een klappertjespistool) 2. vrucht van de blazenstruik (Colutea arborescens)
klare, klaore, eine klaore – een oude klare
klaren, klaore, werkwoord, klaortj, klaordje, geklaordj, klaren
klas, klas, zelfstandig naamwoord, klasse, kleske, klas; hae zitj bie mich oppe klas – hij zit bij mij in de klas
klassineren, klasjenere, werkwoord, klasjeneertj, klasjeneerdje, geklasjeneerdj, druk (gesticulerend) redeneren, discussiëren, praten zie ook bagere, bazele, kalle, moele, prazele, spraeke, toutele, wazele, zeivere, zemele, zwaegele
klater, klater, klaterd, oppe klater(d) gaôn – 1. ervandoor gaan 2. op hol slaan ook oppe luip gaôn
klats, klaats!, boem!; en klaats!, dao laag ter – en boem!, daar lag hij
klats, klats, zelfstandig naamwoord, klatse, kletske, 1. scheut vloeistof ook kwaaj 2. restant eten; kletskes – etensrestjes 3. klap: ich gaef dich ein klats om dien oeëre – ik geef je een draai om je oren
klatsen, klaatse, werkwoord, klaatsjtj, klaatsjdje, geklaatsjdj, slaan; dalik klaats ich dich ter ein – zo meteen krijg je een klap zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaatse, flaere, fómpe, hauwe, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
klatsen, kladze, een pak slaag, klappen ook preugel, slaeg, zwens
klatsen, klatse, werkwoord, klatsjtj, klatsjdje, geklatsjdj, slaan van deuren; de däör steit te klatse – de deur staat te klapperen; mèt de däöre klatse – met de deuren slaan
klauw, klauw, zelfstandig naamwoord, klauwe, klauwtje, 1. klauw 2. hand 3. Maaskei
klauwen, klauwe, werkwoord, klauwtj, klauwdje, geklauwdj, stelen ook strietse (Duits: klauen)
kleden, kleije, werkwoord, klètj, klètjdje, geklèdj, kleden
klee, klië, klaver (Trifolium) (Duits: Klee)
kleeblad, kliëblaâd, kliëblaad, zelfstandig naamwoord, kliëblajer, kliëblaetje, klaverblad
kleed, kleîd, kleid, zelfstandig naamwoord, kleijer, klètje, 1. (vloer)kleed 2. jurk (Duits: Kleid)
kleezaad, kliëzaod, klaverzaad; kliëzaod verkaupe – biechten
kleien, kleije, werkwoord, kleijtj, kleijdje, gekleijdj, kleien
kleien, klieje, zemelen; waem zich óngere klieje mingtj, wuërtj door het verke gevraete – wie kaatst moet de bal verwachten (Duits: Kleie = zemel)
klein, piëts, zelfstandig naamwoord, piëtse, piëtske, klein wondje
kleinste, kleinste, 1. kleinste 2. jongste van een gezin met kleine kinderen; is det de kleinste? – is dat de jongste?
kleischieter, kliejesjieterd, zelfstandig naamwoord, kliejesjieters, kliejesjieterke, 1. humeurig persoon 2. zemelaar
klep, klep, zelfstandig naamwoord, kleppe, klepke, 1. klep 2. klepper waarmee misdienaars enkele dagen voor Pasen (als de klokken 'naar Rome waren') al klepperend door het dorp liepen om eieren op te halen en om de kerkdiensten aan te kondigen 3. grote klepper waarmee de dorpsomroeper (in Heel eertijds meestal de kantonnier) door het dorp trok om mededeling te doen van bijvoorbeeld een noodslachting of van een andere belangrijke gebeurtenis die alle dorpsbewoners aanging ook klip
klepel, kliëpel, zelfstandig naamwoord, kliëpels, kliëpelke, klepel
klepel, klöppel, zie knöppel
klepelen, klöppele, werkwoord, klöppeltj, klöppeldje, geklöppeldj, 1. dorsen ook dosse 2. erop los slaan zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaatse, flaere, fómpe, hauwe, klaatse, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
klepperen, kleppere, werkwoord, kleppertj, klepperdje, geklepperdj, 1. klepperen 2. eertijds: een rondgangmaken door het dorp met een grote klepper; dit werd gedaan door de kantonnier om belangrijke zaken aan de inwoners van de gemeente te melden 3. een rondgang maken door het dorp met kleine kleppers; dit werd gedaan door de misdienaars om tijdens de laatste drie dagen van de Goede Week (als de klokken ‘naar Rome waren’) de missen aan te kondigen, en – overdag – om eieren op te halen
kleren, kleijer, zelfstandig naamwoord, kleijerkes, kleren
klets, klets, flinke verkoudheid, griep; de klets wegkriege – een verkoudheid oplopen; hae hiët de klets te pakke – hij is flink verkouden
klets, kletske, zie klats (2)
kletsman, kletsman, kletsmanne, zelfstandig naamwoord, kletsmen, kletsmenke, kletsmajoor zie ook moelemaker
kleur, kläör, zelfstandig naamwoord, kläöre, kläörke, kleur
kleuren, kläöre, werkwoord, kläörtj, kläördje, gekläördj, kleuren
klimmen, klumme, werkwoord, klumtj, klóm, geklómme, klimmen
kling, kling, zelfstandig naamwoord, klinge, verbindingsketting tussen paard en wagen, bevestigd aan de haam; alle klinge zeen los – het hek is van de dam
klingelbuidel, klingelbujel, zelfstandig naamwoord, klingelbujels, klingelbujelke, collectezak, stoffen buideltje, bevestigd aan een lange stok en voorzien van een belletje, eertijds gebruikt voor de collecte in de kerk (Duits: Klingelbeutel)
klip, klip, zelfstandig naamwoord, klippe, klipke, zie klep
klit, klit, zelfstandig naamwoord, klitte, klitje, klis (Arctum pubens)
klits, klits, drop. Afgeleid van de wetenschappelijke naam Glycurrhiza glabra – zoethout. De wortels van deze plant worden gekookt om het vaste extract te krijgen waarvan men drop maakt
klitskatjes, klitsketjes, katjesdrop
klitsriem, klitsreem, dropveter
klokkeJoep, klokkeJoep, klokkenreparateur (bijnaam van een vroegere klokkenreparateur in Beegden)
klommel, klómmel, zelfstandig naamwoord, klómmele, klummelke, 1. waardeloos ding ook fóddel, lómmel, póngel mannelijk geslachtsdeel; gank met diene klómmel! – reactie van een vrouw die in het bed niet wil ingaan op de avances van haar man (Rijnlands: klummel waardeloos spul, versleten kleding)
klommelaar, klómmeliër, zelfstandig naamwoord, klómmeliërs, klómmeliërke, prutser
klommelen, klómmele, werkwoord, klómmeltj, klómmeldje, geklómmeldj, prutsen zie ook fóddele, kloeëte, mertele, miere, näöke, nostere
klomp, klómp, zelfstandig naamwoord, klump, klumpke, klomp; es se dich oppe klump geis pisse, wuërs se aôd – als je op je klompen morst bij het plassen, is dat een teken dat je oud wordt; ein kuit wie eine klómp – een dikke neus zie ook botje, fletske
klompnagel, klómpeniëgel, zelfstandig naamwoord, klómpeniëgels, klómpeniëgelke, klein spijkertje met brede platte kop en een korte scherpe punt, waarmee het leren riempje aan de klomp werd bevestigd
klooster, kloeëster, zelfstandig naamwoord, kloeësters/kluësters, kluësterke, klooster
kloot, kloeët, zelfstandig naamwoord, kloeëte, kluëtje, 1. kloot, (teel)bal; hae haai ein flink stök in die kloeëte – hij had een flink stuk in zijn kraag 2. bol 3. man, kerel: eine gooie kloeët – een goeie vent; eine erme kloeët – een arme drommel; ein good kluëtje – een aardig mannetje; nao de kloeëte gaôn – a. doodgaan b. ervandoor gaan; det dink is nao de kloeëte – dat ding is kapot; väör hónjdjskloeëte – voor de kat z’n kut; de blomekloeët – de bloemverkoler, bloemenwinkelier
klophengst, klophingst, zelfstandig naamwoord, klophingste, klophingstje, hengst met slechts één zaadbal of met een verzonken zaadbal zie ook bènnebiër, einpitter
kloris, kloeëres, zelfstandig naamwoord, kloeëresse, sukkel, sufferd
kloten, kloeëte, werkwoord, kloeëtj, kloeëtjdje, gekloeëdj, 1. voor de gek houden 2. klungelen, prutsen aan iets; wae kloeëte mer get aan – wij rommelen maar wat aan zie ook fóddele, kloeëte, klómmele, mertele, miere, nostere, nóddele,
kloten, kloeëte!, slecht, belabberd!
kloter, kloeëter, zelfstandig naamwoord, kloeëters, kluëterke, haambel (vroeger gebruikelijk bij paarden van vrachtrijders, melkkarren etc.)
kloteren, kloeëtere, werkwoord, kloeëtertj, kloeëterdje, gekloeëterdj, 1. klateren, klaterend geluid maken 2. bellen met de haambel ook tónkele, trumpe
klotergeld, kloeëtergeldj, kleingeld
kloterij, kloeëterie, 1. problemen, moeilijkheden, gedonder 2. flauwe kul
kloterkar, kloeëterker, zelfstandig naamwoord, kloeëterkerre, kloeëterkerke, 1. boerenkar met schellen en bellen 2. vracht- of melkkar met haambel
klots, kloets, zelfstandig naamwoord, kloetse, kluutske, mop, dot (bijv. van groene zeep)
klotsen, kloetsje, werkwoord, kloetsjtj, kloetsjdje, gekloetsjdj, klotsen
klucht, klócht, zelfstandig naamwoord, klóchte, klóchtje, troep, kudde, toom (eenden, ganzen), klucht, menigte zie ook gevuchel
kluif, kluuf, zelfstandig naamwoord, kluve, kluufke, kluif, been met vlees eraan, bot (voor de hond)
kluifje, kluifke, zelfstandig naamwoord, kluifkes, wasknijper
kluis, kls, kloes, zelfstandig naamwoord, kloeze, kluuske, kluis
kluit, klt, kloet, zelfstandig naamwoord, kloete/klt/kluut, kluutje, kluit; kluut aanne puët/veut höbbe – veel geld en veel land hebben (meestal gezegd van boeren) zie ook leîm
kluiven, kluve, werkwoord, kluuftj, kluufdje, gekluufdj/gekloeëve, kluiven
kluizenaar, kluzeniër, zelfstandig naamwoord, kluzeniërs, kluzeniërke, kluizenaar
Kluizenaarskolk, Kluzeniërskoûk, zie Koos zien gaât
klutsoog, klutsaug, zelfstandig naamwoord, klutsuig, klutsuigske, blauw oog (Duits: Glotzauge – uitpuilend, groot oog)
knab, knab, zelfstandig naamwoord, knabbe, knepke, stuiver; väöl knabbe höbbe – veel geld hebben ook stuver
knapkoek, knapkook, zelfstandig naamwoord, knapkeuk, knapkeukske, dunne, zoete koek, bros, met een bovenlaagje van suiker
knappen, kneppe, werkwoord, kneptj, knepdje, geknepdj, leegdrinken, opmaken: ein fles wien kneppe – een fles wijn leegdrinken (oorspronkelijke betekenis: doen knappen, doen barsten) ook seldaot, pater make
knaptuit, knaptt, knaptoet, zelfstandig naamwoord, knaptoete, knaptuutje, zelfgemaakte proppenschieter van vlierhout
knaster, knaster, soort (pruim)tabak; helle knaster – iets dat hard en daardoor moeilijk te kauwen/te pruimen is zie ook rölke
knauwel, knauwel, zelfstandig naamwoord, knauwele, knewwelke, 1. bobbel, 'wrat', vreemde aanwas 2. iets waarop men lange tijd gekauwd heeft (Duits: Knäuel – kluwen, bal)
knauwel, knujel, zelfstandig naamwoord, knujels/kujel, knujelke/kujelke, 1. in de war geraakte knot touw, kluwen 2. plompe, stugge vent 3. knot(je) ook kujel (Duits: Knäuel – kluwen, bal draden, vormloze massa); kujel zie knujel
knauwelen, knauwele, werkwoord, knauweltj, knauweldje, geknauweldj, verveeld kauwen, kieskauwen
kneden, knaeje, werkwoord, knaetj, knaetjdje, geknaedj, kneden zie ook mingele, póngele
knederig, knetsjerig, bijvoeglijk naamwoord, knetsjerige, papperig, klef (van brood). Afgeleid van ‘kneden’.
knetteren, knettere, werkwoord, knettertj, knetterdje, geknetterdj, 1. knetteren 2. vloeken ook vloke
knevel, knevel, zelfstandig naamwoord, knevels, knevelke, 1. snor 2. grendel om luik of deur af te sluiten
knibbig, knebbig, bijvoeglijk naamwoord, knebbige, duur, prijzig
kniddelvlaai, kniddeleflaai, knuddeleflaai, zelfstandig naamwoord, kniddeleflaaie, kniddeleflaetje, vlaai die is belegd met kruimels, gemaakt van een mengsel van suiker, boter en meel ook bótterflaai, gräömelkesflaai, knuddeleflaai; knuddeleflaai
knie, kneên, zie knie
knie, knie, zelfstandig naamwoord, knieje/kneên/kneen, kneenke, knie; het knie – de knie
kniezen, kniestere, werkwoord, kniestertj, kniesterdje, gekniesterdj, prakkizeren
knijpen, kniepe, werkwoord, knieptj, kneep, geknepe, knijpen; hae knieptj ’t hem – hij is bang ook niepe
knijptang, knieptang, zelfstandig naamwoord, knieptange, knieptengske, nijptang (Duits: Kneifzange) ook nieptang
knip, knp, kniep, zelfstandig naamwoord, kniepe, kniepke, zakmes, knipmes (vergelijk het Engelse knife, Duits: Kneif)
knippen, knippe, werkwoord, kniptj, knipdje, geknipdj, 1. knippen; emes ein uigske knippe – knipogen naar iemand 2. fotograferen (Duits: knipsen)
knipperen, kniepere, werkwoord, kniepertj, knieperdje, geknieperdj, even de ogen dichtdoen voor een korte slaap
knippertje, knipperke, zelfstandig naamwoord, knipperkes, drukknoopje
knobbel, knoebel, zelfstandig naamwoord, knoebele, knubelke, bobbel, knobbel
knobbelen, knoebele, knoebele, zich, werkwoord, knoebeltj, knoebeldje, geknoebeldj, als een knobbel naar voren komen: dét knoebeltj zich aardig (opmerking over een balletdanser met een duidelijk te strakke maillot)
knoei, knoeëj, troep, viezigheid zie ook nöttigheid, smiërlapperie, vètlapperie
knoeien, knoeëje, werkwoord, knoeëtj, knoeëtjdje, geknoeëdj, morsen ook bradzele
knoer, knoeër, zelfstandig naamwoord, knuër, knuërke, 1. stronk, grillig stuk hout 2. knoest 3. hoofd, knar ook bölles, daets, höd, hötje, huid, kiebes, kop, kuiles
knoerhel, knoeërhel, bijvoeglijk naamwoord, knoeërhelle, keihard ook keihel
knook, knoeëk, zelfstandig naamwoord, knuëk, knuëkske, 1. bot; dalik rammele der knuëk – zo meteen krijg je een pak rammel 2. been; hae hiët stevige knuëk ónger – hij heeft stevige benen
knookdroog, knoeëkedruëg, bijvoeglijk naamwoord, knoeëkedruëge, kurkdroog, beendroog
knoop, knaûp, knaup, zelfstandig naamwoord, knuîp, knuipke, knoop; hae hiët väöl knuip mètgekrege – hij heeft veel tegenslag gehad
knoopzeel, knuipzeil, zelfstandig naamwoord, knuipzeile, knuipzeilke, bos stro die werd gebruikt om een schoof te binden (Duits: Seil – touw, koord, snoer)
knop, knoep, zelfstandig naamwoord, knuup, knuupke, knop; eine knoep selderie – een selderijknol
knopen, knuipe, werkwoord, knuîptj/knuiptj, knuipdje, geknuîpdj/geknuipdj, knopen
knopje, knuupke, zelfstandig naamwoord, knuupkes, knopje, schakelaar (verkleinwoord van knoep – knop)
knopselderie, knoepselderie, knolselderie
knors, knos, kraakbeen ook knors, knoers (Middelnederlands: cnoes)
knoteren, knotere, werkwoord, knotertj, knoterdje, geknoterdj, mopperen; knotere en kume doon het werk neet rume – met mopperen en kreunen kom je niet verder met je werk ook grauwele zie ook snotere (Middelnederlands: cnoteren, cneuteren)
knoterlap, knoterlap, zelfstandig naamwoord, knoterlep, knoterlepke, mopperkont ook knoterpot
knoterpot, knoterpot, zelfstandig naamwoord, knoterpöt, knoterpötje, mopperkont ook knoterlap
knots, knatsj, helemaal; knatsj gek – helemaal gek ook gans, hiël (3), hiëlemaôl, ram zie ook sjoeën
knuffelen, knoevele, werkwoord, knoeveltj, knoeveldje, geknoeveldj, zie kernoefele
knuist, knst, knoest, zelfstandig naamwoord, knst/knuust, knuustje, knuist
knuppel, knöppel, zelfstandig naamwoord, knöppels, knöppelke, 1. knuppel 2. stommeling ook klöppel zie ook kuus
koe, koe, zelfstandig naamwoord, kuuj, koe; dao is gein koe aan verzuumdj – daar is niet veel aan verloren; gooj kuuj vinjtj men oppe stal(le), kirmespónnies laupe uëveral(le
koeienstaart, koestért, zelfstandig naamwoord, koestérte, koestértje, koeienstaart; hae/zie gruujtj wie eine koestért – hij/zij groeit naar beneden/wordt steeds kleiner (wordt gezegd van oude mensen)
koeienstal, koestal, zelfstandig naamwoord, koestel, koestelkes, koeienstal
koeienstront, koestrónjtj, koeienstront; koestrunj – koeienvlaaien
koejong, koejóng, zelfstandig naamwoord, koejónges, koejungske, zie zweitser
koek, kook, zelfstandig naamwoord, keuk, keukske, koek; neet van moos toet kook kinne kómme – de eindjes niet aan elkaar kunnen knopen; neet van kook toet broeëd kinne kómme – niet vooruit komen
koek Dinant, koekdinan, taai-taai ( Frans: couque de Dinant) ook koekdenang
koekebloem, kokebloom, zelfstandig naamwoord, kokeblome, kokebleumke, sleutelbloem (Primula) ook kirkeslötelke
koekoeksspuug, koekoeksspiej, 1. schuimklompjes aan planten, die zijn afgescheiden door schuimcicaden of 'spuugbeestjes' 2. hars op een boomstam/-tak
koel, keul, bijvoeglijk naamwoord, keule, koel
koelen, keule, werkwoord, keultj, keuldje, gekeuldj, koelen
koest, koesj!, rustig! (tegen honden) (Frans: couche-toi – ga liggen)
koets, koets, zelfstandig naamwoord, koetse, 1. koets 2. slaapplaats (verplaatsbare bedstede), bed. (Middelnederlands: coetse – legerstrede; uit het Frans se coucher – gaan liggen, gaan slapen) zie ook bèdkoets
koets, koetsj, zelfstandig naamwoord, koetsje, koetsjke, koets ook rietg, sjiës, tilburie ook koets
koeweg, koewaêg, koewaeg, eertijds de weg langs bakkerij Abels richting Pol waarover de koeien van boer Hendrix dagelijks naar de wei in ‘het Brook’ (Sleijdal) en naar Bovenhof liepen
koffer, koffer, zelfstandig naamwoord, koffers, köfferke, koffer; het koffer – de koffer
koffie, kóffie, koffie; laot de kóffie nog ins winne – doe nog eens wat water bij de koffie; kóffie opsjödde – koffie zetten
koffietuit, kóffietuît, kóffietuit, zelfstandig naamwoord, kóffietuite, kóffietuitje, 1. koffiepot 2. kannetje om koffie mee (naar het veld) te nemen
koken, koeëke, werkwoord, koeëktj, koeëkdje, gekoeëkdj, koken; emes de kóffie koeëke – iemand flink de waarheid zeggen
kokkerel, koekerel, zelfstandig naamwoord, koekerelle, koekerelke, zweeptol ook kokkerel zie ook pópperel, smiktol
kokkerel, kókkerel(le), zelfstandig naamwoord, kókkerelle, kókkerelke, (drijf)tol ook koekerel zie ook pópperel, smiktol
kolen, koeële, kolen, steenkool
kolenschep, koeëlesjöp, zelfstandig naamwoord, koeëlesjöppe, koeëlesjöpke, kolenschep
kolenschob, koeëlesjop, zelfstandig naamwoord, koeëlesjoppe, koeëlesjöpke, kolenschuur
kolerig, kelaerig, bijvoeglijk naamwoord, kelaerige, driftig, opvliegerig (Frans: colérique)
kolig, koeluig, zelfstandig naamwoord, koeluigskes, 1. zwart omrande ogen, waaraan je kon zien dat de desbetreffende man mijnwerker was 2. te zwaar opgemaakte ogen
kolk, koûk, kouk, zelfstandig naamwoord, kouke, kuikske, kolk, plas, vijver in het winterbed van de Maas (b.v. Koos zien gaât, zie aldaar)
kom, kómp, zelfstandig naamwoord, kump, kumpke, kom (Middelnederlands: kump)
komaf maken, kómaaf make, werkwoord, maaktj kómaâf, maakdje kómaâf, kómaaf gemaâkdj/gemaakdj, ergens een eind aan maken/iets afmaken
komen, kómme, werkwoord, kum(p)tj, kwaam, gekómme, komen; toet zich kómme – op verhaal komen; vaerdig kómme – klaarkomen; der is gauw get gekómme – een ongeluk zit in een klein hoekje, een ongeluk of onaangename gebeurtenis vindt altijd plaats op een onverwacht ogenblik; dae neet gaer kum(p)tje dae blieftj mer dao – wie niet wil komen blijft maar weg; det kum(p)tj íns bie dich – je wordt op een bepaald moment met de gevolgen van een gebeurtenis of van je daden geconfronteerd
komgauw, kómgauw, diarree; aanne kómgauw zeên – diarree hebben ook lauperie zie ook sjt, stanjwater
komiek, kemiek, zelfstandig naamwoord, kemieke, kemiekske, komiek
komkommertje, kumkummerke, zelfstandig naamwoord, kumkummerkes, augurkje
kompel, kómpel, zelfstandig naamwoord, kómpels, kumpelke, kameraad-mijnwerker, kompaan (Duits: Kumpel)
konijn, knn, knien, zelfstandig naamwoord, knien, knienke, konijn; giftig wie eine knn – pisnijdig; de knn – het konijn
konijnenkeutel, knienskäötel, zelfstandig naamwoord, knienskäötele, knienskäötelke, konijnenkeutel
konijnenkooi, knienskoeëj, zelfstandig naamwoord, knienskoeëje, knienskuëtje, konijnenkooi, konijnenhok
koning, käöning, zelfstandig naamwoord, käöninge, käöningske, koning
Koningsbos, Käöningsboes, Koningsbosch
koningskop, käöningskop, zelfstandig naamwoord, käöningsköp, käöningsköpke, verzakking van de baarmoeder bij een koe, die als een blaas zichtbaar wordt als de koe ligt
koningsschieten, käöningssjete, schieten om het koningsschap van de (handboog)schutterij zie ook vogelsjete
kont, kónjtj, zelfstandig naamwoord, kunj/kónjtje, kunjtje, kont ook achtert, baom, batterie, cent, fibberwari, gaât, kisse, reêt, stuver, vot, wanne
kontenkruiper, kónjtjekroeper, zelfstandig naamwoord, kónjtjekroepers, kónjtjekruperke, hielenlikker (Duits: Arschkriecher)
kooi, koeëj, zelfstandig naamwoord, koeëje, kuëtje, 1. kooi 2. bed: nao de koeëj – naar bed; oppe koeëj – op bed (Hoogduits: in die of zur Koje gehen – naar bed gaan) ook kt (1) 3. huis; aanne koeëj – thuis; oppe koeëj aan – naar huis toe ook hs zie ook heives
kook, koeëk, zelfstandig naamwoord, koeëke, kuëkske, 1. kook 2. kokkin (op bruiloften en partijen)
kool, koeël, zelfstandig naamwoord, kuël, kuëlke, kool ook moos; emes inne kuël kroepe – iemand (oneerlijke) concurrentie aandoen; slechte koeël – boerenkool ook krölmoos
koolraap, kolraap, zelfstandig naamwoord, kolrape, kolraepke, (knol)raap, winterknol, raapkool ook reub
koop, kaûp, kaup, zelfstandig naamwoord, kuipke, koop; zin is kaûp – als men in de liefde op iemand zijn zinnen heeft gezet, is men verkocht
koor, koeër, zelfstandig naamwoord, koeëre, kuërke, 1. koor ook zank 2. altaar, priesterkoor ook altjaor zie ook koeërjóng
koord, koeërd, zelfstandig naamwoord, kuërd, kuërtje, koord
koorjong, koeërjóng, zelfstandig naamwoord, koeërjónges, koeërjungske, misdienaar (jongen die zich op het priesterkoor mag bevinden) (Frans: enfant de choeur) ook mèsdener
koorts, kórse, koorts
Koos z'n gat, Koos zien gaât, vijver in het winterbed van de Maas, dat eigendom was van Koos Berg; ook Hiërepaadskoûk of Kluzeniërskoûk (koûk betekent ‘kolk’). Is door de ontgrinding verdwenen
koosjer, kauser, bijvoeglijk naamwoord, kausere, schoon, zuiver; dao is het neet kauser – daar is het niet pluis (van het Jiddische woord ‘koosjer’)
kootjongen, koetjóng, zelfstandig naamwoord, koetjónge, koetjungske, snotaap
kop, kop, zelfstandig naamwoord, köp, köpke, hoofd, kop; waat ter inne kop hiët, hiët ter neet in zien vot – wat hij van plan is wil hij koste wat kost realiseren; waat de kop vergitj mótte de bein misnete – als men iets vergeet mee te nemen, moeten de benen het ontgelden (wie zijn hoofd niet gebruikt moet zijn benen gebruiken); eine kop wie eine tujerhamer – een heel dik hoofd; hae hiët eine kop of ter de hèl geblaoze hiët – hij heeft een vuurrood hoofd (van de hitte); hae hiët het inne kop gekrege – hij is gek geworden; mèt de kop inne nak laupe – een verwaande houding hebben; ein net köpke touw – een mooie haardos; eine aoje kop ophöbbe – er oud uitzien; zich de köp inhauwe – slaande ruzie maken; emes väöre kop stoeëte – iemand tegen het hoofd stoten, beledigen; köpke kutele – kopje duikelen ook hötje sjete; zich get inne kop zètte – 1. zich iets vast voornemen 2. een waandenkbeeld vormen ook bölles, daets, hödje, höt, huid, kiebes, knoeër, kuiles
kopen, kaupe, werkwoord, köptj, kocht, gekochdj, kopen; gemaakdj-gekochdje kleier – confectiekleding
koper, koeëper, koper (metaal)
koper, kuiper, zelfstandig naamwoord, kuipers, kuiperke, koper (persoon)
koperen, koeëpere, koperen, van koper
kophout, kophout, trekhout van het ossenspan
koppijn, koppien, hoofdpijn; sjael koppien – migraine; koppien is aetpien en boekpien is sjietpien – hoofdpijn is (vaak) het gevolg van honger, buikpijn kan erop duiden dat men te veel gegeten heeft
kopstuk, kopstök, zelfstandig naamwoord, kopstökke, kopstökske, paardenhoofdstel ook hödsel, hötsel
kopzak, kopzak, zelfstandig naamwoord, kopzek, kopzekske, een jute zak, gevuld met haver en stukken roggebrood, die eertijds voor de mond van het paard werd gebonden als de werkers op het land pauzeerden
koren, koeëre, 1. rogge 2. koren; mèt Sint Jacob (27 juli) en Sint An (26 juli) is het koeëre inne sjeur of inne wan – tegen eind juli moet je het koren geoogst hebben; raengel mèt Sint Jan, den sleit het koeëre toe – regen met Sint Jan (24 juni) is slecht voor de kwaliteit van het koren
korenberm, koeëreberm, zelfstandig naamwoord, koeëreberm, koeërebermke, graanopper, graanmijt, stapel van ordelijk, volgens een vast patroon opgestapelde schoven graan ook koeëremt zie ook berme
korenjood, koeërejoed, zelfstandig naamwoord, koeërejoede, koeërejuutje, huismus (Passer domesticus) ook mös
korenmijt, koeëremt, zie koeëreberm
korf, korf, zelfstandig naamwoord, körf, körfke, korf; oppe korf stoeëte – 1. een gunst die men iemand niet rechtstreeks durft te vragen, op een andere, niet mis te verstane wijze duidelijk maken aan de desbetreffende persoon 2. de kern raken
korfjeszondag, körfkeszóndig, halfvasten, zondag Laetare (dag waarop geliefden elkaar bij wijze van uitzondering mochten ontmoeten, wat tijdens de overige veertigdaagse vastentijd niet was toegestaan)
kornet, kaôr, kaor, zelfstandig naamwoord, kaôrs, käörke, hoorn (muziekinstrument, Frans: cor) ook hoeërn
kornoelje, kónkernelkes, kónkernulkes, kornoelje (Cornus)
korset, kersjèt, zelfstandig naamwoord, kersjètte, kersjètje, korset
korst, kóst, zelfstandig naamwoord, kóste, kusjtje, korst; kusjtje – kapje van een brood
korstje, kusjtje, zie kóst
kort, kórt, bijvoeglijk naamwoord, kórte, kort; kórt van aom – kortademig
kortzaag, kórtzaeg, zelfstandig naamwoord, kórtzaege, kórtzaegske, 1. lange zaag zonder raam en met een handvat aan elk einde, om bomen in stukken te zagen 2. cirkelzaag voor het dwars afzagen van hout
kost, kost, zelfstandig naamwoord, köstje, levensonderhoud, bestaan, brood; de kost verdene – de kost/zijn brood verdienen; hae hiët zien köstje gekochdj – hij is onder de pannen
kostbaar, kuësper, 1. kieskeurig 2. precies
kosten, koste, werkwoord, kosjtj, kosjtjdje, gekosjdj, kosten; waat het kosjtj, kosjtj het – het maakt niet uit wat de kosten zijn; het hiët zien geldj gekosjdj – iets waarvoor men betaald heeft, moet men ook gebruiken; det kosjtj allemaôl – dat kost allemaal veel geld
koster, köster, zelfstandig naamwoord, kösters, kösterke, koster
kostwinning, kostwinning, voorziening in levensonderhoud; waat ein kostwinning! – wat een vreemde manier om je geld te verdienen
kot, kt, koet, zelfstandig naamwoord, gedroogd, snot, neuspulk ook wolf
kot, kt, koet, zelfstandig naamwoord, koete, koetje, 1. bed ook koeëj 2. hazenlager (oorspronkelijk: ‘kuil’; Duits: Kute – kuiltje, putje)
kotelet, kórtelèt, zelfstandig naamwoord, kórtelètte, kórtelètje, kotelet
kotje, kotje, provisorisch eencellig dorpsgevangenisje in Heel, naast het vroegere gemeentehuis, waarin een arrestant meestal voor één nacht ter ontnuchtering werd opgesloten zie ook perzóng
kots, koetsj, 1. braaksel 2. spuug ook spiej, tuf
kotsen, koetsje, werkwoord, koetsjtj, koetsjdje, gekoetsjdj, 1. overgeven, braken: koetsje wie eine reiger – hevig overgeven 2. spuwen: ich koetsj dich ein aug vol ook spieje, tuffe
kotsmoe, koetsjmeug, bijvoeglijk naamwoord, koetsjmeuge, spuugzat, kotsbeu
kotsvol, koetsjvol, bijvoeglijk naamwoord, koetsjvolle, afgeladen vol
kou, kaoj, kou; es de daag gaon linge, beginjtj de kaoj te dringe – als de dagen gaan lengen, wordt de kou heviger; waat de kaoj kiërtj, kiërtj auch de hètst – wat de kou tegenhoudt, houdt ook de warmte tegen
koud, kaôd, kaod, bijvoeglijk naamwoord, kaoj, kaoje, koud; det wuërtj kaod zónger te blaoze – 1. dat koelt vanzelf af 2. die hevige verliefdheid/ruzie/boze bui gaat vanzelf over; kaoje misjenares – een gebakken haring in het zuur; kaoj sjóttel – hors d'oeuvre; eine kaoje lol – een spaarzaam/beperkt genoegen
koude missionaris, kaoje misjenares, gebakken haring in het zuur ook broene pater
koude schotel, kaoj sjóttel, zelfstandig naamwoord, kaoj sjóttels, kaod sjuttelke, koude schotel, hors d'oeuvre
koudneus, kaojnaas, zelfstandig naamwoord, kaojnaze, kaojnaeske, koukleum
kous, koûs, kous, zelfstandig naamwoord, kouse, kuiske, kous; det hiët niks oppe koûs – dat heeft niets te betekenen ook hoeës
kouter, kouter, zelfstandig naamwoord, kouters, kouterke, ploegmes; boet wie eine kouter – heel erg bot, gezegd van een mes (Frans: coltre; Latijn: culter – ploegmes)
kouwelijk, käöjelik, bijvoeglijk naamwoord, käöjelike, kouwelijk zie ook ellenjig, ermeujig, ozelig
kozelen, kuzele, werkwoord, kuzeltj, kuzeldje, gekuzeldj, 1. over de haren strijken 2. liefkozen, aaien
kozijn, kezien, zelfstandig naamwoord, keziene, kezienke, kozijn
kraag, kraâg, kraag, zelfstandig naamwoord, kraeg, kraegske, 1. kraag 2. boord; de kraag óm höbbe – een (wit) boord met stropdas dragen
kraai, kraôn, kraon, zelfstandig naamwoord, kräôn/kräön, kräönke, kraai (Corvus corone)
kraaien, krejje, werkwoord, krejtj, krejdje, gekrejdj, kraaien; eine haan krejtj het helst op zienen eige mèsthaûp – thuis heeft iedereen het meeste lef/de meeste praatjes
kraaienbek, krejbek, zelfstandig naamwoord, krejbekke, krejbekske, 1. bek van een kraai 2. nijptang met taps toelopende, volronde punten
kraal, kral, zelfstandig naamwoord, kralle, krelke, 1. kraal 2. snoer kralen
kraaltjeskuit, krelkeskt, kuit (van een vis)
kraaltjespis, krelkespis, letterlijk: ‘urine met kraalogen’, een verschijnsel dat men ook bij vette soep aantreft; dao kries se krelkespis van – dat werkt op je zenuwen
kraam, kraom, zelfstandig naamwoord, kraome/kräöm, kräömke, kraam; aoje kraom – oude rommel
krabbe, krabbe, zelfstandig naamwoord, krepkes, 1. uitgebakken spekblokjes, kaantjes 2. uitgebakken verenvet
krabber, krebber, zelfstandig naamwoord, krebbers, krebberke, 1. werktuig om te krabben, krabber, schrapijzer 2. scheergereedschap/-mes
krabbesaus, krabbesaûs, krabbesaus, zelfstandig naamwoord, krabbesuiske, zure, gebonden saus van spekvet, azijn en uitgebakken spekblokjes ook broen saûs, zoer saûs
krabbetjes, krepkes, zie krabbe
kram, kram, kramme, zelfstandig naamwoord, kramme/krem, kremke, hechting
kramer, kriëmer, zelfstandig naamwoord, kriëmers, kriëmerke, 1. (mars)kramer 2. mandfles of korf die de marskramer op zijn rug droeg 3. de kriëmer – spit (oorspronkelijk als gevolg van het dragen van een te zware kramer op zijn rug) zie ook fóddelekriëmer
krammetje, sluip, zelfstandig naamwoord, sluipke, sluipkes, krammetje, u-vormige spijkertje dat aan beide uiteinden scherp is
krang, krangs, bijvoeglijk naamwoord, krangse, schuin
krank, krank, bijvoeglijk naamwoord, kranke, ziek
krankelijk, krenkelik, bijvoeglijk naamwoord, krenkelike, ziekelijk (Duits: kränklich)
krankelijk, kruënlik, bijvoeglijk naamwoord, kruënlike, 1. gevoelig 2. breekbaar 3. delicaat 4. kwetsbaar
krankheid, krankheîd, krankheid, zelfstandig naamwoord, krankhede, ziekte ook zeekdje
krassel, kraatsjel, zelfstandig naamwoord, kraatsjele, kraetsjelke, 1. (verschrompeld) (aard)appeltje 2. rimpelig vrouwtje ook kräötsjel
krats, krats, zelfstandig naamwoord, kratse, kretske, kras, krasje, schram
kratsen, kratse, werkwoord, kratsjtj, kratsjdje, gekratsjdj, krabben
kratsen, kratse, kratse, zich, werkwoord, kratsjtj, kratsjdje, gekratsjdj, 1. een schram oplopen 2. krabben waar men jeuk heeft; dae kum(p)tj zich nog ins aan het kratse woeë het hem neet juëktj – hij zal zichzelf op den duur onverwachte problemen op de hals halen
kree, krië, bijvoeglijk naamwoord, gierig ook klam(me), kwaolik
kree, krië, bijwoord, krap, nauwelijks, amper, nipt, net; gierig zijn, zoveel mogelijk voor niks/gratis willen hebben
kreel, krieel, methode om een paard te mennen met één touw
kreem, kreem, zelfstandig naamwoord, kreme, kreemke, zeug; de kreem drieve – de zeug naar de beer brengen (Rijnlands: krieme, kräm – jonge zeug) zie ook biër2
krek, krek, precies, exact
kreng, kring, zelfstandig naamwoord, kringe, kringske, kreng zie ook feep, gaanjdj, kernaalje, kwakel, priej, sjeettent, sjrt, spoeëk, taâtsj
krensel, kriënsel, zelfstandig naamwoord, kriënsele, kriënselke, lege korenaar
krent, krint, zelfstandig naamwoord, krinte, krintje, 1. krent (vergelijk het Franse woord raisin de Corinthe – krent) 2. meisjespeuter/-kleuter met karakter
krentenboom, krintebaum, zelfstandig naamwoord, krintebuim, krintebuimkes, krentenboompje (Amelanchier)
krentenmik, krintemik, zelfstandig naamwoord, krintemigke, krintemikske, krentenbrood ook krintewèk
krentenwegge, krintewèk, zelfstandig naamwoord, krintewègke, krintewèkske, krentenbrood ook krintemik
krets, krets, schurft (Jiddisch: krets, Duits: Krätze) (vergelijk het woord kratse)
kreuzer, kruitser, zelfstandig naamwoord, kruitsers, kruitserke, oude Oostenrijkse munt van ca. 1,5 cent; geine roeëje kruitser oppe tes höbbe – geen cent op zak hebben
krijgen, kriege, werkwoord, kriegtj, kreeg, gekrege, 1. krijgen; det is good óm get te kriege – door dat te doen heb je kans een verkoudheid of een of andere ziekte op te lopen; al krieg ich ter geldj biej t – al krijg ik er geld bij toe; dao mósse niks met kriege – met die persoon kun je beter geen ruzie maken; ich krieg dao geine gooie van – ik kan dat niet tot een goed resultaat brengen 2. pakken; krieg dich get – neem wat; krieg mich de mik ins oet de kast – pak eens even het brood voor me uit de kast; te kriege – 1. verkrijgbaar 2. te koop: inne oeërlog waas niks te kriege – in de oorlog was niets te koop; dao kries se nog get mèt – met dat kind/met die persoon krijg je nog problemen
krijgen, kriege, kriege, zich, werkwoord, kriegtj, kreeg, gekrege, ruzie krijgen; zich örges aan kriege – ergens moe van worden; dao kries se dich aân – dat valt tegen
krijt, krt, kriet, zelfstandig naamwoord, krietje, krijt
krijten, kriete, werkwoord, krtj/krietj, krietjdje, gekrdj/gekriedj, krijten, met krijt tekenen
krijten, kriete, werkwoord, krtj/krietj, kreet, gekrete, krijten, schreeuwen
krijten, kreite, kreite, zich, werkwoord, kreîtj/kreitj, kreitjdje, gekreîdj/gekreidj, ruzie maken ook zich tagke
kring, krink, zelfstandig naamwoord, kring/kringe, kringske, kring
krippen, kriëpe, werkwoord, kriëptj, kriëpdje, gekriëpdj, branden (van de zon)
kroddel, kräötsjel, zelfstandig naamwoord, kräötsjele, kräötsjelke/krötsjke, 1. (ondermaats) (verschrompeld) (aard)appeltje 2. klein, niet volgroeid persoon ook kraatjsel
kroddel, króddel, zelfstandig naamwoord, króddels, kruddelke, klein vrouwelijk persoon ook kraatsjel, kräötsjel
kroet, krt, kroet, tweede soort appels
kroet, kruutje, stroop van appels en/of peren ook sjroeëp
krom, krómp, bijvoeglijk naamwoord, króm, krómme, krom; ein es is krómp – ja, áls...; króm zin höbbe slecht gehumeurd zijn; kromp struë – stro waarvan geen schoven meer te maken zijn
kromhout, krómphoût, krómphout, zelfstandig naamwoord, krómphoute, krómphuitje, juk waaraan een geslacht varken op de ladder werd opgehangen
krompen, krumpe, werkwoord, krumptj, krómp, gekrómpe, afnemen, minder worden, krimpen
kronen, kroeëne, werkwoord, kroeënjtj, kroeënjdje, gekroeënjdj, kronen
kroon, kroeën, zelfstandig naamwoord, kroeëne, kruënke, 1. kroon 2. voerbak voor biggen
kroonkraan, kroenekraan, zelfstandig naamwoord, kroenekrane, kroenekraenke, kraanvogel (Grus grus)
kroot, kroeët, zelfstandig naamwoord, kroeëte, kruëtje, biet zie ook krot (Frans: carotte – peen, wortel)
kroot, krot, zelfstandig naamwoord, krotte, krötje, 1. biet; krotte dunne – het uitdunnen van bietenplanten die in rijen waren gezaaid. Als de planten een bepaalde grootte hadden bereikt, werden ze deels doorgeschoffeld, zodat er op gelijke afstanden groepen van drie à vier planten overbleven. De grootste van elk groepje moest blijven staan, de overige werden met de hand uitgetrokken (Frans: carotte – wortel, peen) 2. vervallen huis ook kroeët
krop, krop, zelfstandig naamwoord, kröp, kröpke, 1. krop 2. eine krop inne kael kriege – een brok in zijn keel krijgen
kroten, kroeje, werkwoord, kroejtj, kroejdje, gekroejdj, voer verzamelen voor het vee
krotenkuil, krottekoel, zelfstandig naamwoord, krottekoele, krottekuulke, stapel bieten die – half ingegraven en bedekt met stro en aarde – voor de winter werden geconserveerd (ingekuild) als veevoer
krotenmolen, krottemäöle, zelfstandig naamwoord, krottemäöles, krottemäölke, (handbediende) bietenmolen
krotentijd, krottetd, krottetied, de tijd dat de voederbieten en suikerbieten in het najaar gerooid worden
krozen, kraoze, werkwoord, kraosjtj, kraosjdje, gekraosjdj, ploeteren, hard werken ook moeëre, poeëke, poejakke, sjoefte, sjroeve, wolve
kruid, krd, kroed, zelfstandig naamwoord, gekruje, kruid
kruiden, kruje, werkwoord, kruutj, kruutjdje, gekruudj, kruiden
kruidnagel, kroedniëgel, zelfstandig naamwoord, kroedniëgel, kroedniëgelke, 1. kruidnagel (Syzygium aromaticum) 2. sering (Syringa vulgaris)
kruidwes, kroedwès, zelfstandig naamwoord, kroedwèsse, kroedwèske, kruidenboeket dat jaarlijks op Maria Hemelvaart, 15 augustus, in de r.-k. kerk wordt gezegend en dat is samengesteld uit zeven (reeds in de oudheid een heilig getal) en soms negen kruiden waaraan een genezende werking of bescherming tegen onheil wordt toegekend, o.a. boerenwormkruid, Tanacetum vulgare (tegen ingewandswormen, maagpijn, blaaskwalen en reuma); bijvoet, Artemisia vulgaris (tegen epilepsie, hysterie, menstruatiepijn, koudvuur, verstuikingen en wormen); absint-alsem, Artemisia absinthium (tegen angina, dronkenschap, wonden, diarree, koliek, bleekzucht en geelzucht); duizendblad, Achillea millefolium (bloedstelpend, middel tegen duizeligheid, tranende ontstoken ogen, neusbloedingen, oorpijn, keelpijn, buikpijn en diarree); ijzerhard, Verbena officinalis (toegepast bij maagkwalen, reuma, bronchitis en migraine); wilde marjolein, Origanum vulgare (tegen blikseminslag); Sint-Janskruid, Hypericum perforatum (tegen boze geesten, lever- en nierkwalen, zenuwaandoeningen en maagstoornissen); valeriaan, Valeriana officinalis (kalmeringsmiddel, bescherming tegen blikseminslag); kattenstaart, Lythrum salicaria, en takken van de notenboom, Juglans regia. De 'kroedwès' wordt soms aangevuld met fruit
kruidweslint, kroedwèslinjtj, zelfstandig naamwoord, kroedwèslinjtje, kroedwèslinjtje, lint dat de planten van de kroedwès (zie aldaar) bij elkaar hield en waaraan een helende werking werd toegekend als het om een ziek of pijnlijk lichaamsdeel werd gebonden. Soms werd het lint bij een zware bevalling om het middel van de aanstaande moeder gebonden. Het kroedwèslinjtj had een lengte van 7 el. Zeven was in de oudheid al een heilig getal zie ook nering
kruien, kruje, werkwoord, kruujtj, kruujdje, gekruujdj, met de kruiwagen rijden zie ook sjörge
kruik, krk, kroek, zelfstandig naamwoord, kroeke, kruukske, kruik
kruikenstop, kroekestop, zelfstandig naamwoord, kroekestöp, kroekestöpke, 1. stop waarmee een kruik wordt afgesloten 2. gedrongen mannetje/vrouwtje zie ook gestoêkdj, struikske
kruimel, gräömel, zelfstandig naamwoord, gräömele/gräömels, gräömelke, kruimel
kruimeltjesvlaai, gräömelkesflaai, zelfstandig naamwoord, gräömelkesflaaie, gräömelkesflaetje, vlaai die is belegd met kruimels, gemaakt van een mengsel van suiker, boter en meel ook kniddeleflaai, knuddeleflaai
kruin, kruun, zelfstandig naamwoord, krune, kruunke, kruin; zich de kruun laote sjaere – zijn kruin laten scheren (priester worden)
kruipegel, kroepegel, zelfstandig naamwoord, kroepegels, kroepegelke, 1. egel 2. klein vrouwtje
kruipen, kroepe, werkwoord, kruuptj, kroeëp, gekroeëpe, kruipen; emes inne vot kroepe – iemand op laffe wijze vleien, naar de mond praten; emes in de kuël kroepe – iemand (oneerlijke) concurrentie aandoen
kruipgat, kroepgaât, kroepgaat, zelfstandig naamwoord, kroepgate(r), kroepgaetje, 1. kruipgat 2. kleine ruimte
kruipuit, kerbt, kerboet, balkenbrij
kruis, krts, kruuts, zelfstandig naamwoord, kruutse, kruutske, kruis; Oze Levenhiër van het kruuts aaf baeje – intens en veel bidden
kruisbes, kroonjsjel, zelfstandig naamwoord, kroonjsjele, kreunjsjelke, kruisbes (Ribes uva-crispa) (Keuls: Krönzel, Rijnlands: Krünschel, Frans: groseille)
kruisdagen, kruutsdaag, kruisdagen (maandag, dinsdag en woensdag voor ’s-Herenhemelvaart), waarop ’s morgens vroeg een processie werd gehouden langs de akkers om Gods zegen over het gewas af te smeken. De processie volgde elke dag een andere (land)weg
kruisen, kruutse, werkwoord, krtsjtj/kruutsjtj, kruutsjdje, gekrtsjdj/gekruutsjdj, 1. kruisen 2. kaartspel (lijkend op klaverjassen)
kruisen, kruutse, kruutse, zich, werkwoord, krtsjtj/kruutsjtj, kruutsjdje, gekrtsjdj/gekruutsjdj, 1. elkaar kruisen (van wegen bijvoorbeeld) 2. een kruisteken maken; es se dét zuûs, zus se se dich kruutse en zaengele – als je dat (die ellende) ziet, zou je een dubbel kruisteken slaan (zich zaengele is een kruisteken maken met wijwater)
kruisweg, kruutswaêg, kruutswaeg, zelfstandig naamwoord, kruutswaeg, kruutswaegske, 1. kruisweg, reeks van veertien afbeeldingen (staties) waarop de lijdensweg van Jezus van het rechthuis van Pilatus naar Golgotha wordt voorgesteld. Boven elke afbeelding is een kruis aangebracht); de kruutswaeg baeje – de veertien staties al biddend en mediterend aflopen (tijdens een dienst, waarin na elk gebed bij een statie een couplet van het Stabat Mater wordt gezongen) 2. (fig.) lijdensweg
kruit, krt, kroet, bus)kruit ook böskrt, polfer
kruiver, kraoverd, zelfstandig naamwoord, kraoverde, kräövertje, kruipende boterbloem (Ranunculus repens)
kruk, krak, zelfstandig naamwoord, kragke, krekske, kruk, prutser
krul, krol, krolle, zelfstandig naamwoord, krolle, krölke, krul
krullenmol, krollemol, krollemolle, zelfstandig naamwoord, krolllemolle, krollemölke, appelbol
krulmoes, krölmoos, zelfstandig naamwoord, krölmeuske, boerenkool (Brassica oleracea laciniata) (Frans: chou frisé, letterlijk ‘gekrulde kool’) ook slechte koeël
krulspang, krolspang, zelfstandig naamwoord, krolspange, krolspengske, krulspeld
krultang, kroltang, zelfstandig naamwoord, kroltange, kroltengske, krultang, friseertang, krulijzer
kuif, koef, zelfstandig naamwoord, kuuf, kuufke, kuif, haarwrong (Frans: coiffe – ‘vrouwenmuts’)
kuifje, kuufke, zie koef
kuijes, kuijes, zelfstandig naamwoord, kuijese, kuijeske, 1. spijs, belegsel van vlaai ook spies 2. sukkel, dom persoon ook subbedeijes, hanneskt
kuiken, kuke, zelfstandig naamwoord, kukes, kuukske, kuiken; zoeë dul wie ein kuke – zo duizelig dat men niet meer op zijn benen kan staan; stóm kuke! – stommeling!
kuil, koel, zelfstandig naamwoord, koele, kuulke, 1. kuil, gat in de grond 2. kolenmijn
kuilkop, koelkop, zelfstandig naamwoord, koelköp, koelköpke, kikkervisje, donderkopje; iëst koelkop zeen óm kwakkert te waere – men moet van onderaf beginnen om iets te bereiken ook kuulkop (Duits: Kaulquappe)
kuilkop, kuulkop, zelfstandig naamwoord, kuulköp, kuulköpke, zie koelkop
kuimen, kume, werkwoord, kuumtj, kuumdje, gekuumdj, 1. kreunen en steunen; kume wie ein aod paerd/wie ein spörgkoe – overdreven zuchten en steunen 2. bevallen ook oetpakke
kuimer, kumer, zelfstandig naamwoord, kumers, kumerke, zie kuumvot
kuimvot, kuumvot, zelfstandig naamwoord, kuumvotte, kuumvötje, zeurpiet ook grieniezer, kumer, niesoeër, spörgkoe, zeikhoeës, zeikstreen, zeikvioeël, zemel, zemelezeikerd
kuip, kp, kuup, zelfstandig naamwoord, kupe, kuupke, kuip; inne kuup gaôn – in het bad gaan (met name vroeger: het zaterdagse bad) ook zich bejje, de cent sjoere, zich poedele
kuiper, kuper, zelfstandig naamwoord, kupers, kuperke, kuiper, vaten-/tonnenmaker
kuiperkop, kuperskop, zelfstandig naamwoord, kupersköp, kupersköpke, hardhoofdig, stijfkoppig, eigenwijs persoon (eigenschappen – door aangetrouwde familieleden – toegeschreven aan leden van de familie van de 'kuper' [Janssen] van Heel)
kuit, goeët, hom (zaad van een mannelijke vis)
kuit, kt, kuut, zelfstandig naamwoord, kute, kuutje, kuit (deel van het been); kute wie eine haan – wordt gezegd van iemand met benen zonder kuitmassa
kuit, kt, kuut, kuit (zaad van een vis)
kuit, kuît, kuit, zelfstandig naamwoord, kuite, kuitje, neus: ein kuit wie eine klómp – een dikke neus ook naas zie ook gevel, Terneuze
kuitelen, kutele, werkwoord, kuteltj, kuteldje, gekuteldj, köpke kutele – kopje duikelen ook hötje sjete
kuiten, kuite, werkwoord, kuîtj/kuitj, kuitjdje, gekuîdj/gekuidj, 1. flauwekul maken 2. balletje trappen 3. stoeien zie ook duilese, dulle, sjoutere, wanne, wuilese
kul, köls, zelfstandig naamwoord, kölse, kölske, knikker (afgeleid van het Latijnse culeus en het Franse couille – teelbal, kloot)
kulbuidel, kölsebujel, zelfstandig naamwoord, kölsebujels, kölsebujelke, knikkerzak
kullen, kölse, werkwoord, kölsjtj, kölsjdje, gekölsjdj, knikkeren
kuls, kuiles, zelfstandig naamwoord, kuilese, kuileske, hoofd; eine kale kuiles – een kaal hoofd ook bölles, daets, höd, hötje, knoeër, kop
kunnen, kinne, werkwoord, kinjtj/kan, kós, gekósjtj/gekinjdj, kunnen; hae kinjtj/kan nog good – hij is nog vief/kan nog goed uit de voeten voor zijn leeftijd; hae hiët altied good gekosjtj/gekinjdj – hij heeft zijn hele leven goed uit de voeten gekund/geen last gehad van ziekten of gebreken; mós nog kinne! – dat zou nog eens mogelijk moeten zijn
kussen, kösse, werkwoord, kösjtj, kösjdje, gekösjdj, kussen
kussen, kösse, zelfstandig naamwoord, kösses, köske, kussen
kussentas, kössetes, zelfstandig naamwoord, kössetesse, kösseteske, kussensloop ook kösseteek
kussentijk, kösseteek, zelfstandig naamwoord, kösseteke, kösseteekske, kussensloop ook kössetes. Samenstelling van kösse en teek (Frans: taie – sloop) (Keuls: Kössezeeg)
kwaad, kwaod, bijvoeglijk naamwoord, kwaoj, kwaoje, kwaad ook giftig
kwaal, kwaol, zelfstandig naamwoord, kwaole, kwäölke, kwaal
kwajongen, kwaojóng, zelfstandig naamwoord, kwaojónges, kwaojungske, kwajongen
kwak, kwaaj, kwak, flinke hoeveelheid vloeistof ook klats
kwakel, kwakel, zelfstandig naamwoord, kwakels, kwaekelke, naar vrouwspersoon zie ook feep, gaanjdj, kernaalje, kring, priej, sjeettent, sjrt, spoeëk, taâtsj
kwaker, kwakkert, zelfstandig naamwoord, kwakkerte, kwekkerke, kikker; riejere wie eine kwakkert – beven als een juffershondje; iëst koelkop zeen óm kwakkert te waere – men moet van onderaf beginnen (onomatopee: klanknabootsing van het geluid dat een kikker maakt)
kwalijk, kwaolik, bijvoeglijk naamwoord, kwaolike, kwalijk
kwalijk, kwaolik, bijwoord, nauwelijks, amper ook klam(me), krië
kwansuis, kwansies, 1. schijnbaar 2. argeloos, maar toch met een bijbedoeling 3. kwasi (Latijn: quamsi – alsof)
kwant, kwant, bijvoeglijk naamwoord, kwante, grappig, leuk
kwart, kwaârt, kwaart, kwart
kwartier, keteer, kerteer, zelfstandig naamwoord, keteer, keteerke, kwartier ook kerteer
kween, kwee, zelfstandig naamwoord, kweeje, kweeke, 1. kween, dier dat de geslachtskenmerken van beide geslachten heeft, met name bij een koe of een geit 2. hermafrodiet, vrouw met mannelijke geslachsdelen 3. onvruchtbare vrouw (Engels: queen – verwijfde man, mietje)
kwekken, kwekke, werkwoord, kwektj, kwekdje, gekwekdj, 1. gezellig kletsen (van vrouwen of kinderen) 2. het uitschreeuwen van de pijn: emes hauwe det ter kwektj – iemand slaan dat hij het uitschreeuwt van de pijn
kwijnen, kwiene, werkwoord, kwienjtj, kwienjdje, gekwienjdj, kwijnen
kwijt, kwt, kwiet, kwijt; kwiet waere – verliezen; kwiet make – wegmaken, zoek maken, verloren doen gaan
kwijten, kwiete, kwiete, zich, werkwoord, kwietj, kweet, gekwete, zich kwijten
kwijtschelden, kwietsjelje, werkwoord, sjeltj kwt, sjólj kwt, kwietgesjólje, kwijtschelden
kwint, kwint, zelfstandig naamwoord, kwinte, kwinjtje, 1. kwint 2. (hoogste viool)snaar; dao spróng hem de kwint – toen ging hij door het lint
laag, laege, streken; sjael /gekke laege – gekke streken, streken die men uithaalt voor de grap zie ook jen, tuën
laag, laog, zelfstandig naamwoord, laoge, läögske, laag
laag, liëg, bijvoeglijk naamwoord, liëge, laag zie ook Levrouw
laagte, liëgdje, zelfstandig naamwoord, liëgdjes, laagte
Laar, Laor, Laar
laatst, lèst, bijvoeglijk naamwoord, lèste, laatst; op het lèst laupe – op alle dag(en) lopen; de lèste is de bèste – lest best
lachen, lache, werkwoord, lachtj, lachdje, gelache, lachen; zich kepot lache, zich vèt lache, zich eine böltj lache – zich dood lachen; de iëste (huweliks)nacht lachs se dich kepot – de eerste nacht lach je je dood (uitspraak van een Heelse opa); vèttig lache – op een smerige, gemene manier lachen
ladder, leijer, zelfstandig naamwoord, leijers, leijerke, ladder (Duits: Leiter)
lade, laaj, zelfstandig naamwoord, laje, laetje, la(de)
laden, laje, werkwoord, laatj/luëtj, laatjdje/loeëj, gelaje, laden; die kat hiët get gelaje – die kat is drachtig zie ook derop, inhöbbe; ein gelaje tóng – een beslagen tong; dao wuërdj weer flink gelaje/dao zeen ze weer flink aan het laje – (wordt gezegd als er een heel donkere lucht hangt) daar hangt/komt een flinke regenbui
lager, liëger, liëgeraves, 1. naar beneden 2. richting Beegden, gezien vanaf de Dorpsstraat in Heel ook óngeraves zie ook hoeëger, hoeëgeroppes
lallen, lalle, werkwoord, laltj, laldje, gelaldj, 1. lallen 2. het schreeuwen van katers in de paartijd
lam, laâm, laam, bijvoeglijk naamwoord, lame, lam; toen waas het maerke laâm – toen liep de zaak anders dan verwacht, toen was het mis
lamenteren, lemmentere, werkwoord, lemmenteertj, lemmenteerdje, gelemmenteerdj, lamenteren, zeuren zie ook meke, miemere, naaswatere, ummere, zeike, zemele
lamlendig, lammenadig, bijvoeglijk naamwoord, lammenadige, lamlendig: zich lammenadig veule – zich lamlendig voelen
lammeren, lame, werkwoord, laamtj, laamdje, gelaamdj, lammeren
land, lanjdj, zelfstandig naamwoord, lenj, lenjtje, land
landen, lanje, werkwoord, lanjtj, lanjdje, gelanjdj, landen
lang, lank, bijvoeglijk naamwoord, lang, lange, lang; zoeë lank es ter gewasse is – in zijn volle lengte; det is zoeë breid es het lank is – dat komt op hetzelfde neer; lank vötje – piemel; dae waeg trèktj zich lank – het lijkt wel of er geen eind komt aan die weg
langen, lange, werkwoord, langtj, langdje, gelangdj, geven, aanreiken (Duits: langen)
langweg, lankeweg, languit
lap, lap, zelfstandig naamwoord, lappe/lep, lepke, lap; niks oppe lappe höbbe – niets te verteren hebben; emes oppe lappe höbbe – iemand (gratis) kost en logies verschaffen; höbs se pien aan ’t lepke? (plagerige opmerking als men iemand met een vinger in het verband ziet) zie ook dook, plak
laphaak, laphak, zelfstandig naamwoord, laphek, laphekske, haakse schop, schop waarvan het blad haaks op de steel staat
lapoor, lapoeër, zelfstandig naamwoord, lapoeëre, lapuërke, 1. flapoor 2. iemand die flaporen heeft
lappen, lappe, werkwoord, laptj, lapdje, gelapdj, 1. slaan; emes der ein lappe – iemand om zijn oren slaan zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaatse, flaere, fómpe, hauwe, klaatse, klöppele, slaôn, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje 2. flikken: det laps se mich neet miër – dat flik je me niet meer 3. klaarspelen: wie dinks se hem det te lappe? – hoe denk je dat klaar te spelen?
lastig, lestig, bijvoeglijk naamwoord, lestige, lastig; eine lestige petroeën – een lastige man/lastige jongen; ein lestig pertret – een lastige vrouw/lastig meisje
lat, lat, zelfstandig naamwoord, latte, letje, lat; vanne lat kriege 1. een pak rammel krijgen 2. ernstige gebreken vertonen, gebrekkig zijn: zien Hollands kreeg vanne lat – zijn Nederlands was erg gebrekkig
laten, laote, werkwoord, luëtj, leet, gelaote, laten
lats, latsj, zelfstandig naamwoord, latsje, letsjke, onverzorgde vrouw die het met haar uiterlijk niet zo nauw neemt zie ook poetje
Laurant, Lerang, Lerengske, Lins, Laurant, Laurentius
Laurant, Lins, Linske, Lerang, Laurant, Laurentius; höbs se Lins oppe rök? – werd gezegd tegen iemand die lui was en niet wilde aanpakken
laurier, laureer, laurier (Laurus)
lauw, lauw, bijvoeglijk naamwoord, lauwe, lauw; emes de pis lauw make – 1. iemand tergen 2. iemand proberen te verleiden
lauwman, lauwman, zelfstandig naamwoord, lauwmen, lauwmenke, 1. paard dat niet wil trekken 2. iemand van wie niets uitgaat
laweit, leweît, leweit, kabaal, ophef ook herrie, pistakel, spiktakel
leed, leîd, leid, leed; in ’t leid zitte – verdrietig zijn ook verdreet
leeftijd, laeftd, laeftied, zelfstandig naamwoord, laeftiede, leeftijd
leeg, laeg, bijvoeglijk naamwoord, laege, leeg; eine laege (petroeën) – een gemene, laag-bij-de-grondse man; laege(n) td – (niet goed bestede) vrije tijd; hae hiët niks in te bringe es laeg breefkes – hij heeft thuis niets te vertellen
leegte, laegdje, zelfstandig naamwoord, laegdjes, leegte
leem, leîm, leim, leem, klei; emes mèt leim aanne veut/puët – iemand (met name een boer) met veel geld (land)
leer, laer, zelfstandig naamwoord, leer, leder
leer, liër, leer; inne liër zeên – in de leer zijn bij iemand
leesten, leiste, leiste, zich, werkwoord, leîsjtj/leisjtj, leisjtjdje, geleîsjdj/geleisjdj, zich permitteren, zich veroorloven; det kan ich mich neet leiste – dat kan ik me niet permitteren
leeuw, liëw, zelfstandig naamwoord, liëwe, liëwke, leeuw
Leeuwen, Liëwe, Leeuwen
leg, lèk, leg; die hoon is vanne lèk – die kip legt geen eieren meer
leggen, lègke, lègke, zich, werkwoord, lèktj, lag, gelagdj, 1. gaan liggen: lèk dich/lèktj uch – ga/gaat u liggen 2. gesust/bijgelegd worden: die ruzie hiët zich gelagdj – die ruzie is gesust
leiden, leije, werkwoord, lètj, lètjdje, gelèdj, leiden; de geit/de koe leije – de geit naar de bok/de koe naar de stier brengen ter dekking
leise, lies, bijvoeglijk naamwoord, lieze, gemakkelijk (Duits: leise); al lies – al gauw
lekken, liëke, werkwoord, liëktj, liëkdje, geliëkdj, lekken
lekker, lekker, zelfstandig naamwoord, snoep; ein tuutje lekker – een zakje snoep ook slók
lekkertje, ein lekkerke, zelfstandig naamwoord, lekkerkes, een snoepje ook babbeltje, babbeliër
lelijk, liëlik, bijvoeglijk naamwoord, liëlike, lelijk ook nöt
lendelam, linjelaâm, linjelaam, bijvoeglijk naamwoord, linjelame, 1. kreupel 2. wankel; dae stool is linjelaâm – die stoel wiebelt, staat wankel op zijn poten (letterlijk: ‘lam in de lenden’)
lenen, liëne, werkwoord, liënjtj, liënjdje, geliënjdj, lenen
lengen, linge, werkwoord, lingtj, lingdje, gelingdj, lengen; es de daag gaon linge, beginjtj de kaoj te dringe – als de dagen gaan lengen, wordt de kou heviger
lengte, lingdje, zelfstandig naamwoord, lingdjes, lengte
lening, liëning, zelfstandig naamwoord, liëninge, liëningske, lening
Leonardus, Lei, Leike, Leio, Naat, Nard, Leonardus, Leo
lepel, liëpel, zelfstandig naamwoord, liëpels, liëpelke, lepel
leps, leps, bijvoeglijk naamwoord, lepse, flauw, zoutloos, smaakloos (Duits: läppisch)
leren, laere, bijvoeglijk naamwoord, leren, van leer
leren, liëre, werkwoord, liërtj, liërdje, geliërdj, leren, studeren; hel liëre – hard studeren
les, les, zelfstandig naamwoord, lesse, leske, 1. les 2. verhaal: inne Panorama staon sjoeën lesse – in de Panorama staan mooie verhalen
letten, lètte, werkwoord, lètj, lètjdje, gelèdj, 1. beletten 2. kwaad doen, schaden: väöl wètte (zie wètte) zal dich neet lètte, mer allein mer staôn zal dich vergaôn – veel wetten is niet erg (houdt het werk niet op) maar met blijven staan kom je niet verder 3. ertoe doen; det lètj neêt – dat geeft niet
leugen, luëge, zelfstandig naamwoord, luëges, leugen
leunen, läöne, werkwoord, läönjtj, läönjdje, geläönjdj, leunen
leuter, luëter, 1. zeepsop 2. slappe koffie/thee zie ook maerezeîk, ulepis, zauwel
leven, het laeve, zelfstandig naamwoord, laeves, het leven
leven, laeve, werkwoord, laeftj, laefdje, gelaefdj, leven
levend, laevenjdj, laevenjdig, bijvoeglijk naamwoord, laevenjdje, laevenjdige, levend (Duits: lebendig)
lever, laever, lever
leverkaas, laeverkiës, leverkaas
Leveroy, Leivere, Leveroy
leverworst, laeverwóst, zelfstandig naamwoord, laeverwóste, laeverwusjtje, leverworst
leviet, leviet, zelfstandig naamwoord, leviete, levietje, jong clericus die nog niet alle wijdingen heeft ontvangen; emes de leviete laeze – iemand de les lezen, streng berispen (afgeleid van het bijbelboek Leviticus, dat de verordeningen bevat van de levieten – in het Oude Testament priesters van lagere rang die belast waren met o.a. de bewaking van de tempel)
lezen, laeze, werkwoord, luësjtj, loeës/laâs/laas, gelaeze, lezen
licht, leecht, bijvoeglijk naamwoord, leechte, licht, helder ook klaor
licht, leecht, zelfstandig naamwoord, leechte/leechter, leechtje, licht, schijnsel zie ook sjael leecht, pitsleecht
licht, lócht, bijwoord, 1. dun; het geit hem lócht – hij verdient/krijgt niet veel, hij moet met weinig zien toe te komen 2. licht; die/dae hiët ze lócht ónger – (gezegd van en vrouw/man die hard kan lopen of die als balletdanser(es) goed uit de voeten kan)
licht, lucht, zelfstandig naamwoord, luchte, luchtje, (zak)lamp, lantaarn (Duits: Leuchte)
licht, treem, zelfstandig naamwoord, treme, treemke, licht gewelfd (oud) plafond
lichten, luchte, werkwoord, luchtj, luchtjdje, geluchdj, 1. bijlichten 2. aan de (frisse) lucht blootstellen 3. optillen
lichter, laegter, zelfstandig naamwoord, laegters, laegterke, nageboorte van een zeug
lichthout, luchthout, zelfstandig naamwoord, luchthouter, luchthuitje, een stok die aan de uiteinden met een ketting aan de achterkant van een driehoekige houten eg was bevestigd en waarmee de eg tijdens het eggen geregeld werd opgetild om de stoppels, het onkruid of het kweekgras (puine) die zich onder de eg hadden verzameld, te verwijderen
Lichtmis, Leechtmès, Maria Lichtmis (2 februari); es mèt Leechtmès de zón op het mèsbook sjienjtj, kruuptj de baer nog drie waeke in zien hol/hoeël – als met Maria Lichtmis de zon tijdens de mis op het missaal schijnt, kruipt de beer nog drie weken in zijn hol (als op 2 februari de zon vroeg schijnt, blijft het nog een paar weken koud)
lichtriem, lichtreem, zelfstandig naamwoord, lichtreme, lichtreemke, draagriem (bij het kruien)
lied, leed, zelfstandig naamwoord, leetje, lied
lief, leef, bijvoeglijk naamwoord, leve, lief; mien leef vrouw Maosse (waat hiët det kinjdj ein vötje)! – uitroep van verbazing
liefde, leefdje, zelfstandig naamwoord, leefdjes, liefde
liefhebber, leefhöbber, zelfstandig naamwoord, leefhöbbers, leefhöbberke, liefhebber
liefhebberij, leefhöbberie(j), zelfstandig naamwoord, leefhöbberiejë, leefhöbberieke, liefhebberij
liegbeest, luëgebiëst, zelfstandig naamwoord, luëgebiëste, luëgebiëstje, grote leugenaar, aartsleugenaar
liegen, lege, werkwoord, luugtj, loeëg, geloeëge, liegen; hae luugtj waat ter zich beechtj – alles wat hij vertelt is gelogen
liever, lever, liever
liggen, ligke, werkwoord, liktj, laâg/laag, gelaege, liggen; blieve ligke – 1. blijven liggen 2. uitslapen; mörge moogs se blieve ligke – morgen mag je uitslapen ook oetslaope
ligstoel, likstool, zelfstandig naamwoord, liksteul, liksteulke, ligstoel
lijden, lieje, werkwoord, lietj, leej, geleje, 1. lijden; dae vrietj dae lietj – iemand die verliefd is heeft vaak (liefdes)verdriet 2. verdragen: mèt dit waer kins se good ein(e) trui aan lieje – met dit weer is een trui goed te verdragen, d.w.z. is een trui best aangenaam
lijf, lf, lief, zelfstandig naamwoord, lieve, liefke, lijf, lichaam; dae zien lief bewaartj, bewaartj geine rotte appel – het lichaam is iets kostbaars dat men goed moet verzorgen; het lief ophaoje – de geboorteuitgang van een koe bij het kalven oprekken met de hand zie ook pens
lijfje, liefke, zelfstandig naamwoord, liefkes, borstrok (Duits: Leibchen)
lijk, lk, liek, zelfstandig naamwoord, lieke, liekske, lijk; ter liek baeje – de buurt mondeling op de hoogte brengen van het overlijden van een buurtgenoot en uitnodigen voor de begrafenis (een naoberplicht, zie aldaar)
lijken, lieke, werkwoord, lktj/liektj, leek, geleke, lijken zie ook stale, weghöbbe
lijm, lm, liem, lijm zie ook plek, pleksel
lijmen, lieme, werkwoord, liemtj, liemdje, geliemdj, lijmen
lijn, lien, zelfstandig naamwoord, liene, lienke, lijn
lijnen, liene, werkwoord, lienjtj, lienjdje, gelienjdj, lijnen
lijnwaad, lievenjdj, lieves, ondergoed, lijfgoed; fien lievenjdj – handdoeken, zakdoeken, hemden, onderrokken, onderbroeken; groeëf lievenjdj – boerenkielen, overals, borstrokken en tiërtejje (zie aldaar) rokken ook lieves, óngergood zie ook versjuëning;
lijnwaadkast, lievenjdjkast, lieveskast, zelfstandig naamwoord, lievenjdjkaste/lievenjdjkest, lievenjdjkestje, kast waarin het lijfgoed (ondergoed) wordt opgeborgen ook lieveskast
lijnwaadmand, lievenjdjmanj, lievesmanj, zelfstandig naamwoord, lievenjdjmanje, lievenjdjmenjtje, linnenmand ook lievesmanj
lijnzaadmeel, lezesmael, lijnzaad, vlaszaad
lijnzaadolie, lezesoeëlie, lijnzaadolie
lijs, lies, groeëte, lijs, een meisje dat dingen doet waarvoor ze te oud wordt geacht; ein lang lies – een lang, slungelachtig meisje
lijst, lst, liest, zelfstandig naamwoord, lieste, liesjtje, lijst
lijvig, lievig, bijvoeglijk naamwoord, lievige, lijvig
lijzeman, lezesman, lezesmanne, zelfstandig naamwoord, lezesmen, lezesmenke, 1. saai, sloom iemand 2. vogelverschrikker ook vogelevemes, vogelviënes
likken, lekke, werkwoord, lektj, lekdje, gelekdj, likken; dao leks se vinger en doem nao – daar zou je je vingers bij opeten; geliek vië lektj zich – soort zoek soort; eine gelekdje – een fat; lek mich (d)e maas – lik me reet (verbastering van de Duitse uitdrukking leck mich am Arsch); de hiële lek-mich-(d)e-maas, de hiële lek-mich-de-nondedju, de hiële lek-mich-de-verrèkkenis – de hele zooi; dae hiët tervan gelekdj – die heeft ervan langs gekregen/ervan gelust
limonade, limmenaad, limonade
lindeboom, linjebaûm, linjebaum, zelfstandig naamwoord, linjebuim, linjebuimke, lindeboom (Tilia)
links, links, bijvoeglijk naamwoord, linkse, 1. links 2. linkshandig 3. binnenstebuiten: die trui mótj ge links wasse – die trui moet u binnenstebuiten wassen
linksaf, linksop, linksaf
Linne, Lin, Linne
linnen, liene, zelfstandig naamwoord, linne
linnen, liene, bijvoeglijk naamwoord, linnen, van linne gemaakt
lint, linjtj, zelfstandig naamwoord, linjtje, linjtje, lint
lip, lup, zelfstandig naamwoord, luppe, lupke, lip; de lup hingtj häör op het sjolkesnr – het huilen staat haar nader dan het lachen
lippentrul, luppentrul, luppentrulle, zelfstandig naamwoord, luppentrulle, luppentrulke, iemand die zijn lip laat hangen, pruillip
litsen, litse, werkwoord, litsjtj, litsjdje, gelitsjdj, glijden (Duits: glitschen; Italiaans: lizzare )
lobbes, löbbes, zelfstandig naamwoord, löbbese, löbbeske, lobbes, goedaardig persoon; groeëte löbbes – een jongen die dingen doet waarvoor hij te oud wordt geacht zie ook groeëte lies
loden, loeëde, van loden stof: eine loeëde jas – een loden jas
loden, loeëj, bijvoeglijk naamwoord, loeëje, loden, van lood; ein loeëje pp – een loden pijp
loensoog, loensaug, zelfstandig naamwoord, loensauge/loensuig, loensuigske, 1. scheel oog 2. iemand die scheel kijkt
lommel, lómmel, zelfstandig naamwoord, lómmele, lummelke, 1. vod, waardeloos iets ook fóddel, klómmel, póngel 2. (mv.) edele delen: ich stamp dich ónger die lómmele – ik schop je onder je kloten
lomp, lómp, bijvoeglijk naamwoord, lómpe, bot, lomp; zoeë lómp wie struë – oerlomp
lompen, lumpe, lumpe, zich, werkwoord, lumptj, lumpdje, gelumpdj, slobberen (van een trui), lubberen zie ook oetlumpe
lonen, loeëne, werkwoord, loeënjtj, loeënjdje, geloeënjdj, lonen
lonen, loeëne, loeëne, zich, werkwoord, loeënjtj, loeënjdje, geloeënjdj, de moeite waard zijn, de moeite lonen: det loeënjtj zich neêt – dat loont de moeite niet (Duits: sich lohnen)
lood, loeëd, lood
loods, loeëds, zelfstandig naamwoord, loeëdse, luëdske, loods
loof, laûf, lauf, loof
looi, loeëj, looistof
loon, loeën, zelfstandig naamwoord, loeëne, luënke, loon zie ook bläöske, tractement
loonzakje, loeënzekske, zelfstandig naamwoord, loeënzekskes, loonzakje ook bläöske
loop, laûp, laup, loop ook luîp
loop, luîp, luip, zelfstandig naamwoord, luipe, luipke, loop (van een geweer)
loop, luîp, luip, afvoer (van het water); luipke – gootje
loop, luîp, luip, loop, gang, manier van lopen, het lopen; det is ’s werreldjs luîp – zo gaat dat nu eenmaal in de wereld; oppe luip gaôn – 1. ertussenuit gaan, vluchten 2. op hol slaan (van een paard) ook oppe klater gaôn; örges de luip höbbe – ergens vaak naartoe gaan/vaste gast zijn ook gank, laûp
looprek, lauprèk, zelfstandig naamwoord, lauprèkke, lauprèkske, box, looprek
loops, luîps, luips, bijvoeglijk naamwoord, luipse, 1. loops 2. geil: eine luipse kk – een geile blik zie ook brenjig, gleuj, heît, sjerp
loopsjans, laupsjans, zelfstandig naamwoord, laupsjanse, laupsjenske, vrouw die (te) veel gaat buurten
loos, loeës, bijvoeglijk naamwoord, loeëze, uitgekookt, listig, sluw, geslepen, loos ook gefiefdj
loot, loeët, zelfstandig naamwoord, luët, luëtje, loot, ent ook oetluiper, sjuët
lopen, laupe, werkwoord, löptj, leep, gelaupe, lopen; zich de bein óngere vot oet laupe – zich enorm uitsloven voor iets of iemand; aartje laupe – oud gebruik waarbij dorpsgenoten in het huis van een aanstaande bruid of bruidegom lawaai gingen maken. Het slachtoffer kon daarvan worden verlost in ruil voor bier en/of tabak; laup nao de pómp – loop naar de maan; op het lèst laupe – op alle dag(en) lopen; es se zoeë löps – als je in verwachting bent; het löptj mich eweg wie stanjwater – mijn ontlasting is zo dun als water, ik heb last van diarree; die löptj wie ein heks die ’t gaat branjtj – die vrouw loopt doelloos rond; laûp! 1. ga weg! 2. je kunt me wat! zie ook reetlaupe
loper, luiper, zelfstandig naamwoord, luipers, luiperke, loper
loperij, lauperie, diarree; aanne lauperie zeên – last van diarree hebben ook kómgauw zie ook sjt, stanjwater
lot, loeët, zelfstandig naamwoord, loeëte, luëtje, lot
loten, loeëte, werkwoord, loeëtj, loeëtjdje, geloeëdj, loten
Louis, Lewie, Lewieke, Louis, Lodewijk
Louise, Wies, Wiesje, Wieske, Wiske, Louise
louw, loe, zelfstandig naamwoord, loeë, luke, zeelt (Tinca tinca)
lucht, lócht, zelfstandig naamwoord, lochte, luchtje, 1. lucht; de lócht op gaôn – een luchtje gaan scheppen 2. geur: hie hingtj ein raar lócht – er hangt hier een raar/vreemd luchtje 3. wolkendek: dao hingtj ein duuster/zwaor/nötte lócht – daar hangen donkere wolken
luchtbed, lóchtbèd, zelfstandig naamwoord, lóchtbèdde, lóchtbètje, luchtbed ook winjdjkösse
lui, luuj, mensen, lieden; neet väöl óngere luuj kómme – niet veel onder de mensen komen; väöl geldj óngere luuj höbbe – veel geld onder de mensen hebben staan; jóngluuj – jongelui; sjanj väöre luuj – de mensen zullen er schande van spreken
luiden, loeje, werkwoord, loetj, loetjdje, geloedj, luiden; ich gaon de klokke loeje – ik ga naar de hoeren
luik, lk, loek, zelfstandig naamwoord, loeke, luukske, luik
Luik, Luuk, Luik
luipendig, loepenjtjig, bijvoeglijk naamwoord, loepenjtjige, sluiks, stiekem, achterbaks, behoedzaam; eine loepenjtige een gluiperd
luis, ls, loes, zelfstandig naamwoord, luus, luuske, luis
luisteren, loestere, werkwoord, loestertj, loesterdje, geloesterdj, 1. luisteren 2. gehoorzamen: loestere wie ein vinkske – stiptelijk gehoorzamen; dae hónjdj loestertj niks – die hond gehoorzaamt totaal niet; det loestertj nej(je) – dat moet heel precies kloppen; loester ins hiej(e) – let nu goed op wat ik je zeg
luisterlap, loesterlap, zelfstandig naamwoord, loesterlappe/loesterlep, loesterlepkes, oogklep voor een paard (waardoor het beter luistert)
luiszak, loeszak, zelfstandig naamwoord, loeszek, loeszekske, 1. stiekemerd, gluiperd 2. geslepen persoon
luit, luît, luit, zelfstandig naamwoord, luite, luitje, 1. luit (muziekinstrument) 2. het groene omhulsel van een walnoot
luizenpaadje, loezepaetje, zelfstandig naamwoord, loezepaetjes, luizenpaadje, scheiding in het haar ook sjeij
luizig, luzig, bijvoeglijk naamwoord, luzige, klein; luzig kieke – met kleine ogen kijken als gevolg van slaap, vermoeidheid, een zware verkoudheid of dronkenschap: luzige uigskes – kleine, half dichtgeknepen ogen
luizig, läözig, bijvoeglijk naamwoord, läözige, luizig, langzaam, sloom, traag; det is eine läözige – dat is een slome zie ook meug
lukken, lökke, werkwoord, löktj, lökdje, gelökdj, lukken; zoeë is ter gelökdj – zo is hij nu eenmaal, dat is nu eenmaal zijn karakter
lupine, lepien, zelfstandig naamwoord, lepiene, lepienke, lupine ook wöllepien
lus, lits, zelfstandig naamwoord, litse, litske, bretel (Latijn: licium – lus, lint, band)
lusten, löste, werkwoord, lösjtj, lösjdje, gelösjdj, lusten; hae lösjtj ‘m gaer – hij houdt van een borrel
lut, loetsj, zelfstandig naamwoord, loetsje, luutjske, speen ook tutter
lutten, loetsje, werkwoord, loetsjtj, loetsjtje, geloetsjtj, duimzuigen, duimen (Duits: lutsche) ook doeme
maagd, maagd, zelfstandig naamwoord, maagde/maegd, maegdje, 1. maagd 2. huishoudster van de pastoor of kapelaan 3. hulp in de huishouding; de maagd väör höbbe – de beschikking hebben over hulp in de huishouding 4. meid, vrouwelijke hulp op een boerderij (inkorting van het woord ‘dienstmaagd’)
maaien, mejje, werkwoord, mejtj, mejdje, gemejdj, maaien (Duits: mähen)
maal, maôl, maol, zelfstandig naamwoord, maôl/maol, maal, keer
maan, maon, zelfstandig naamwoord, maone, mäönke, maan
maand, maonjdj, zelfstandig naamwoord, maonjdj/maonjdje, mäönjtje, maand
maandag, maondig, maandag; maondigmörge: gooi paerd en slechte knechts – op maandagmorgen waren de paarden in een betere conditie dan de knechts; smaondes – ’s maandags (Jiddisj: montik)
maandag, smaondes, smaandags
maar, mer, , maar; mer jaô!/mèjaô! – wel ja!; mer naê/mènaê – wel nee! mer mer toch! – uiting van medeleven
maar eens, mens, samentrekking van mer ins maar eens
maart, miërt, maart
maarts, miërts, bijvoeglijk naamwoord, miërtse, maarts; van miërtse zón wuërs se nöt – van maartse zon word je lelijk (d.w.z. bruin, een gezegde dat dateert uit de tijd dat een bruine huidskleur nog als lelijk werd beschouwd)
maas, maas, grote plas water; ein groeëte maas make – een grote plas maken ook pool; lek mich (d)e maas – lik m'n reet, loop naar de maan (verbastering van de Duitse uitdrukking leck mich am Arsch)
Maaseik, Mezeîk, Maaseik
Maasniel, Mesneel, Maasniel ook Neel
Maasniel, Neel, Maasniel ook Mesneel
Maastricht, Mestreecht, Maastricht
Maastrichter, Mestreechter, inwoner van Maastricht
Maastrichts, Mestreechs, bijvoeglijk naamwoord, Mestreechse, Maastrichts
Maastrichtse, Mestreechse, inwoonster van Maastricht
maat, maot, zelfstandig naamwoord, maote, mäötje, maat
maatgevoel, maotgeveûl, maotgeveul, maatgevoel
macaroni, mekroni, macaroni
machine, mesjn, mesjien, zelfstandig naamwoord, mesjiene(r), mesjienke, 1. machine; het mesjiên – de machine 2. dikke vrouw ook mäölepaerd, mechóchel, meun, moostón, morteer, sjevaâk
machochel, mechóchel, zelfstandig naamwoord, mechóchels, mechuchelke, scheldwoord voor een dikke, zwaarlijvige vrouw (waarschijnlijk afgeleid van het Spaanse woord muchacha – vrouw, meisje) ook mesjn, mäölepaerd, meun, moostón, morteer, sjevaâk
macht, macht, macht; mèt de macht – in grote hoeveelheid
machtig, mechtig, bijvoeglijk naamwoord, mechtige, 1. machtig 2. moeilijk te verteren, zwaar op de maag liggend
made, maaj, zelfstandig naamwoord, maje, made, larve
magazijn, magezien, zelfstandig naamwoord, mageziene, magezienke, magazijn
maïs, meîs, meis, maïs
makelaar, makeliër, zelfstandig naamwoord, makeliërs, makeliërke, makelaar
maken, make, werkwoord, maaktj, maakdje, gemaâkdj/gemaakdj, 1. maken; gemaakdj-gekochdje kleier – confectiekleding 2. op het repertoire hebben: det stök maaktj de kirkelike van Thoeër – dat stuk heeft de kerkelijke harmonie van Thorn op het repertoire 3.de schuld vereffenen: ich zal het waal mèt dich make – ik zal het wel op de een of andere manier aan je terugbetalen 4. zich op een bepaalde manier uitdrukken: wie maakdje der det auch alweêr? – hoe drukte hij zich ook alweer uit? 5. herstellen 6. dao maaktj hae niks t – dat kan hem niets schelen, dat laat hem onverschillig 7. resultaat behalen: waat hiët MVV gemaâkdj ? – wat heeft MVV voor resultaat behaald? 8. uithalen, uitvreten: doe höbs mich get gemaâkdj! – 1. jij hebt wat teweeg gebracht! 2. wat jij hebt uitgevreten, lijkt nergens op!; waat maaks se mich noeë?- wat doe je nu voor iets raars? 9. een testament maken: hiët ter get gemaâkdj? – heeft hij een testament gemaakt?; maak dich eweg – maak dat je wegkomt; maak dich in(ne) – maak dat je binnen komt; maak dich gein dieke bein – maak je niet kwaad, wind je niet op; get van zich make – zich opdoffen, zich mooi aankleden: dae niks van zich maâktj is onniks – iemand die zich niet goed weet te presenteren, wordt niet naar waarde geschat/gewaardeerd; hae wètj niks van zich te make – hij kan zich niet presenteren
maken, make, make, zich, werkwoord, maaktj, maakdje, gemaakdj, zich ontwikkelen: hae hiët zich good gemaâkdj – hij heeft zich goed ontwikkeld, hij is er mooier/aardiger/verstandiger op geworden; hae hiët zichzelf onneet gemaâkdj – hij is nu eenmaal zo, hij kan er ook niets aan doen dat hij zo'n karakter heeft; zie is zich al aan ’t make – ze krijgt al duidelijke vormen (wordt gezegd van een vrouw in verwachting, wier buik al duidelijk vorm krijgt, of van een meisje dat vrouwelijke vormen krijgt)
mal, mooldje, zelfstandig naamwoord, mooldjes, mengtrog, baktrog, kuip (gemonteerd op vier poten)
man, man, zelfstandig naamwoord, man/men/manskaerels/mansluuj, menke, 1. man ook mins, manskaerel 2. persoon; de man haoje – mandekking toepassen bij het voetballen zie ook achterman
manchester, mansjesters, bijvoeglijk naamwoord, mansjesterse, van ribfluweel, ribfluwelen: ein mansjesterse bóks – een ribfluwelen broek (genoemd naar Manchester cotton, stof die geproduceerd wordt in de Engelse stad Manchester) ook floere
mand, manj, zelfstandig naamwoord, manje, menjtje, mand; ein manj memme – een grote borstpartij zie ook broesj, cent, medél, sjaâp; ein vaatse manj – een mand van wilgentenen
manege, manege, 1. manege 2. plaats waar een paard in het rond moest lopen om de dorsmachine draaiende te houden. Het paard was daartoe vastgemaakt aan het uiteinde van een paal, waarvan het andere uiteinde – dat zich in het midden van de manege bevond – de ronddraaiende beweging overbracht naar de machine.
manege, menesie, onderdeel van een van de eerste vormen van een dorsmachine die door een paard in beweging werd gebracht
manenstrang, manestrank, zelfstandig naamwoord, manestrenk, manestrenkske, manenkam van een paard
manier, meneer, zelfstandig naamwoord, menere, meneerke, manier
mankage, mankatie, zelfstandig naamwoord, mankaties, gebrek
mankeren, mankere, werkwoord, mankeertj, mankeerdje, gemankeerdj, mankeren, ontbreken; ich zal der neet aan mankere – ik zal het zeker doen (vergelijk het Franse je n'y manquerai pas)
mannetje, klaozeman, zelfstandig naamwoord, klaozemen, klaozemenke, mannetje van krentenbrood ook paeperkokeman(ne), wègkeman(ne) zie ook koekdinan, speklasieman(ne)
manskerel, manskaerel, zelfstandig naamwoord, manskaerels/mansluuj, manskaerelke, manspersoon ook mins
mantel, manjtjel, zelfstandig naamwoord, manjtjels, menjtjelke, mantel zie ook panes
Manuel, Maan, Maantje, Manuel, Emanuel
marante, marante, toevoegsel aan een krachtterm of uitroep: Jösses marante, een verbastering van ‘Jezus Maria’
marelle, merl, meriel, drukte, omhaal; meriel make – grote ophef, misbaar maken/druk gesticuleren, overdreven met handen en voeten bewegen bij het praten, discussiëren, vrijen, dirigeren etc. (Wellicht afgeleid van het Middelnederlandse woord marellen, een spel met negen stenen of schijven dat vaak met bedrog gepaard ging)
Maria Lichtmis, Maria Leechtmès, zie Leechtmès
markt, mertj, zelfstandig naamwoord, mertje, mertje, markt
marmiet, marmt, marmiet, zelfstandig naamwoord, marmiete, marmietje, vergiet ook doorslaâg
mars, mars, emes de mars make – het uiterste van iemands geduld/uithoudingsvermogen vragen, iemand tergen
martelen, mertele, werkwoord, merteltj, merteldje, gemerteldj, 1. martelen 2. met moeite aan iets prutsen om het open, dicht of aan de gang te krijgen zie ook fóddele, klómmele, kloeëte, miere, näöke, nóddele, nostere,
martelgang, mertelgank, zelfstandig naamwoord, mertelgeng, mertelgengske, martelgang
Martinus, Tienes, Tieneske, Martinus
mater, maoter, boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) ook reinvaârt, wormzaod, dónderkrd zie ook kroedwès
Mathieu, Ties, Tieske, Tis, Tiske, Tjeu, Theu, Thieu, Mattie, Mathieu
matsch, matsj, overrijp fruit
matschgaar, matsjgaâr, matsjgaar, bijvoeglijk naamwoord, matsjgare, papgaar
Mattheus, Mat, Matje, Matties, Theu, Thieu, Ties, Tis, Tje, Mattheus
Matthieu, Thieu, Thieuke, Theu, Ties, Tis, Tjeu, Matties, Ma, Matthieu, Mattheus; Sint Matties smietj eine heite stein in het s, mèt Sint Matties briktj het s – vanaf Sint Mattheus (24 februari) wordt het minder koud
Mechtilde, Mechel, Tilly, Tiela, Mechtilde
medaille, medaalje, zelfstandig naamwoord, medaaljes, medaejeke, medaille
medicijn, medecien, zelfstandig naamwoord, medeciene, medecienke, medicijn
mee-aandoen, mètaandoôn, mètaandoon, werkwoord, duit mètaan, deej mètaan, mètaangedaôn/mètaangedaon, net doen alsof men van harte met iemand meedoet/meewerkt
meebrengen, mètbringe, werkwoord, bringtj mèt, bracht mèt, mètgebrachdj, meebrengen
meedoen, mètdoôn, mètdoon, werkwoord, duit mèt, deej mèt, mètgedaôn/mètgedaon, 1. meedoen 2 . zich in het feestgedruis storten
meekallen, mètkalle, werkwoord, kaltj mèt, kaldje mèt, mètgekaldj, meepraten
meelden, meelje, plantenluizen
meer, mië(r), meer
meerkol, merkhoef, zelfstandig naamwoord, merkhoefs, merkhuufke, (Vlaamse) gaai, meerkol, merriekol (Garrulus glandarius), ook ‘merkhof’ (ontstaan uit de persoonsnaam Markolf – wat eigenlijk grenswolf betekent – die in de middeleeuwen het type van de grappenmaker was; omdat de vogel diergeluiden nabootst, kreeg hij de naam Markolf)
meerstemmig, miërstummig, bijvoeglijk naamwoord, miërstummige, meerstemmig
meest, meîst, meist, bijvoeglijk naamwoord, meiste, meest
meestal, meistal, meestal ook dooreîn, gemeinlik
meester, meister, zelfstandig naamwoord, meisters, meisterke, (school)meester; henj(tjes) wie eine meister – handen waaraan je kunt zien dat ze nooit zwaar werk hebben verricht; meister zeên – in zijn macht hebben; de gekkigheid is hem meister – hij is volkomen gek, de gekte heeft hem in de macht
meeuw, miëw, zelfstandig naamwoord, miëwe, miëwke, meeuw (Larus)
mei, mei, 1. mei; mei kaod en naât völtj de sjeur en auch het vaât – mei koud en nat brengt haver in schuur en vat 2. de mei: een dennenboom op het dak tijdens de bouw van een huis ten teken dat het hoogste punt is bereikt
meiboom, meibaûm, meibaum, zelfstandig naamwoord, meibuim, meibuimke, 1. spar die bij de opening van een nieuw café versierd met linten voor de deur van het café werd gezet 2. spar die op het dak van een nieuw te bouwen huis werd geplaatst ten teken dat men het hoogste punt had bereikt
meid, maetje, zelfstandig naamwoord, maetjes, 1. meisje; maetjes bie maetjes en jónges bie jónges – meisjes horen niet met jongens te spelen (en omgekeerd; oud gezegde) 2. vriendin, verloofde (in combinatie met een bezittelijk voornaamwoord): mien maetje – mijn vriendin ook de meîd, de mös
meid, meîd, de meid, 1. vriendin, verloofde: Jan mèt de meîd – Jan met zijn vriendin, verloofde ook, de mös, het, zien maetje 2. vrouwelijke hulp op de boerderij ook maagd
meischeut, meisjuët, zelfstandig naamwoord, meisjuët, meisjuëtje, 1. groeistuip, plotselinge snelle groei die – zoals aan kinderen werd verteld – zich zou voordoen als men in mei in de regen loopt: dao kries se eine meisjuët van(ne) – daar word je groot van 2. (meervoud) jonge uitspruitsels in mei
meisje, stiets, zelfstandig naamwoord, stietse, stietske, meisje dat aanstellerig loopt/zich opzichtig kleedt ook stens
meizoentje, meizeuntje, meizoentje, werkwoord, meizeuntjes, meizoentjes, madeliefje (Bellis perennis)
mek, meêk, meek, zelfstandig naamwoord, meke, meekske, 1. iemand die gauw/veel huilt ook zump 2. stoffen zak, met een lint bevestigd om het middel, die door boerinnen werd gedragen over de rok en onder de omslagdoek. Hierin werden portemonnee, zakdoek, sleutels etc. bewaard
mekken, meke, werkwoord, meêktj/meektj, meekdje, gemeêkdj/gemeekdj, zeurend huilen zie ook bäöke, brulle, janke, kermeniete, lemmentere, meke, miemere, naaswatere, zeike, zemele, zumpe
melaats, melaats, bijvoeglijk naamwoord, melaatse, 1. melaats 2. lamlendig, ziek: ich veul mich hiël melaats – ik voel me heel ziek (Frans: malade) zie ook lammenadig
melden, melje, werkwoord, meltj, meldje, gemeldj, melden
Melick, Miëlik, Melick
melkschepper, mèlksjöpper, zelfstandig naamwoord, mèlksjöppers, mèlksjöpperke, eertijds: man die bij de boer monsters nam van verse melk om de kwaliteit en het vetgehalte te bepalen ten behoeve van de fuus, zie aldaar.
melkstoeltje, mèlksteulke, zelfstandig naamwoord, mèlksteulkes, drie- of eenpotig krukje dat wordt gebruikt om op te zitten bij het melken met de hand
melktuit, mèlktuît, mèlktuit, zelfstandig naamwoord, mèlktuite, mèlktuitje, melkbus ook fuustuît
mem, mem, zelfstandig naamwoord, memme, memke, vrouwenborst; altied aan de echelste mem ligke – altijd ten achter gesteld worden; ein manj memme – een grote borstpartij (Latijn: mamma – moederborst)
memmenkast, memmekast, zelfstandig naamwoord, memmekest, memmekestje, (grote) borstpartij
memmenspek, memmespek, spekjes (snoep)
meneer, meniër, meneer
menen, meine, werkwoord, mènjtj, mènjdje, gemènjdj, 1. menen; mèns se? – denk je?; mènjtj djer? – denkt u? 2. bedoelen: wie mèns se/mènjtj djer? – hoe bedoel je/bedoelt u? het raengeltj waâl, mer het is neet gemènjdj – het regent weliswaar, maar het is niet de moeite waard/zet niet door; ’t is gemènjdj – het is hem/haar ernst, het is menens; mèt meine besjeet zich ins eine – a. wie een overdreven hoge dunk van zichzelf heeft, kan wel eens het deksel op zij neus krijgen b. je moet iets zeker weten voordat je iets beweert (Duits: meinen, Engels: to mean)
menen, meine, meine, zich get, werkwoord, mènjtj, mènjdje, gemènjdj, veel verbeelding hebben, zich iets inbeelden, het hoog in z’n bol hebben: dae mènjtj zich get – die heeft het hoog in zijn bol
menens, meines, menens ook gemènjdj
mengelen, mingele, werkwoord, mingeltj, mingeldje, gemingeldj, deeg mengen met melk, boter en gist, en kneden zie ook knaeje, póngele
mengen, minge, werkwoord, mingtj, mingdje, gemingdj, mengen
menig, mènnig, bijvoeglijk naamwoord, mènnige, menig
menigeen, mènnigeîn, mènnigein, menigeen
mens, mins, zelfstandig naamwoord, minse, menke, 1. man ook manskaerel 2. mens; es ins eine mins kum(p)tj – als toevallig eens iemand op bezoek komt; slum wie eine mins – zo slim als een volwassene 3. echtgenoot; de mins: mijn/jouw/haar echtgenoot: de mins wiltj det neet höbbe – mijn man is daar tegen; doot de groete aan de mins – doe de groeten aan je man; zie hiët altied de mins bie zich – zij komt altijd in gezelschap van haar man
mensenschuw, minsesjoe(w), bijvoeglijk naamwoord, minsesjoewe, mensenschuw
mensgenade, minsgenaolje, minsgenaolje, uitroep van verbazing
merante genade, merante genaoje, merante genaolje, uitroep van verbazing, soms voorafgegaan door jösses
merel, maerel, zelfstandig naamwoord, maerels, maerelke, merel (Turdus merula)
merendeels, miërendeils, merendeels
mergkool, mergkoeël, een op boerenkool lijkende soort kool
merk, merk, zelfstandig naamwoord, merke, merkske, 1. merk 2. vreemd type: det is mich auch ein merk! – dat is ook een raar type
merken, mirke, werkwoord, mirktj, mirkdje, gemirkdj, merken
merrie, maêr, maer, zelfstandig naamwoord, maere, maerke, merrie; toen waas het maerke laâm – toen liep de zaak anders dan gedacht, toen was het mis (Frans: mère)
merriezeik, maerezeîk, maerezeik, 1. paardenzeik, met name van een merrie 2. slappe thee/koffie zie ook luëter, ulepis, zauwel
mes, mets, zelfstandig naamwoord, metse/metser, metske, mes; het mets in het verke laote staeke – het eenmaal begonnen werk niet afmaken (een oude vorm van dit woord die nog terug te vinden is in de familienaam ‘Metsemakers’.)
mest, mèst, mest; emes het mèst aafhoeële – iemand van zijn ontlasting ontdoen; het mèst – de mest; mèst vare – mest op een kar naar het land brengen om het daar in kleine hoopjes te deponeren; mèst braeke – kleine hoopjes stalmest die op bepaalde afstanden op het land zijn gedeponeerd, met een riek verspreiden; ‘Vaar mich det mèst nao ’t veldj’ (rijd dat mest voor me naar het land) woorden die men had gemaakt op een mars die in het begin van de vorige eeuw werd gespeeld door de Harmonie (destijds fanfare) van Heel; zie het gedicht Aan de Heelder Fanfare van de Panheelse priesterdichter Jacques Schreurs
mesten, maste, werkwoord, masjtj, masjdje, gemasjdj, 1. vetmesten (afgeleid van het woord 'mast' = een verzamelwoord voor eikels en beukennoten die vroeger als varkensvoer dienden) 2. gaan liggen na een overvloedige maaltijd, wat dik worden in de hand werkt
mesten, mèste, werkwoord, mèsjtj, mèsjtjdje, gemèsjdj, mesten
mesthaak, mèsthaok, zelfstandig naamwoord, mèsthäök, mèsthäökske, 1. riek die in een hoek van 90 graden staat ten opzichte van de steel en waarmee men de mest van de kar af schraapte om hem in hoopjes op het te bemesten land te deponeren 2. tandenstoker
mesthoop, mèsthaûp, mèsthaup, zelfstandig naamwoord, mèsthuip, mèsthuipke, mestvaalt ook mèstkoel, mèstmt
mestkuil, mèstkoel, zelfstandig naamwoord, mèstkoele, mèstkuulke, mestvaalt ook mèsthaûp, mèstmt
mestmijt, mèstmt, mèstmiet, zelfstandig naamwoord, mèstmiete, mèstmietje, mestvaalt ook mèsthaûp, mèstkoel
mestnat, mèstnaât, mèstnaat, bijvoeglijk naamwoord, mèstnate, doornat, kletsnat ook zeiknaât
met, mèt, 1. met 2. mee; geisse mèt? – a. ga je mee? b. kreet bij het toepen
met, stiepe, zich, werkwoord, stptj/stieptj, stiepdje, gestpdj/gestiepdj, met kracht zijn benen gestrekt houden, zich afzetten
meteen, medeîm, medeim, medeîn, medein, zo meteen ook zoeëbedeîm, zóbbedeîm
meteen, mèteîn, mètein, met elkaar
meten, maete, werkwoord, mitj, maat, gemaete, meten
meter, maeter, zelfstandig naamwoord, maeter/maeters, maeterke, meter
metselaar, metseliër, zelfstandig naamwoord, metseliërs, metseliërke, metselaar
metseldag, metseldaâg, zelfstandig naamwoord, metseldaag, metseldaegske, dag waarop men metselt/werkt; metseldaag make – met niets doen of doen alsof men werkt geld verdienen
meun, meun, zelfstandig naamwoord, meune, meunke, 1. meun, kopvoorn (Leuciscus cephalus) 2. dikke vrouw ook mäölepaerd, mechóchel, mesjiên, mooston, morteer, sjevaâk
meun, moon, zelfstandig naamwoord, mone, meunke, kopvoorn (Leuciscus cephalus); gape wie ein moon – gapen als een vis buiten het water, verveeld en herhaaldelijk gapen
meute, meute, 1. troep honden 2. grote groep mensen 3. moeite ook mote
Michel, Geel, Sjel, Michiel, Michel
Michel, Sjel, Sjelke, Michel
middag, dezmiddig, vanmiddag ook deznammedaag, vanmiddig
middag, middig, 1. middag (12 uur) 2. namiddag ook nammedaag 3. middageten (warm); dét was eine gooje middig – dat was een lekkere warme maaltijd; emes oppe middig nuëje – iemand op het middageten uitnodigen; eine magere middig – een schraal middagmaal
middag, smiddes, ’s middags ook nao de middig, snammedaags
miemer, miemert, zelfstandig naamwoord, miemerte, miemertje, aalbes ook mampert (ontstaan uit het Middelnederlands: wiemer, miemer – wijnbere, wijnbes. De trosjes aalbessen lijken op kleine druiven)
miemeren, miemere, werkwoord, miemertj, miemerdje, gemiemerdj, zeuren, zeurend huilen zie ook lemmentere, meke, naaswatere, ummere, zeike, zemele
mieren, miere, werkwoord, mrtj/miertj, mierdje, gemrdj/gemierdj, 1. vroeten 2. prutsen zie ook fóddele, kloeëte, klómmele, mertele, nóddele, nostere, 3. wemelen, krioelen: het miertj vanne minse op het stranjdj – het krioelt van de mensen op het strand ook wirmele 4. vervelend doen 5. blijven zeuren (van een pijntje bijvoorbeeld)
mierenhoop, mierehaûp, mierehaup, zelfstandig naamwoord, mierehuîp/mierehuip, mierehuipke, mierenhoop
miezelen, meisele, werkwoord, meiseltj, meiseldje, gemeiseldj, motregenen, miezeren ook riezele, zemele
mij, mich, miche, mij (wordt vaak gebruikt in uitdrukkingen waarin dit in het Nederlands niet gebruikelijk is); het is mich get – het is wat; laot mich dae vaas neet valle – laat die vaas niet vallen; ich pak mich eine hest – ik neem een stukje spek; hae kiektj mich zoeë aardig – ik vind dat hij zo raar kijkt; pak mich ins efkes de hamer – pak eens even de hamer voor me; ich aet/drink mich get – ik neem iets te eten/drinken; det is mich ein bruutje – dat is een vreemde snuiter; woeë höbs se mich het zaot neergezatte? – waar heb je het zout neergezet?; hae veel mich toch eine slaâg! – hij maakte toch een schuiver!; doe höbs mich get gemaâkdj! – 1. jij hebt wat teweeg gebracht! 2. wat jij hebt gedaan lijkt nergens op!; ’t is mich good – ik vind het wel goed
mijn, mien, mien, bezittelijk voornaamwoord, mie, miene, mijn (bezitt. vnw.); mie(n) broor – mijn broer; mie(n) zöster – mijn zus; miene mins – mijn man; det is ter mien – dat is die van mij
mijn, mien, zelfstandig naamwoord, miene, mienke, (land)mijn
mijn, mien, zelfstandig naamwoord, miene, mienke, kolenmijn ook koel
mijt, mt, miet, zelfstandig naamwoord, miete, mietje, een ordelijk, volgens een bepaald patroon opgestapelde hoop stro, hooi, mest etc.; väöl miete väöre däôr, mer niks inne sjeur – naar buiten de indruk wekken dat men rijk is, maar in feite niet veel bezitten (Duits: Miete) zie ook berm
mijt, mt, miet, zelfstandig naamwoord, miete, mietje, mijt (Acari) (spinachtige)
mik, mik, zelfstandig naamwoord, migke, mikske, wit of bruin brood: witte mik – wit brood; gries/grieze mik – bruin brood (vergelijk het Duitse Graubrot); het is witte/dieke mik met häôr – het is dik aan met hen ook wèk (middeleeuws Latijn mic(h)a – broodje)
mikdeeg, migkedeîg, deeg voor een wit of bruin brood
mikschuitje, migkesjuutje, zelfstandig naamwoord, migkesjuutjes, bakvorm voor wit of bruin brood
miljaar, miljaar, krachtterm
min, min, minne, 1. min 2. weinig (vaak voorafgegaan door te); doe höbs väöl te min väör det hoes gevraogdj – je hebt veel te weinig voor dat huis gevraagd; det waas neet min(ne) – dat was niet niks; hae is nog get min(ne) – hij is nog wat klein 3. van laag allooi: det is min völkske – dat zijn mensen van laag allooi
mine, mien, zelfstandig naamwoord, miene, mienke, gezichtsuitdrukking: ein lachenjdje mien (Frans: mine; Duits: Miene)
mine, mienes, eine vergaetelike mienes – iemand die alijd alles vergeet
minuut, ment, menuut, zelfstandig naamwoord, menute, menuutje, minuut
mis, mès, zelfstandig naamwoord, mèsse, mèske, mis; driehiëremès – plechtige mis met drie heren (priesters); hoeëmes – hoogmis; vreumes – vroegmis; de vreumes kum(p)tj óngere hoeëmes t – je onderbroek komt onder je broek uit, je onderrok komt onder je jurk uit; zingenjdje mès – gezongen mis; de pestoeër duit gein twië mèsse väör éín geldj – 1. de pastoor laat zich goed betalen voor zijn werk 2. ik zeg niet twee keer hetzelfde
misboek, mèsbook, zelfstandig naamwoord, mèsbeuk, mèsbeukske, groot boek met Latijnse gebeden, dat op een houten standaard op het altaar stond en waaruit de priester tijdens de mis de gebeden en lezingen las
misbruik, misbrk, misbroek, misbruik
misbruiken, misbroeke, werkwoord, misbrktj/misbroektj, misbroekdje, misbrkdj/misbroekdj, misbruiken
misdienaar, mèsdener, zelfstandig naamwoord, mèsdeners, mèsdenerke, misdienaar ook koeërjóng
misdrijf, misdrf, misdrief, zelfstandig naamwoord, misdrieve, misdriefke, misdrijf
misère, miserie, ellende ook iëlenjdj, ozel (Frans: misère)
mismoed, mismood, neerslachtigheid, verdriet, moedeloosheid: de mismood is mich d'raan/aan het lf/aanne pens – ik ben neerslachtig, moedeloos, verdrietig
mismoedig, mismeudig, bijvoeglijk naamwoord, mismeudige, mismoedig, neerslachtig, verdrietig
misnieten, misnete, werkwoord, misneêtj/misneetj, misneetjdje, misneêdj/misneedj, de dupe worden, ontgelden, bezuren; waat de kop vergitj, mótte de bein misnete – als men iets vergeet (mee te nemen), moeten de benen het bezuren, wie zijn hoofd niet gebruikt, moet zijn benen gebruiken (Middelnederlands: misnieten – iets ontgelden, voor iets boeten. Het tegendeel van genieten) ook besnete
misschien, mesjien(s), misschien
misselijken, misselike, werkwoord, misseliktj, misselikdje, gemisselikdj, klieren, vervelen; lik neet te misselike – lig niet te vervelen
misseling, misseling, zelfstandig naamwoord, misselinge, misselingske, mispunt
missen, misse, werkwoord, misjtj, misjdje, gemisjdj, missen; niks te misse höbbe – in een down-stemming zijn en als gevolg daarvan niet veel zeggen
missionaris, misjenares, zelfstandig naamwoord, misjenarese, misjenaereske, missionaris; kaoje misjenares – gebakken haring in het zuur
mistroostig, mistruëstig, bijvoeglijk naamwoord, mistruëstige, mistroostig
miswijn, mèswn, mèswien, miswijn
moddelig, móddelig, bijvoeglijk naamwoord, móddelige, benauwd, drukkend warm
moddelworm, móddelwerm, bijvoeglijk naamwoord, móddelwerme, benauwd, vochtig, drukkend warm
mode, moeëde, mode
modeblad, moeëdeblaâd, moeëdeblaad, zelfstandig naamwoord, moeëdeblajer, moeëdeblaetje, modeblad
model, medél, zelfstandig naamwoord, medélle, medélke, 1. model 2. figuur; ein nöt medél höbbe – een lelijk figuur hebben; zie hiët gein medél – ze heeft een figuur dat nergens op lijkt, ze is zo plat als een dubbeltje zie ook broesj, cent, manj, sjaâp
modepop, moeëdepóp, zelfstandig naamwoord, moeëdepóppe, moeëdepupke, modepop
modest, modest, bijvoeglijk naamwoord, modeste, net, fatsoenlijk: ein modest maetje – een keurig meisje (Frans: modeste – bescheiden, eerbaar)
moe, meug, bijvoeglijk naamwoord, meuge, 1. moe; zoeë meug es kaoj pap – zo moe als een hond; dao bön ich meug op gekeke – daar ben ik op uitgekeken; dao wuërs se neet meug op gekeken – daar raak je niet op uitgekeken; dao waer ich/bön ich meug aân – daar krijg ik/heb ik genoeg van zie ook aan, eige, täôts 2. sloom, lui: det is eine meuge – dat is een slome, een traag, lui persoon ook läözig (Afrikaans: moeg)
moe, , 1. sip, beteuterd 2. moe; zoeë uë wie ein lemke – zo mak als een lammetje
moed, mood, moed; ich laot de mood neet zinke, al mót ich oet de vaarleis drinke – ik zal de moed niet laten zakken, wat er ook gebeurt; waat eine mood! – hij/zij durft!
moeder, moder, zelfstandig naamwoord, moders, meuderke, moeder; moder Gouds zie meuder
moeder, moor, zelfstandig naamwoord, more, meurke, vrouwtjeskonijn/-hond
moeder Gods, meuder goûds, gouds, 1. moeder Gods, Onze Lieve Vrouw 2. een kwezeltje ook moder goûds
moedermens, moeërmins, moeërziël, moeërziëlig, moederziel; moeërmins allein – moederziel alleen ook moorzeel, moorziël
moedertje, moekske, 1. lieveling (koosnaam) ook sjat, snoebel 2. kusje ook moel, muulke
moederziel, moorzeel allein, moorziël allein, moederziel alleen ook moeërmins, moeërziël, moeërziëlig
moeien, meuje, meuje, zich, werkwoord, meutj, meutjdje, gemeudj, zich bemoeien; meut dich dao neet mèt – bemoei je daar niet mee
moeiigheid, meugigheid, moeheid, vermoeidheid (Duits: Müdigkeit)
moeilijk, meuilik, bijvoeglijk naamwoord, meuilike, moeilijk
moeite, meute, moeite
moeite, mote, moeite; det geit in éín mote doôr – dat kan tegelijkertijd, dat is geen extra moeite ook meute
moerbei, mampert, zelfstandig naamwoord, mamperte, mampertje, zwarte bes ook miemert
moes, moos, zelfstandig naamwoord, meuske, 1. kool; neet van moos toet kook kinne kómme – de eindjes niet aan elkaar kunnen knopen; ein meuske, ein hötje moos – een (rode, witte, bloem-, boeren-, savooie of Chinese) kool (Duits: Kohlkopf) ook koeël zie ook iëwigmoos 2. geld (Jiddisj)
moeshof, mooshoeëf, zelfstandig naamwoord, mooshuëf, mooshuëfke, groentetuin ook hoeëf, moossef
moeshof, moossef, zelfstandig naamwoord, meussef, meussefke, groentetuin ook hoeëf, mooshoeëf
moesmes, moosmets, zelfstandig naamwoord, moosmetse, moosmetske, speciaal mes om witte of rode kool met de hand fijn te snijden
moeston, moostón, zelfstandig naamwoord, moostónne, moostunke, 1. ton waarin kool werd bewaard 2. scheldwoord voor een dikke vrouw ook mäölepaerd, mechóchel, mesjn, meun, morteer, sjevaâk
moeten, mótte, werkwoord, mót, mós, gemótte, moeten; det mót aûch – zo hoort het ook; det mós nog kinne – dat zou eens waar/mogelijk moeten kunnen zijn
moetskop, moetsjkop, zelfstandig naamwoord, moetsjköp, moetsjköpke, 1. dik, groot voorhoofd 2. iemand met een dik, groot voorhoofd zie ook tujerhamer, hötje
moffelkoek, móffelkook, zelfstandig naamwoord, móffelkeuk, móffelkeukske, ronde, zoete, enkele centimeters dikke, ronde Limburgse koek, grotendeels bestaande uit deeg met een bovenlaag van suiker en ter grootte van een vlaai
mogelijk, mäögelik, bijvoeglijk naamwoord, mäögelike, mogelijk
mol, mol, zelfstandig naamwoord, möl, mölke, 1. mol; ein vèt mölke – een mollig kindje 2. verlaagde noot
molen, mäöle, zelfstandig naamwoord, mäöles, mäölke, molen
molenpaard, mäölepaerd, zelfstandig naamwoord, mäölepaerd, mäölepaertje, 1. paard dat in de rondte lopend een molen of dorsmachine aandrijft. Aangezien een molenpaard een zwaar boerenpaard was kreeg het woord zijn tweede betekenis: 2. vrouw met een lompe, grote gestalte ook mechóchel, mesjn, meun, moostón, morteer, sjevaâk
mombakkes, mómbakkes, zelfstandig naamwoord, mómbakkese, mómbekkeske, masker ook mómmegezicht
momber, momer, zelfstandig naamwoord, momers, meumerke, voogd (Middelnederlands: momboir, mombaer, momber, momboor; mont = macht, bevoegdheid; b(a)eren = dragen)
momgezicht, mómmegezicht, zelfstandig naamwoord, mómmegezichte, mómmegezichtje/mómmegezichske, mombakkes, masker ook mómbakkes
mond, mónjdj, zelfstandig naamwoord, munj, munjtje, mond; hae kaltj met twië munj – 1. hij praat mensen naar de mond 2. heeft geen eigen mening zie ook gelis, moel
mondig, munjig, bijvoeglijk naamwoord, munjige, 1. mondig 2. eertijds: het 21ste levensjaar gepasseerd zijn; munjig waere – 21 jaar worden
mondjesmaat, munjtjesmaot, mondjesmaat
monken, mónkese, werkwoord, mónkesjtj, mónkesjdje, gemónkesjdj, pruilen zie ook brónkese
monker, mónkes, zelfstandig naamwoord, mónkese, munkeske, zuurpruim
Montfort, Mofert, Montfort
moor, moeër, zelfstandig naamwoord, moeëre, muërke, wortel, peen (Duits: Möhre); Wèssemer moeër – gele wortel, gebruikt als veevoer ook stoppelmoeër
moor, moeër, zelfstandig naamwoord, muër, muërke, moor, (zwart geblakerde) waterketel
mopje, mupke, zelfstandig naamwoord, mupkes, 1. liedje, melodietje 2. koosnaampje, mopje
moren, moeëre, werkwoord, moeërtj, moeërdje, gemoeërdj, hard werken, buffelen, ploeteren (letterlijk: door de modder lopen’) ook kraoze, poeëke, poejakke, sjoefte, sjroeve, wolve
morenmoes, moeëremoos, wortelenstamppot
morgen, dezmörge, vanmorgen, vanochtend ook vanmörge
morgen, mörge, 1. morgen; mörge bringe! – je kunt me wat! 2. oppervlakte van 28 are
morgen, smörges, ’s morgens
morgenmiddag, mörgemiddig, mörgenammedaag, morgenmiddag
morgenvroeg, mörgevreug, morgenochtend
morloot, morloeët, krachtterm (contaminatie van mordjuë en sapperloeët)
mort dieu, mordjén, mordjuë, krachtterm (Frans: mort Dieu, par la mort de Dieu)
mortier, morteer, zelfstandig naamwoord, mortere, morteerke, 1. mortier 2. dikke vrouw ook mäölepaerd, mechóchel, mesjn, meun, moostón, sjevaâk
mos, mós, mos
motregen, mótraengel, motregen ook riezel
motting, motting, zelfstandig naamwoord, mottinge, möttingske, 1. gat in een hooiberg waarin appels werden bewaard 2. appeltje voor de dorst
mouw, mauw, zelfstandig naamwoord, mauwe, mauwtje, 1. windhoos, zandstorm 2. rul zand, stofzand; bookenjdj in de mauw en haver in de slk make de akkerman rk – tarwe op de zandgrond en haver op de klei, daar wordt een boer rijk van zie ook hauw- mauw
mouw, moew, zelfstandig naamwoord, moewe, muuwke, mouw
mug, mök, zelfstandig naamwoord, mögke, mökske, mug
muil, moel, zelfstandig naamwoord, moele, muulke, 1. mond; ein moel wie ein sjöp/wie ein sjeurpórt – een grote mond; ein vrekke moel – a. een brutale mond b. iemand met een brutale mond; boes väör die moel – a. recht voor zijn raap b. pal op de mond, plat op de bek (zoenen); groeëte moele (en niks dao)! – veel geschreeuw en weinig wol; (haod) de moel! – hou je mond!; ein groeëte moel aanne kop höbbe – een grote bek hebben; ein gooi moel aanne kop höbbe, ein gooi moel inhöbbe – goed van de tongriem gesneden zijn; hae hiët de moel bie zich – hij is goed gebekt; moele make – praatjes hebben/maken; oet de moel vraete – tongzoenen; emes d(i)e moel toedoôn – iemand zo van repliek dienen dat hij er geen antwoord op heeft (ook snötte); höbs se dien moel toe! – daar heb je geen antwoord op! ook gelis, mónjdj 2. muil 3. zoen, kus: gaef mich ins ein muulke – geef me eens een kusje ook moekske 4. gezicht zie ook gevraêt, bakkes
muilen, moele, werkwoord, moeltj, moeldje, gemoeldj, (veel) praten zie ook bagere, bazele, kalle, klasjenere, prazele, spraeke, toutele, wazele, zeivere, zemele, zwaegele
muilenjan, moelejanne, praatjesmaker ook moelemaeker, moelemaker
muilenmaker, moelemaeker, moelemaker, zelfstandig naamwoord, moelemaekers, moelemaekerke, praatjesmaker ook moelejanne, moelemaker
muis, ms, moes, zelfstandig naamwoord, muus, muuske, muis
muisarm, moeserm, zelfstandig naamwoord, moeserm, moesermke, muisarm (RSI)
muizenkeutel, moezekäötel, zelfstandig naamwoord, moezekäötele, moezekäötelke, muizenkeutel; moezekäötelkes – muisjes (boterhambeleg)
mulder, mölder, zelfstandig naamwoord, mölders, mölderke, 1. molenaar 2. mannelijke meikever (Melolontha vulgaris)
munitie, menusie, munitie
murw, mörg, bijvoeglijk naamwoord, mörge, zacht, vers: eine mörge(n) haup strónjtj – een verse drol
mus, mös, zelfstandig naamwoord, mösse, möske, 1. huismus (Passer domesticus) ; mèt kaaf vings se nog gein aoj mös – met slecht aas is het moeilijk dieren vangen ook koeërejoed 2. de mös – vriendin, verloofde ook de meid, het maetje
muskaat, besjaot, nootmuskaat
muur, mr, mier, (sterre)muur, vogelmuur (Stellaria media)(een soort onkruid)
muur, mr, moer, zelfstandig naamwoord, moere, muurke, muur; zoeë bleik/wit es/wie de mr – zo wit als een lijk
na, nao, 1. na 2. naar
naad, naod, zelfstandig naamwoord, näöd/näöj, näötje, naad; ze op/uëver die näöd kriege – een pak rammel krijgen zie ook gedesseldj, gerete, gesopdj, gevèsjdj, geviemdj, gewiksjdj, kladze, knoeëk, pens, preugel, rub, slaeg, zwens
naaien, nejje, werkwoord, nejtj, nejdje, genejdj, naaien (Duits: nähen)
naaister, nejster, zelfstandig naamwoord, nejsters, nejsterke, naaister; ein fien nejster – een naaister die heel precies werkt, die heel speciale jurken kan naaien; Sint Gertroed, die gooj brd, bluësjtj de snieder en de nejster de kaes t – vanaf Sint Gertrudis (17 maart) hebben de kleermaker en de naaister geen kaars meer nodig omdat de dagen dan gaan lengen zie ook hoesnejster
naakt, naâks, naaks, bijvoeglijk naamwoord, naakse, naakt; naaks aanne punjer – schoon aan de haak ook bloeët
naaktheid, naaksigheîd, naaksigheid, bloot, blote mannen en vrouwen; oppe tillevisie zuus se allewieles niks es naaksigheîd – op de tv zie je tegenwoordig alleen maar bloot ook bloeëtigheîd
naald, naoldj, zelfstandig naamwoord, naol(d)je, näöltje, naald; zoeë sjerp es/wie ein (stop)naoldj – zo geil als boter
naamdag, naamsdaâg, naamsdaag, naamdag, dag gewijd aan de heilige naar wie men genoemd is
Naamse steen, aemse steîn, Naamse steen, kalksteen uit de omgeving van Luik of Namen, o. a. gebruikt voor het maken van voerbakken, dorpels, gootstenen en vensterbanken (ontstaan uit Naems)
nabuur, naober, 1. buurman, buurtgenoot, nabuur, met name in verband met rechten en plichten die buren volgens traditie in kleine gemeenschappen tegenover elkaar hebben, zoals ter liek baeje, de kist dragen bij een begrafenis, waken bij de overledene, helpen bij de oogst of bij de slacht 2. nabuurschap, de gemeenschap van buren (Engels: neighbour)
nabuurlui, naoberluuj, buren, buurtgenoten
nabuurplicht, naoberplicht, plicht die men als buurtgenoot volgens de traditie, met name op het platteland, tegenover elkaar heeft zie ook lk, drage (2)
nadat, naodes se, nadat je ook naodes doe
nadat, naodet, nadat
nadat er, naodet ter, 1. nadat hij 2. nadat er
nadat ge, naodetj gaê, nadat u zie ook gaê
nadat je, naodes doe, nadat je ook naodes se
nadat u, naodet djer, 1. nadat u 2. nadat jullie
nagel, niëgel, zelfstandig naamwoord, niëgels, niëgelke, 1. vingernagel 2. spijker
nagelen, niëgele, werkwoord, niëgeltj, niëgeldje, geniëgeldj, spijkeren
nakallen, naokalle, werkwoord, kaltj nao, kaldje nao, naogekaldj, napraten
nakomer, naokómmer, zelfstandig naamwoord, naokómmers, naokummerke, nakomertje
nalaten, naolaote, werkwoord, luëtj nao, leet nao, naogelaote, 1. nalaten 2. afnemen, minder worden: es se aojer wuërs luëtj alles nao – als je ouder wordt worden alle lichaamsfuncties minder
nalatig, naolestig, bijvoeglijk naamwoord, naolestige, nalatig, slordig, onzorgvuldig, nonchalant (Duits: nachlässig)
nalopertje, naoluiperke, tikkertje
namiddag, deznammedaag, deze namiddag, vanmiddag ook dezmiddig, vanmiddig
namiddag, nammedaag, (na)middag; deze nammedaag, deznammedaag – vanmiddag; snammedaags – in de namiddag ook middig
namiddag, snammedaags, des namiddags, na de middag, ’s middags ook smiddes
narrig, nerrig, bijvoeglijk naamwoord, nerrige, narrig, gemelijk, knorrig
nat, naât, naat, bijvoeglijk naamwoord, nate, nat; nate aenj – iemand die helemaal doorweekt is, zeiknaât – doornat, kletsnat
nattig, naetsig, bijvoeglijk naamwoord, naetsige, nattig, vochtig. Afgeleid van naât (Duits: nässlich)
nattigheid, natigheîd, natigheid, nattigheid
nauw, nej, bijvoeglijk naamwoord, nejje, 1. krap 2. Nauw, precies: det kum(p)tj zich neet zoeë nej(je) – dat komt niet zo nauw; hae kiektj neet zoeë nej(je) – hij neemt het niet zo nauw; det loestertj nej(je) – dat moet heel precies kloppen 3. zuinig zie ook haodvast, ingemaakdj, toegenejdj, zunig nipt
navenant, naomenanjtj, naovenanjtj, 1. navenant, naarmate 2. binnen handbereik: hae hiët alles naomenanjtj – hij heeft alles tot zijn beschikking, het ontbreekt hem aan niets ook naovenanjtj
Nederweert, Neerwiërt, Nederweert
nee, naê, nae, nee; mer naê!/mènaê! – wel nee!; nae toch! – dat is toch niet waar!; hà naê! – uitroep van verbazing; nae mer! – nee maar!
neef, naef, zelfstandig naamwoord, naeve, naefke, neef
Neer, Naer, Neer
Neerder, Naerder, 1. inwoner van Neer 2. Neers
Neeritter, Itter, Neeritter
Neerse, Naerse, inwoonster van Neer
neet, neêt, neet, zelfstandig naamwoord, nete, neetje, luizenei; de nete zeve – extreem/overdreven zuinig zijn
negenoger, negeuiger, negenuiger, negenoog ook nege(n)aug
negplank, negplank, zelfstandig naamwoord, negplenk, negplenkske, plank die een stucadoor gebruikt om het stucwerk recht te trekken
nek, nak, zelfstandig naamwoord, nek, nekske, nek; mèt de kop inne nak laupe – een verwaande houding aannemen (Duits: Nacke)
nemen, numme, werkwoord, numtj, naam/nóm, genómme, nemen
nergens, nörges, nergens
nering, nering, 1. nering 2. spijsvertering: die koe hiët de nering verstopdj – wordt gezegd van een koe die te veel klaver heeft gegeten en daardoor 'oploopt' als gevolg van het gas dat zich in haar darmen ontwikkelt (trommelzucht). Als behandeling daarvan werd er vroeger een kroedwèslinjtj (zie aldaar) om het lichaam van de koe gespannen. Onder het lint werden nog wat takken van de kroedwès gestoken
nestel, nistel, zelfstandig naamwoord, nistels, nistelke, veter, nestel (verouderd)
net, net, bijvoeglijk naamwoord, nette, 1. mooi: ein net maetje – een mooie meid; det maetje is niks nets – dat meisje is helemaal geen schoonheid; det zeuj dich net staôn – dat zou je sieren, dat ben je eigenlijk verplicht tegenover anderen ook sjoeën 2. aardig: det vinj ich neet net van dich – dat vind ik niet aardig van je
netengat, netegaât, netegaat, zelfstandig naamwoord, netegate, netegaetje, driftkikker
neuken, näöke, werkwoord, näôktj/näöktj, näökdje, genäôkdj/genäökdj, 1. prutsen: hae zitj al oere aan ziene fiets te näöke – hij zit al uren aan zijn fiets te prutsen zie ook fóddele, kloeëte, klómmele, mertele, miere, nóddele, nostere 2. stoten: dae stier näökdje mich toch tiënge die pens! – die stier beukte toch op me in! 3. de liefde bedrijven
neus, naas, zelfstandig naamwoord, naze, naeske, neus; emes de naas oetsnoeve – iemand onomwonden vertellen wat men van hem of van zijn handelwijze denkt; emes get aan zien naas hange – iemands nieuwsgierigheid bevredigen door hem bepaalde geheimen te vertellen; det hang ich dich neet aan dien naas – dat zal ik je niet verklappen, vertellen; noesjiërige naas – nieuwsgierig Aagje (noesjiërige naze mèt lang sterte); stoeët dich neet de naas deraân – stoot je neus niet (zegswijze om uit te drukken dat iemand zijn boterham te dik heeft belegd); emes get ónger die naas duje – iemand zeggen waar het op staat, wat men van hem denkt, met de bedoeling de persoon in kwestie te beledigen; doe kieks mèt dien naas – je kijkt niet goed (want het ligt er wel degelijk); zich rónjdj ómme naas wasse – zich (bijna) niet wassen na het opstaan; emes de perik oet de naas hoeële – alles van iemand willen weten, iemand het hemd van het lijf vragen (Duits: Nase) zie ook gevel, kuît, Terneuze
neusteren, nostere, werkwoord, nostertj, nosterdje, genosterdj, prutsen, frunniken ook fóddele, kloeëte, klómmele, näöke, nóddele, mertele, miere
neuswateren, naaswatere, werkwoord, naaswatertj, naaswaterdje, genaaswaterdj, zeuren, zaniken zie ook lemmentere, meke, miemere, snotere, ummere, zeike, zemele
neutelig, nuëtelik, humeurig, korzelig, knorrig, kort aangebonden, kribbig, narrig, ontstemd (Middelnederlands: notelijc – kommervol, benauwd; afleiding van ‘nood’)
neven, naeve, naast; zie bie ós naeve – zij van hiernaast, de buurvrouw; der naeve kalle – wartaal uitslaan; der naeve zingen – vals zingen
neveneen, naeveneîn, naevenein, naast elkaar
Nicolaas, Niek, Nicolaas
niemand, nemes, niemand; noeët nemes niks zègke – nooit iemand iets zeggen/vertellen (Middelnederlands: niemens – geen mens)
nier, neer, zelfstandig naamwoord, nere, neerke, nier
niesoor, niesoeër, zelfstandig naamwoord, niesoeëre, niesuërke, kniesoor, zeurpiet, zaniker ook grieniezer, kuumvot, spörgkoe, zeikhoeës, zeikstreen, zeikvioeël, zemel, zemelezeikerd
niet, neêt, neet, niet; neet! – nietwaar! nietes!; neet waat get is – niet noemenswaardig
nietselen, neetsele, werkwoord, neetseltj, neetseldje, geneetseldj, motregenen ook riezele, zemele
nieuw, noew, bijvoeglijk naamwoord, noewe, nieuw; eine jas van aod noew – een jas die is gemaakt van een bestaande, reeds gedragen jas zie ook drejje (vergelijk het Engelse new)
nieuwe, noets, 1. het nieuwe; het noets is ter vanaâf – de bekoring van het nieuwe is voorbij; get noets – iets nieuws 2. nieuws, journaal ook de berichte
nieuwe, noewe, zie n
nieuwerwets, noewerwèts, bijvoeglijk naamwoord, noewerwètse, nieuwerwets, modern
Nieuwjaar, Noewjaor, Noejaor, Nieuwjaar; Zalig Noewjaor, en alles waat winselik is – Gelukkig Nieuwjaar en de allerbeste wensen ook Noejaor Zalig Noewjaor mèt de henj inne haor mèt de henj inne tes hoeël ins gauw de jeneverfles (oud Nieuwjaarsrijmpje)
nieuws, noes, zie noê
nieuwsblad, noetsblaâd, noetsblaad, zelfstandig naamwoord, noetsblajer, noetsblaetje, 1. nieuwsblad 2. iemand die altijd van de laatste nieuwtjes (roddels) op de hoogte is
nieuwsgierig, noesjiërig, bijvoeglijk naamwoord, noesjiërige, nieuwsgierig; noesjiërige naas (noesjiërige naze mèt lang sterte) – nieuwsgierig Aagje
Nieuwstadt, Noewstad, Nieuwstadt
niezen, neeste, werkwoord, neesjtj, neesjdje, geneesjdj, niezen; hae huërtj mich nog neet neeste – hij luistert helemaal niet naar wat ik zeg
nijpen, niepe, werkwoord, nieptj, neep, genepe, 1. nijpen 2. knijpen ook kniepe
nijptang, nieptang, zie knieptang
niks, niks, 1. niets 2. helemaal niet; ich bön niks tegooi – ik voel me helemaal niet lekker; dae hónjdj loestertj niks – die hond gehoorzaamt totaal niet; hae is niks getèldj – hij is helemaal niet in tel, er wordt totaal geen rekening met hem gehouden; det maetje is niks nets – dat meisje is helemaal geen schoonheid
nippertje, nupperke, op ’t nupperke – op het nippertje
nirken, neringe, werkwoord, neringtj, neringdje, generingdj, herkauwen
noddel, nóddel, och doe nóddel! (uitroep van verbazing)
noddelen, nóddele, werkwoord, nóddeltj, nóddeldje, genóddeldj, op zijn gemak ergens mee bezig zijn: inne hoeëf nóddele ook aantoebele, zie ook fóddele, kloeëte, klómmele, mertele, miere, nostere,
node, noeëj, node, ongaarne zie ook gaer
nodig, nuëdig, bijvoeglijk naamwoord, nuëdige, nodig ook vandoon
nodigen, nuëje, werkwoord, nuëtj, nuëtjdje, genuëdj, (uit)nodigen
nog, naôg, naog, 1. nog 2. nog steeds
nog niet, naoneêt, naoneet, nonneêt, (naog neêt) nog niet ook nonneêt
nondeju, nondedju, eine nondedju – een deugniet ook ónnöt, raekel, saro, smoûs, verrèkkeling, vliëgel
nondeju, nondedju, nondedjuë, krachtterm (verbastering van het Franse nom de Dieu); nondedjouw krachtterm
nondejuke, nondedjuke, zelfstandig naamwoord, nondedjukes, vlinderdasje
nondepie, nondepie, krachtterm
nonnenvot, nonnevot, zelfstandig naamwoord, nonnevotte, nonnevötje, 1. (letterlijk:) achterwerk van een non 2. een soort gebak (een gefrituurde deegreep, waarvan de uiteinden – vóór het bakken – aan elkaar zijn geknoopt)
nood, noeëd, nood
noodschakel, leurshaok, zelfstandig naamwoord, leurshäök, leurshäökske, noodschakel om een ketting die deel uitmaakte van het paardentuig en waarvan een schakel het had begeven, voorlopig te repareren
noodweer, noeëdwaer, noodweer, slecht weer
noodweer, noeëdwiër, noodweer, zelfverdediging
nooit, noeët, noeëts, nooit
noot, noeët, zelfstandig naamwoord, noeëte, nuëtje, (muziek)noot
noot, noôt, noot, zelfstandig naamwoord, note/neût/neut, neutje, noot; dauf noôt – 1. lege noot 2. iemand die slecht hoort; neutjes veêr – bepaald soort steenkool die in de kolenhaard wordt gestookt; hae kinjtj tjer gein neut van – hij brengt er niets van terecht nao de neût – kapot zie ook kloeët
normaalschool, normaalsjoeël, zelfstandig naamwoord, normaalsjoeële, normaalsjuëlke, vroegere benaming voor kweekschool, pabo, pedac
normalist, normalist, zelfstandig naamwoord, normaliste, normalistje, leerling van een normaalsjoeël zie aldaar
nostertje, usterke, zelfstandig naamwoord, usterkes, rozenkrans ook roeëzekrans (Pater nusterke> ’n usterke)
nu, n, noe, noe, nu; noes – nu (dat) (incombinatie met doe: noes doe ’t ziës – nu jij het zegt); noetj – nu (dat) (in combinatie met gae of ge: noetj ge het zèktj – nu u het zegt) ook noewe
nu, noetj, zie noê
nuchter, neuchter, bijvoeglijk naamwoord, neuchtere, nuchter; neuchter wie spiej – volkomen nuchter
nummer, nómmer, zelfstandig naamwoord, nómmers, nummerke, nummer; opgaon väör zien(e) nómmer – in militaire dienst gaan (een uitdrukking die dateert uit de tijd dat door een lotnummer werd bepaald wie in militaire dienst moest)
nut, nöt, bijvoeglijk naamwoord, nötte, 1. lelijk: van miërtse zón wuërs se nöt – van maartse zon word je lelijk (d.w.z. 'bruin', een uitdrukking uit de tijd dat een blanke huid mooi werd gevonden); nöt kieke – lelijk/kwaad kijken; dao zeen zat nöttere! – er zijn er genoeg die lelijker zijn! (kreet die geslaakt wordt bij het zien van een mooie vrouw) ook liëlik 2. agressief: dae hónjdj is anges nöt tiënge katte – die hond gedraagt zich heel agressief tegen katten; eine nötte(n) hónjdj – een lelijke/agressieve hond 3. dol, verzot op: hae is anges nöt op eine hest – hij is zo dol op gebakken spek 4. erg: juëk is nog nötter es pien – jeuk is nog erger dan pijn 5. vies: nötte kal – vieze praatjes 6. vervelend onaangenaam: nötte priej – nare vrouw 7. nöt doôn – a. tekeergaan tegen iemand b. stormen: het duit anges nöt boete – het gaat behoorlijk tekeer buiten, het is stormachtig weer ook boeze, spoeze, tempiëste, tornere 8. gevaarlijk: det is nöt gerei – dat is gevaarlijk spul 9. kwaad: nötte gezichte(r) – kwade gezichten; emes óm get nöt aankieke – iemand iets hoogst kwalijk nemen
nutter, nötterd, zelfstandig naamwoord, nötters, nötterke, 1. lelijkerd; det is nog lang geine nötterd – dat is een knappe vrouw/man 2. deugniet 3. rotzak zie ook ónnöt, raekel, saro, sjalevaeger, smoûs, verrèkkeling, vliëgel
nuttigheid, nöttigheîd, nöttigheid, vuil, viezigheid ook knoeëj, smiërlapperie, vètlapperie
Odilia, Dil, Odilia
of er, of ter, of er
of gij, of gae, of(tj) gae, of u gaat, zie ook gaê
of hij, of ter, of hij
of je, ofs doe, of je
of je, ofs se, of je
of jullie, of djer, of jullie
of u, of djer, of u
of zij, ofs se, of zij
officier, offeseer, zelfstandig naamwoord, offesere, offeseerke, officier
offside, afseid, buitenspel (verbastering van het Engelse offside) ook afzeid
ogen, auge, werkwoord, augtj, augdje, geaugdj, ogen; det augtj neêt – dat ziet er niet uit zie ook uige
ogen, uige, werkwoord, uigtj, uigdje, geüigdj, ergens ingespannen, nieuwgierig naar kijken zie ook auge
oker, oeëker, bijvoeglijk naamwoord, oeëkere, 1. oker 2. kaal, leeg
oksaal, ekzaol, zelfstandig naamwoord, ekzaole, ekzäölke, oksaal ook okzaol; den ekzaol – het oksaal
oksaal, okzaol, zelfstandig naamwoord, okzaole, okzäölke, oksaal; den okzaol – het oksaal ook ekzaol
Oler, Oeëlder, Oler
olie, oeëlie, oeëlje, olie zie ook smaôt
oliebloem, oeëliebleumke, Sint-Janskruid (Hypericum perforatum) ook jaag-den-duvel, heksekrd zie ook kroedwès
oliën, oeëlië, werkwoord, oeëlietj, oeëliedje, geöeëliedj, oliën
olifant, oeëlifanjtj, zelfstandig naamwoord, oeëlifanjtje, oeëlifenjtje, olifant
olijf, olf, olief, zelfstandig naamwoord, olieve, oliefke, olijf
om, óm, ómme, 1. om: de hook ómme – de hoek om 2. samentrekking van óm de
om dan doen, óm daen doôn, zo ongeveer
omarmen, ómerme, werkwoord, ómermtj, ómermdje, ómermdj, omarmen
omarmvollen, ómervele, ómhervele, werkwoord, ómerveltj, ómerveldje, ómerveldj, omvatten, omspannen ook ómhervele
omdat, ómdet, omdat
omdat er, ómdet ter, omdat er
omdat gij, ómdetj gae, omdat u zie ook gaê
omdat hij, ómdet ter, omdat hij
omdat je, ómdes se, omdat je
omdat jij, ómdes doe, omdat jij
omdat jullie, ómdetj djer, omdat jullie
omdat u, ómdetj djer, omdat u
omdoen, ómdoôn, ómdoon, werkwoord, duit óm, deej óm, ómgedaôn/ómgedaon, 1. omdoen 2. omspitten 3. omploegen 4. omzagen; eine baum omdoon – een boom omzagen ook ómhauwe
omhaal, ómhoeël, omhaal
omhebben, ómhöbbe, werkwoord, hiët óm, haai óm, ómgehadj, omhebben; hae hiët 'm óm(me) – hij heeft een stuk in zijn kraag; höbs se den hoeëf al óm(me)? – heb je de tuin al omgespit?
omheen, ómhaer, omheen
omhoog, ómhoeëg, omhoog zie ook hoegëroppes
omhouwen, ómhauwe, werkwoord, hauwtj óm, hauwdje óm, ómgehauwdj, kappen (van bomen)
omkallen, ómkalle, werkwoord, kaltj óm, kaldje óm, ómgekaldj, ompraten
omkijken, ómkieke, werkwoord, kiektj óm, keek óm, ómgekeke, 1. omkijken 2. belangstelling tonen voor het andere geslacht: op dae laeftied maag ter al ins ómkieke – op die leeftijd mag hij al eens naar de meisjes kijken
omlaag, ómliëg, omlaag zie ook liëgeraves, óngeraves
omschudden, ómsjödde, ómsjöddele, werkwoord, sjödtj/sjöddeltj óm, sjödjdje/sjöddeldje óm, ómgesjödj/ömgesjöddeldj, 1. leegschenken 2. overschenken (Duits: umschütten)
omstand, ómstenj, zelfstandig naamwoord, meervoud, gedoe, ophef, problemen, moeilijkheden (Duits: Umstände)
omtrekken, ómtrèkke, ómtrèkke, zich, werkwoord, trèktj óm, trok óm, ómgetrokke, zich verkleden, zich omkleden (Duits: sich umziehen)
onbeschoft, ónbesjoefdj, ónbesjófdj, bijvoeglijk naamwoord, ónbesjoefdje/ónbesjófdje, onbeschoft ook ónbesjófdj
onbespoten, ónbespoeëte, onbespoten
onbruik, ónbrk, ónbroek, onbruik; in ónbroek rake – in onbruik raken
onder, ónger, bijwoord, beneden (bijw.); hae is ónger – hij is beneden; van ónger – de schaamstreek: ich höb mich van ónger gewasse
onder, ónger, 1. onder (voorz.); óngere ker kómme – dronken worden 2. gedurende, ten tijde van: ónger de(n) oeërlog – tijdens de oorlog 3. ónger deenst – in militaire dienst
onder de, óngere, samentrekking van ónger de onder de
onderaan, óngeraan, bijwoord, aan de onderkant,
onderaan, óngeraan, voorzetsel, onderaan; óngeraan in Hael – het gedeelte van Heel vanaf halverwege de Dorpsstraat richting Beegden zie ook boeëvenaan
onderaf, óngeraves, 1. naar beneden 2. richting Beegden, gezien vanuit de Dorpsstraat in Heel: ook liëger, liëgeraves, ómliëg zie ook hoeëger, hoeëgeroppes
onderboks, óngerbóks, zelfstandig naamwoord, óngerbókse, óngerbukske, onderbroek
ondereen, óngereîn, óngerein, 1. onder elkaar 2. door elkaar; óngerein make/doôn – mengen ook doorein doôn
ondergoed, óngergood, ondergoed ook lievenjdj, lieves zie ook versjuëning
onderhaam, óngerhaam, zelfstandig naamwoord, óngerhame, óngerhaemke, kussen dat onder het haam werd gelegd en daaraan door riemen met gespen werd bevestigd om te vermijden dat het haam te zwaar zou drukken op de hals van het paard
onderhand, óngerhanjdj, onderhand
onderhoud, óngerhaôd, óngerhaod, onderhoud
onderhouden, óngerhaoje, werkwoord, óngerhèltj, óngerheel, óngerhaoje, onderhouden
onderkoeld, óngerkeuldj, bijvoeglijk naamwoord, óngerkeuldje, onderkoeld
onderlicht, óngerlicht, riem van het trektuig van een paard
onderscheid, óngersjeîd, óngersjeid, zelfstandig naamwoord, óngersjeide, óngersjeitje, onderscheid
onderscheiden, óngersjeije, werkwoord, óngersjètj, óngersjètjdje, óngersjeije, onderscheiden
onderslag, óngerslaâg, óngerslaag, zelfstandig naamwoord, óngerslaeg, óngerslaegske, 1. vliering boven de dorsvloer ook uëverdèn 2. voorlopige afrastering midden in een wei
onderste, óngerste, onderste ook ungelste
onderste, ungelste, onderste ook óngerste
ondersteboven, óngersteboeëve, ondersteboven ook ungelsteboeëve
ondersteboven, ungelsteboeëve, ondersteboven ook óngersteboeëve
ondertussen, óngertösse, ondertussen ook aeveliërs, gaonjdjewaeg, innegank, in pesank, inserkes; óngertösse det – terwijl ook in det, terwiel
ondervoed, óngervoodj, bijvoeglijk naamwoord, óngervoodje, ondervoed
onderweg, óngerwaeges, bijwoord, onderweg
onderwijs, óngerws, óngerwies, onderwijs
onderwijzen, óngerwieze, werkwoord, óngerwiesjtj, óngerwees, óngerweze, onderwijzen
onderzoek, óngerzeuk, zelfstandig naamwoord, óngerzeuke, óngerzeukske, onderzoek
onderzoeken, óngerzeuke, werkwoord, óngerzeuktj, óngerzócht, óngerzóchdj, onderzoeken
ondeugen, óndauge, werkwoord, óndaûgtj/óndaugtj, óndóg, óndógdj, niet deugen; hae duit van alles waat neet óndaûg(tj) – hij haalt van alles uit wat niet deugt. (Het gebruik van het woord neet in combinatie met het voorvoegsel on is eigenlijk niet juist, omdat het een dubbele ontkenning is; waarschijnlijk is de uitdrukking oorspronkelijk geweest: waat neet en daûg)
oneens, ónins, oneens
oneven, ónaeve, 1. oneven 2. onaardig: det is geine(n) ónaeve mins – dat is best een aardige man 3. verkeerd: gein ónaeve woeërd – geen verkeerd woord
ongelooflijk, óngluiflik, bijvoeglijk naamwoord, óngluiflike, ongelooflijk
ongemakkelijk, óngemaekelik, óngemekkelik, bijvoeglijk naamwoord, óngemaekelike, ongemakkelijk ook óngemekkelik
ongemanierd, óngemeneerdj, bijvoeglijk naamwoord, óngemeneerdje, ongemanierd
ongemoed, óngemoodj, bijvoeglijk naamwoord, óngemoodje, onpasselijk, ziek
ongenood, óngenuëdj, bijvoeglijk naamwoord, óngenuëdje, niet uitgenodigd; óngenuëdj is auch hië – een ongenode gast is ook aanwezig
ongerijmd, óngerijmdj, ongerijmd (de lange ij blijft bij uitzondering)
ongeveer, óngeviër, ongeveer ook intrinjtj, zoeëget, óm daen doôn
ongewend, óngewinjdj, bijvoeglijk naamwoord, óngewinjdje, niet gewend: óngewinjdj werk – werk dat men niet gewend is te doen
onkruid, ónkrd, ónkroed, onkruid
onnozel, ónnuëzel, bijvoeglijk naamwoord, ónnuëzele, 1. onnozel; ónnuëzele(n) Hannes – onnozele hals ook sjimmeloeët 2. onschuldig; zón ónnuëzel wichske – zo'n onschuldig kindje
onnozeligheid, ónnuëzeligheid, 1. onnozelheid 2. onschuld
onnut, ónnöt, zelfstandig naamwoord, ónnötte, ónnötje, deugniet (uit het bijvoeglijk naamwoord ‘onnut’ – niet dienstig, ondeugdelijk) zie ook nötterd, raekel, saro, sjalevaeger, smoûs, verrèkkeling, vliëgel
onnuttigheid, ónnöttigheid, 1. alles wat niet deugt 2. kattekwaad
onrage, óntrasie, 1. zenuwachtigheid, ongerustheid 2. spanning, stress 3. ontsteltenis, opwinding, schrik, ontroering (ontstaan uit het Franse woord altération – (eigenlijk) wijziging (van stem, gemoedsgesteldheid)
onrust, ónrast, 1. onrustig gevoel 2. ongerustheid; in ónrast zitte – ongerust zijn
onrustig, ónrestig, bijvoeglijk naamwoord, ónrestige, onrustig
ons, óns, zelfstandig naamwoord, óns, unske, ons (gewicht); hae paktj het zich mèt het unske – hij is zuinig aangelegd, hij gaat zich niet te buiten aan uitspattingen; wachte toet men ein óns wuëgtj – eindeloos blijven wachten
ons, oos, bezittelijk voornaamwoord, ós, oze, ons, onze (bez. vnw.)
ons, ós, persoonlijk voornaamwoord, ons (pers. vnw.)
ontharen, ónthaore, werkwoord, ónthaortj, ónthaordje, ónthaordj, ontharen
ontluiken, óntloeke, werkwoord, óntlktj/óntloektj, óntloekdje/óntloeëk, óntlkdj/óntloekdj/ónt, ontluiken
ontschepen, óntsjepe, werkwoord, óntsjeêptj/óntsjeeptj, óntsjeepdje, óntsjeêpdj/óntsjeepdj, ontschepen
ontsteking, óntstaeking, zelfstandig naamwoord, óntstaekinge, óntstaekingske, ontsteking
ontvanger, óntvenger, zelfstandig naamwoord, óntvengers, óntvengerke, ontvanger
ontvoeren, óntveure, werkwoord, óntveurtj, óntveurdje, óntveurdj, ontvoeren
ontzetten, óntzètte, óntzètte, zich, werkwoord, óntzètj, óntzat, óntzatte, ontsteld zijn (Duits: sich entsetzen)
onvoorzien, ónverzeên, ónverzeen, bijvoeglijk naamwoord, ónverzene, onvoorzien
onweer, ónwaer, zelfstandig naamwoord, ónwaere, ónwaerke, onweer
onweersbui, ónwaersbies, zelfstandig naamwoord, ónwaersbieze, ónwaersbieske, onweersbui
onwennig, ónwinnig, bijvoeglijk naamwoord, ónwinnige, onwennig
onweren, ónwaere, werkwoord, ónwaertj, ónwaerdje, geónwaerdj, onweren
onwil, ónwil, iets wat je tegenstaat, onmacht; es se in het spegel kieks, zuus se diene ónwil – als je in de spiegel kijkt, zie je pas echt hoe (onvoordelig) je eruitziet (en dat dat daar weinig aan te doen is); es se bie häör bènnekum(p)s, zuus se diene onwil – als je bij hen in huis komt, beginnen je handen te jeuken om alles op te ruimen
Onze-Lieve-Heer, Sleveniër(ke), Onze Lieve Heer(tje); Sleveniër van het kruuts aaf baeje – overdreven veel bidden zie ook Levenhiër
Onze-Lieve-Vrouw, Levrouw, zelfstandig naamwoord, Levruike, Onze Lieve Vrouw; Hoeëg Levrouw – Maria ten Hemelopneming (15 augustus); Liëg Levrouw – Maria Geboorte (8 september) zie ook Sint Merie, Slevruike
Onze-Lieve-Vrouw, Slevrouw, Slevruike, Onze Lieve Vrouw(tje) zie ook Levrouw, Sint Merie
ooft, aufte, aofte, oufte, in de zon of in de oven gedroogde, in dunne schijfjes gesneden appels of peren, die o.a. als specie voor vlaai werden gebruikt ook aofte, oufte
oog, aug, zelfstandig naamwoord, auge/uig, uigske, oog; emes get op ein aug doôn – iemand op een overdreven, niet gemeende manier complimenteren; emes ein uigske knippe – knipogen naar iemand; zwaor auge/uigskes höbbe – slaperig zijn zie ook ziepuigskes; op het heilig aug – op het voorkomen afgaand, schattend zonder meetinstrument; ich sjaam mich de auge oet de kop – ik schaam me dood; zien auge zeen groeëter es de bk – zijn ogen zijn groter dan zijn maag (Frans: il a les yeux plus grands que le ventre – letterlijk: zijn ogen zijn groter dan zijn buik)
oogst, augst, zelfstandig naamwoord, augste, oogst (vergelijk augustus – oogstmaand)
oogstappel, augstappel, zelfstandig naamwoord, augstappels/augstappele, augsteppelke, oogstappel
oogsten, augste, werkwoord, augsjtj, augsjtjdje, geaugsjdj, oogsten
ooi, oeë, 1. drassig, vochtig land 2. ooi (lage plek bij de rivier), bijvoorbeeld de ‘Haelder oeë’ en de ‘Polder oeë’ langs de Maas (Duits: Aue – weide, weiland, beemd aan het water), vergelijk Ohé en Laak
ooit, oeët, oeëts, ooit
ooittijds, oeëttieje, soms
ook, aûch, auch, ook; det ís aûch – dat is waar, daar heb je gelijk in
ook evenwel, ochaevel, hoe dan ook (meestal voorafgegaan door het woordje ‘en’) en ochaevel! en ochaevel aûch! – wat maakt het uit! (vaak ook als stilte opvullend tussenwerpsel zonder betekenis gebruikt; waarschijnlijk ontstaan uit auch aevel – en trouwens)
ook maar, ommér, samentrekking van auch mer ook maar
ook niet, onneêt, onneet, samentrekking van auch neêt ook niet. Wordt vaak aan het eind van een zin herhaald: hae hiët zichzelf onneet gemaakdj – hij heeft zichzelf (ook) niet gemaakt
ook niets, onniks, samentrekking van auch niks ook niets.
ook nog, onnaôg, onnaog, samentrekking van auch naôg ook nog
Ool, Oeël, Ool; nog neet in Oeël uëver zeên – 1. bij Ool nog niet de Maas over zijn 2. zijn doel nog niet bereikt hebben
Oolder, Oeëlder, van Ool: Oeëlder huuske
oom, oeëm, oeëme, zelfstandig naamwoord, oeëmes/uëm, uëmke, oom; oeëme Jan – oom Jan
oor, oeër, zelfstandig naamwoord, oeëre, uërke, oor; de oeëre zullen hem waal getoetj höbbe – er is zo over hem gepraat/geroddeld, dat zijn oren ervan getuit moeten hebben; hae versjödjdje gein oeër – hij reageerde totaal niet, hij gaf geen krimp; hae itj zien moder de oeëre vanne kop – hij eet zijn moeder bedelarm
oordeel, oeërdeîl, oeërdeil, zelfstandig naamwoord, oeërdeile, oeërdeilke, oordeel
oordelen, oeërdeile, werkwoord, oeërdeîltj/oeërdeiltj, oeërdeildje, geoeërdeîldj/geoeërdeildj, oordelen
oorlog, oeërlog, zelfstandig naamwoord, oeërlogge, oeërlögske, oorlog
oorsprong, oeërspróng, zelfstandig naamwoord, oeërsprónge, oeërsprungske, oorsprong
oortje, äörtje, halve cent
oorvijg, oeërvaeg, zelfstandig naamwoord, oeërvaege, oeërvaegske, oorvijg zie ook watsj
oorzaak, oeërzaâk, oeërzaak, zelfstandig naamwoord, oeërzake, oeërzaekske, oorzaak
oost, oeëst, oost
Oostenrijk, Oeësterk, Oeësteriek, Oostenrijk
op, op, 1. op; op en aaf – op en neer 2. na, over: het is vief op zeve – het is vijf over zeven; det is de trein van vief op – dat is de trein van vijf minuten over het (halve) uur 3. meer dan: oppe hóngerd euro – meer dan honderd euro 4. op examen gaan, afrijden: mörge mót ter op – morgen moet hij op examen/moet hij afrijden 5. opstaan: wie laat mósse op? – hoe laat moet je opstaan 6. doe wuërs ter auch neet magerder op – wat ben jij dik geworden; doe wuërs ter auch neet jónger op – wat zie jij er oud uit; hae zitj bie mich oppe klas –hij zit bij mij in de klas; op stelj en sprung onmiddelijk
op, oppe, oppen, op de(n)
op aan, opaan, örges/van emes opaan kinne – ergens op/op iemand kunnen rekenen; dao kins se niks van opaan – daarop/op die persoon kun je niet rekenen; woeë geis se opaan? – 1. waar ga je naartoe? 2. welke kant ga je uit?
op de aard, oppenaârd, oppenaard, ongeveer zoals, à la
op de duur, oppendr, oppendoer, op de duur
op tijd, oppentd, oppentied, op tijd, tijdig
op zegwoord, op zèkwuërd, naar men zegt
opbestellen, opbestèlle, werkwoord, bestèltj op, bestèldje op, opbestèldj, de gezèt opbestèlle – het abonnement op de krant opzeggen (Duits: aufkündigen)
opbinden, opbinje, werkwoord, binjtj op, bónj op, opgebónje, opbinden; emes get opbinje – iemand iets wijsmaken
opbrengst, opbringst, zelfstandig naamwoord, opbringste, opbringsjtje, opbrengst
opdat, opdet, opdat
opdat er, opdet ter, opdat er
opdat gij, opdetj gaê, opdat u zie ook gaê
opdat hij, opdet ter, opdat hij
opdat je, opdes se, opdat je
opdat jij, opdes doe, opdat jij
opdat jullie, opdet djer, opdat jullie
opdat u, opdet djer, opdat u zie ook gaê
opdiepen, opdepe, werkwoord, deeptj op, deepdje op, opgedeepdj, opdiepen
opdoen, opdoôn, opdoon, werkwoord, duit op, deej op, opgedaôn/opgedaon, 1. opzetten (hoed) 2. zich in het bezit stellen van: ervaring/eine vriejer opdoôn – ervaring/een vriend opdoen
opdoen, opdoôn, opdoon, zich, werkwoord, duit zich op, deej zich op, opgedaôn/opgedaon, 1. verontwaardigd op iets reageren; hae deej zich anges op! – hij reageerde heel verontwaardigd! 2. solliciteren 3. zich boven zijn oorspronkelijke status uit werken: hae duit zich op – hij laat duidelijk zien dat hij zich wat meer kan permitteren dan vroeger
opeen, opeîn, opein, opeen, op elkaar
opeenhoping, opeinhuiping, zelfstandig naamwoord, opeinhuipinge, opeinhuipingske, opeenhoping
open, oeëp, bijvoeglijk naamwoord, oeëpe, open; ein oeëpe beîn – 1. een open been 2. een in de lengte doorgesneden frikadel, bedekt met rode saus (Engels: up – omhoog; de betekenis ‘open’ is ontstaan doordat men vaak een deksel moet optillen om iets open te maken)
openen, oeëpene, werkwoord, oeëpenjtj, oeëpenjdje, geöeëpenjdj, openen ook uëpene
openen, uëpene, werkwoord, uëpenjtj, uëpenjdje, geüëpenjdj, openen ook oeëpene
opensnijden, oeëpesnieje, werkwoord, snietj oeëpe, sneej oeëpe, oeëpegesneje, 1. opensnijden 2. opereren
opfrommelen, opfroemele, werkwoord, froemeltj op, froemeldje op, opgefroemeldj, tot een prop papier samendrukken
opgaan, opgaôn, opgaon, werkwoord, geit op, ging op, opgegange, 1. opgaan in iets 2. omhooggaan 3. op examen gaan, afrijden 4. opgaon väör zien(e) nómmer – in militaire dienst gaan (een uitdrukking die dateert uit de tijd dat door een lotnummer werd bepaald wie in militaire dienst moest)
opgooien, opgoeëje, werkwoord, goeëtj op, goeëtjdje op, opgegoeëdj, 1. opgooien, serveren 2. tossen
ophanden, ophenj, bijvoeglijk naamwoord, ophenj zeenjdje, ophanden
ophebben, ophöbbe, werkwoord, hiët op, haai op, opgehadj, väöl mèt emes ophöbbe – erg op iemand gesteld zijn; emes ter hoeëg ophöbbe – een hoge dunk van iemand hebben
opheffen, ophöffe, werkwoord, höftj op, höfdje op, opgehöfdj, optillen
opheffen, ophöffe, ophöffe, zich, werkwoord, höftj op, höfdje op, opgehöfdj, de jurk omhoogtillen; het höfdje zich (het kleid) op – ze tilde haar jurk omhoog
ophogen, ophuëge, werkwoord, huëgtj op, huëgdje op, opgehuëgdj, ophogen
ophouden, ophaoje, werkwoord, hèltj op, heel op, opgehaoje, 1. ophouden 2. omhoog houden
ophouden, ophaoje, ophaoje, zich, werkwoord, hèltj zich op, heel zich op, opgehaoje, 1. zich ophouden 2. zich ophaoje mèt emes – een (seksuele) relatie onderhouden met iemand (negatief)
opjenzen, opjense, werkwoord, jensjtj op, jensjdje op, opgejensjdj, opjutten ook jage, jense, opnejje, opzwense
opkamer, opkaemerke, iets verhoogd kamertje boven de kelder
opkomen, opkómme, werkwoord, kum(p)tj op, kwaam op, opgekómme, opkomen; det kum(p)tj dich nog op! – daar krijg je nog spijt van!
oplopen, oplaupe, werkwoord, löptj op, leep op, opgelaupe, 1. oplopen 2. omhoog lopen: eine oplaupenjdje waêg – een stijgende weg; oplaupenjdje koste – stijgende kosten
opnaaien, opnejje, werkwoord, nejtj op, nejdje op, opgenejdj, 1. door een opnaaisel korter maken 2. vastnaaien (een insigne bijvoorbeeld) 3. opjutten ook jage, (op)jense, opzwense
opnaaisel, opnejselke, zelfstandig naamwoord, opnejselkes, opnaaisel, vastgenaaide omslag in een mouw, waardoor deze korter wordt
opnieuw, opnoe, opnoew, opnieuw ook oppernoets
opnieuw, oppernoets, opnieuw ook opnoew (Duits: abermals – overnieuw, opnieuw)
oponthoud, opónthaôd, opónthaod, zelfstandig naamwoord, opónthäötje, oponthoud
oppakken, oppakke, oppakke, zich, werkwoord, paktj op, pakdje op, opgepakdj, opstappen, vertrekken, weggaan
oppassen, oppasse, werkwoord, pasjtj op, pasjdje op, opgepasjdj, 1. oppassen 2. zorgen voor: zie hiët häör aojers jaore opgepasjdj – zij heeft jaren voor haar ouders gezorgd zie ook inj 3. zich goed gedragen: hae hiët altied good opgepasjdj – hij heeft zich altijd netjes gedragen
opper, opper, zelfstandig naamwoord, oppers, öpperke, 1. opperwachtmeester (politie) 2. opperman, helper van de metselaar, die specie aanmaakt en stenen aanbrengt 3. opgetast hooi
opper, öpperke, zelfstandig naamwoord, öpperkes, hoopje (hooi) zie ook hoest
opperen, oppere, werkwoord, oppertj, opperdje, geopperdj, 1. opperen, beweren 2. de functie van opper(man) vervullen; huij oppere – hooi opstapelen op de opper
oprijten, opriete, werkwoord, rietj op, reet op, opgerete, omhoog trekken
oprijten, opriete, zich, werkwoord, rietj zich op, reet zich op, opgerete, 1. zich omhoog trekken 2. kwaad worden; hae reet zich anges op! – hij werd me toch kwaad!
oproer, opreur, zelfstandig naamwoord, opreure, opreurke, oproer
opruimen, oprume, werkwoord, ruumtj op, ruumdje op, opgeruumdj, opruimen
opscheppen, opsjöppe, werkwoord, sjöptj op, sjöpdje op, opgesjöpdj, opscheppen ook stoefe, strónse zie ook stute, weust doôn, berme
opscheppen, opsjöppe, opsjöppe, zich, werkwoord, sjöptj op, sjöpdje op, opgesjöpdj, zich bedienen (aan tafel) opscheppen ook zich bedéne, oetkriege
opschieten, opsjete, werkwoord, sjuutj op, sjoeët op, opgesjoeëte, opschieten; sjeet op! – schiet op! ook zich spoje
opschudden, opsjödde, werkwoord, sjödtj op, sjödjdje op, opgesjödj, 1. opschudden (kussens) 2. kóffie opsjödde – koffie zetten (Duits: aufschütten – bijgieten, bijvullen)
opslaan, opslaôn, opslaon, werkwoord, sleit op, sloeëg op, opgeslage, 1. opslaan 2. serveren (b.v. bij het tennissen)
opslag, opslaâg, opslaag, zelfstandig naamwoord, opslaeg, opslaegske, 1. opslag 2. service, b.v. bij het (tafel)tennissen
opspelen, opspele, werkwoord, speeltj op, speeldje op, opgespeêldj/opgespeeldj, op zijn poot spelen, razen, uitvaren tegen iemand
opstapje, opstepke, zelfstandig naamwoord, opstepkes, opstapje
opsteken, opstaeke, werkwoord, stiktj op, staak op, opgestoeëke, 1. opsteken 2. geperste balen stro met een hooivork oppakken en omhoog tillen om op een kar te laden 3. omhoogsteken 4. aansteken (een kaars)
opstoten, opstoeëte, werkwoord, stuëtj op, stoeëtjdje/steet op, opgestoeëte, 1. omhoog stoten; ein ker opstoeëte – een kar opkiepen om de lading te lossen 2. oprispingen bezorgen/veroorzaken: dae shoarma stuëtj mich de(n) hiële(n) tied op – van die shoarma krijg ik steeds oprispingen
optrekken, optrèkke, werkwoord, trèktj op, trok op, opgetrokke, 1. optrekken 2. omhoog trekken 3. al spelend een ronde door het dorp maken (harmonie, fanfare of schutterij) 4. opvoeden ook opvoje (Duits: aufziehen; Frans: élever)
optuigen, optuge, werkwoord, tuugtj op, tuugdje op, opgetuugdj, optuigen
opvoeden, opvoje, werkwoord, vootj op, vootjdje op, opgevoodj, opvoeden ook optrèkke
opvouwen, opvaoje, werkwoord, vaotj op, vaotjdje op, opgevaodj, opvouwen
opwerken, opwirke, opwirke, zich, werkwoord, wirktj op, wirkdje op, opgewirkdj, carrière maken
opzien, opzeên, opzeen, werkwoord, zuut op, zaag op, opgezeên/opgezeen, opzien
opzwansen, opzwense, werkwoord, zwensjtj op, zwensjdje op, opgezwensjdj, opjutten, ophitsen ook jage, (op)jense, opnejje
orgel, orgel, zelfstandig naamwoord, orgels, örgelke, de(n) orgel – het orgel
os, oes, zelfstandig naamwoord, us, uske, os ook ós
os, ós, zelfstandig naamwoord, ósse/us, uske, os ook oes
Osen, Oeëzje, Osen
Osener, Oeësjdjer, 1. inwoner van Osen 2. van Osen; het geit zich neet óm de Oeësjdjer greenjdj! – het is geen kwestie van levensbelang, maak je niet druk om zoiets onbelangrijks! Zie ook Oeëzje
Osense, Oeësjdjese, inwoonster van Osen zie ook Oeëzje
ossenboek, óssebook, zelfstandig naamwoord, óssebeuk, óssebeukske, op het óssebook kómme – als vrijgezel boven de leeftijd (30 jaar) komen waarop men gewoonlijk getrouwd is
ossenkop, óssekop, 1. ossenkop 2. een ras dikke appels
oud, aôd, aod, bijvoeglijk naamwoord, aoj, aoje, oud; aoje sies – oude man (ongunstig); aoje del – oude gek, oude man die zich te jong gedraagt voor zijn leeftijd; aoj doeës – ongunstige benaming voor een oude vrouw; aoj zaeg – ouwe zeur; aoje kraom – oude, versleten spullen; aoj sjiës – oude auto/brik; eine jas van aod noew – een jas die is gemaakt van een bestaande, reeds gedragen jas zie ook drejje (2); den Aoje Limburger – het Oud Limburgs Schuttersfeest (O.L.S., jaarlijks op de eerste zondag van juli); es se dich op de klump geis pisse wuërs se aôd – als je op je klompen morst bij het plassen is dat een teken dat je oud wordt; eine(n) aoje kop op höbbe – er oud uitzien
oude, zuëter, oude, verpieterde koffie
ouders, aojers, ouders
ouderwets, aojerwèts, bijvoeglijk naamwoord, aojerwètse, ouderwets
oven, oeëve, zelfstandig naamwoord, oeëves, uëveke, oven
over, uëver, over
over de, uëvere, samentrekking van uëver de over de
over zijn, uëver zeên, uëver zeen, werkwoord, is uëver, waas uëver, uëver gewaesjtj, 1. op school bevorderd zijn naar een hogere klas 2. over zijn, resteren
overal, averaol, zelfstandig naamwoord, averaole, averäölke, kruisnet zie ook waaj
overdag, uëverdaâg, uëverdaag, overdag
overden, uëverdèn, bergruimte voor stro en hooi boven de dorsvloer; hae bermtj oppe(n) uëverdèn – hij heeft nogal wat verbeelding
overeen, uëvereîn, uëverein, 1. overeen; zie haoje altied uëvereîn – zij houden elkaar altijd de hand boven het hoofd, ze nemen altijd hetzelfde standpunt in 2. over elkaar
overeind, uëverinj, overeind, rechtop
overgang, uëvergank, zelfstandig naamwoord, uëvergeng, uëvergengske, overgang
overgieten, uëvergete, werkwoord, uëvergeetj, uëvergoeët, uëvergoeëte, overgieten; ze zeen allemaol met éín saus uëvergoeëte – ze zijn allemaal hetzelfde
overhemd, uëverhumme, zelfstandig naamwoord, uëverhummes, uëverhumpke, overhemd ook sporthumme
overher, uëverhaer, overheen
overhoop, uëverhaûp, uëverhaup, overhoop
overhoren, uëverhuëre, werkwoord, uëverhuërtj, uëverhuërdje, uëverhuërdj, overhoren
overkant, uëverkanjtj, zelfstandig naamwoord, uëverkenj, uëverkenjtje, overkant ook genekanjtj
overleg, uëverlèk, 1. overleg 2. oordeel, inzicht: wirke mèt uëverlèk – verstandig, met gebruik van gezond verstand, met inzicht te werk gaan zie ook achtergedecht, bezej
overlopen, uëverlaupe, bijvoeglijk naamwoord, betrokken; de lócht is uëverlaupe – de lucht is betrokken
overlopen, uëverlaupe, klemtoon op de derde lettergreep (uëverlöptj, uëverleep, uëverlaupe) veel aan huis komen bij iemand: wae uëverlaupe ós neêt – wij lopen de deur niet plat bij elkaar
overlopen, uëverlaupe, klemtoon op de eerste lettergreep (löptj uëver, leep uëver, uëvergelaupe
overloper, uëverluiper, zelfstandig naamwoord, uëverluipers, uëverluiperke, overloper
overluiden, uëverloeje, werkwoord, uëverloetj, uëverloedje, uëverloedj, emes uëverloeje – door klokgelui om elf uur in de ochtend het overlijden van een Heelse dorpsgenoot bekend maken. Hierbij wordt gebruik gemaakt van twee klokken. Als het klokgelui begint en eindigt met de grotere klok, betreft het een overleden man; begint en eindigt het gelui met de kleinere klok, dan is de overledene een vrouw
overmeesteren, uëvermeistere, werkwoord, uëvermeistertj, uëvermeisterdje, uëvermeisterdj, overmeesteren
overmoe, uëvermeug, bijvoeglijk naamwoord, uëvermeuge, oververmoeid (Duits: übermüde)
overnagel, uëverniëgel, zelfstandig naamwoord, uëverniëgels, uëverniëgelke, inscheuring van de nagelriem
overschieten, uëversjete, werkwoord, sjuutj uëver, sjoeët uëver, uëvergesjoeëte, overschieten, alleen blijven, geen partner vinden; die vrouw/dae mins is uëvergesjoeëte – die vrouw/man is ongetrouwd gebleven, is niet aan de man/vrouw gekomen
overste, uëverste, zelfstandig naamwoord, uëverstes, overste
overtuigen, uëvertuge, werkwoord, uëvertuugtj, uëvertuugdje, uëvertuugdj, overtuigen
overweg, uëverwaêg, uëverwaeg, bijwoord, (klemtoon op de laatste lettergreep) overweg (bijwoord): dao kan ich neet mèt uëverwaêg – daar kan ik niet mee overweg
overweg, uëverwaêg, uëverwaeg, zelfstandig naamwoord, uëverwaeg, uëverwaegske, (klemtoon op de eerste lettergreep) overweg
overzees, uëverziës, bijvoeglijk naamwoord, uëverziëse, overzees
overzien, uëverzeên, uëverzeen, werkwoord, uëverzt/uëverzuut, uëverzaâg/uëverzaag, uëverzeên/uëverzeen, overzien
ozel, euzelke, zelfstandig naamwoord, euzelkes, 1. vrouw die ellende lijdt/ondervindt 2. een zielige vrouw zie ook ozel
ozel, ozel, ellende, armoede, kou, ellende; ozel lieje – armoede, ook iëlenjdj, miserie
ozelaar, ozeliër, zelfstandig naamwoord, ozeliërs, ozeliërke/euzelke, man die armoede, ellende, kou lijdt zie ook euzelke
ozelen, ozele, werkwoord, ozeltj, ozeldje, geozeldj, kou lijden ook ozel lieje
ozelig, ozelig, bijvoeglijk naamwoord, ozelige, armoedig, mieserig, ellendig, kouwelijk zie ook ellenjig, ermeujig, käöjelik
ozeltje, özelke, zelfstandig naamwoord, özelke, armoedig, mieserig, ellendig, kouwelijk vrouwtje/kind
paal, paol, zelfstandig naamwoord, päöl, päölke, paal; paol haoje – standhouden, volhouden; de päöl uëver gaôn – de grens over gaan
paard, paerd, zelfstandig naamwoord, paerd, paertje, paard; wacht dich vaör het väörste van ein vrouw en het echelste van ein paerd – kijk uit voor de voorkant van een vrouw en de achterkant van een paard; kume wie ein aod paerd – overdreven zuchten en steunen
paardenbloem, paersbloom, zelfstandig naamwoord, paersblome, paersbleumke, paardenbloem (Taraxacum officinale) zie ook gaostem
Paardendrink, Paersdrink, ondiep water, dat werd gevormd door een verbreding van de Sleybeek ter hoogte van de kruising Monseigneur Savelbergweg en de oprijlaan van het voormalige Sint-Annagesticht, waar de boeren na het werk de paarden lieten drinken en de karren schoon wasten.
paardengebit, paersgebeêt, paersgebeet, zelfstandig naamwoord, paersgebete, paersgebitje, paardengebit
paardengeduld, paersgedöldj, taai, onuitputtelijk geduld
paardenkeutel, paerskäötel, zelfstandig naamwoord, paerskäötele, paerskäötelke, paardenkeutel
paardenknecht, paersknecht, zelfstandig naamwoord, paersknechte, paersknechtje, knecht die zich op de boerderij met de verzorging van de paarden bezig hield
paardenkop, paerskop, zelfstandig naamwoord, paersköp, paersköpke, paardenkop
paardenlijn, paerslien, zelfstandig naamwoord, paersliene, paerslienke, 1. leidsel 2. dik touw
paardenpijn, paerspien, ondraaglijke pijn
paardenstal, paersstal, zelfstandig naamwoord, paersstel, paersstelke, paardenstal
paardentand, paerstanjdj, zelfstandig naamwoord, paerstenj, paerstenjtje, paardentand; vrouwehenj en paerstenj moge noeët stilstaôn – een vrouw hoort altijd bezig te zijn
paarsig, paarsig, bijvoeglijk naamwoord, paarsige, paarsachtig
paasbloem, paosbloom, narcis (Narcissus)
pacemaker, peesmaeker, zelfstandig naamwoord, peesmaekers, peesmaekerke, pacemaker
pachten, pechte, werkwoord, pechtj, pechtjdje, gepechdj, pachten
pad, paâd, paad, zelfstandig naamwoord, paej, paetje, pad
paddenstoel, pannestool, zelfstandig naamwoord, pannesteul, pannesteulke, paddenstoel
paf, paaf, paf; zèk ich 'paaf', dén rietj djer aaf – als ik 'paaf' zeg, moeten jullie schieten
pakje, pekske, zelfstandig naamwoord, pekskes, pakje
pakken, pakke, pakke, zich, werkwoord, paktj, pakdje, gepakdj, klikken, een goede combinatie vormen: det paktj zich good – dat klikt goed zie ook zich hame
paleis, pels, pelies, zelfstandig naamwoord, pelieze, pelieske, paleis (een van de weinige Nederlandse woorden waarvan de 'ei' in het Limburgs een 'ie' wordt)
paling, paoling, zelfstandig naamwoord, paolinge, päölingske, aal, paling (Anguilla anguilla) ook aol
pand, panjdj, zelfstandig naamwoord, panje, penjtje, pand
pandjas, panes, eine dieke panes – een dikke, zware winterjas
Panheel, Panhael, Panheel
Panheelder, Panhaelder, Pannelder, 1. inwoner van Panheel 2. van Panheel; de Panhaelder (Pannelder) biëk – de beek van Panheel; Pannelder
Panheelse, Panhaelse, inwoonster van Panheel
pannenschob, pannesjop, zelfstandig naamwoord, pannesjöp, pannesjöpke, overdekte stelling waaronder de gebakken stenen en pannen van een steen- en pannenfabriek worden opgeslagen
papier, pepeêr, pepeer, zelfstandig naamwoord, pepere, pepeerke, papier
papillot, paveljot, zelfstandig naamwoord, paveljotte, paveljotje, ingedraaide krulspeld (Frans: papillote)
papkind, papkienjtje, zelfstandig naamwoord, papkienjtjes, moederskindje
pappens, pappens, zelfstandig naamwoord, pappense, pappenske, 1. dikke buik 2. iemand die een dikke buik heeft ook aerpelepens, beerpens
paraat, peraat, bijvoeglijk naamwoord, perate, paraat; get peraat make – iets veroorzaken (negatief); doe höbs mich get peraat gemaâkdj! – jij hebt heel wat ellende veroorzaakt!
paradijs, paredies, zelfstandig naamwoord, paredieze, paredieske, paradijs
Parijs, Periês, Parijs
part, paârt, paart, part, deel; väör mien paârt – voor mijn part
partij, pertiej, zelfstandig naamwoord, pertieje, pertieke, 1. partij; ein gooi pertiej – een geschikte huwelijkskandidaat (met name omdat hij/zij rijk is) 2. gedeelte van een muziekstuk dat door een bepaald instrument moet worden uitgevoerd: zien pertiej kinne
partijdig, pertiedig, bijvoeglijk naamwoord, pertiedige, partijdig
pas, pas, det guëftj geine pas – dat hoort niet, is onbetamelijk, niet netjes, onfatsoenlijk
Pasen, Paose, Pasen; ziene Paose haoje – omstreeks Pasen biechten en te communie gaan; Paose kaod en naât, den höbbe koe en kaof ein hiël jaor zaât/völtj sjeur en auch het vaât – als het met Pasen koud en nat is, hebben koe en kalf het hele jaar te eten/is een garantie voor een goede oogst; Paose vreug, Paose laât, Paose hiët de zomer aan het gaât – of Pasen vroeg of laat valt, het betekent het begin van de zomer; doe kum(p)s mèt dien eier nao Paose – je bent te laat met je voorstellen
pastille, pestilke, zelfstandig naamwoord, pestilkes, wiebertje; dropachtig, sterk smakend snoepje in ruitvorm (van het Franse pastille)
pastoor, pestoeër, zelfstandig naamwoord, pestoeërs/pestuërs, pestuërke, pastoor; de pestoeër zaengeltj zichzelf het bèst – de pastoor bedeelt zichzelf het best; de pestoeër duit gein twië mèsse väör éín geldj – 1. de pastoor laat zich goed betalen voor zijn werk 2. wat ik gezegd heb, zeg ik geen tweede keer
pastoorsmaagd, pestoeërsmaagd, zelfstandig naamwoord, pestaoeërsmaagde, pestoeërsmaegd, pestoeërsmaegdje, dienstbode, huishoudster van de pastoor
patates frites, petatfriet, patates frites ook friet
paten, pate, werkwoord, paatj, paatjdje, gepaadj, koeëre pate – koren verzamelen zie ook zäömere
patentsluiting, petentsloeting, zelfstandig naamwoord, petentsloetinge, petentslutingske, 1. hotelsluiting, sluiting van een kussensloop zonder knopen 2. ritssluiting
pater, paeter, zelfstandig naamwoord, paeters, paeterke, zie paetoeëm
pater maken, pater make, werkwoord, maaktj pater, maakdje pater, pater gemaâkdj/gemaakdj, opdrinken, leegdrinken: ein fles wien pater make – een fles wijn leegdrinken ook kneppe, seldaot make
pateren, patere, werkwoord, patertj, paterdje, gepaterdj, op en neer lopen (priesters baden eertijds vaak op en neer lopend het brevier)
patjakker, batjakker, zelfstandig naamwoord, batjakkers, batjekkerke, patjakker, ruw persoon die zich nergens iets van aantrekt (waarschijnlijk uit het Maleis badjak – zeerover) zie ook: batteraaf
patrijs, petries, zelfstandig naamwoord, petrieze, petrieske, patrijs (Perdix perdix)
patroon, petroeën, zelfstandig naamwoord, petruëns, petruënke, 1. patroon 2. patroonheilige 3. man (ongunstige betekenis): eine lestige petroeën – een lastige man; eine grauwe petroeën – een man die gore/onwelvoeglijke taal uitslaat
pats, paatsj, zelfstandig naamwoord, paatsje, paetsjke, oorvijg ook ein watsj óm die oeëre
Pauline, Plien, Pauline
paven, pave, werkwoord, paaftj, paafdje, gepaafdj, 1. schieten 2. knallend geluid maken 3. (veel) roken, paffen zie ook vlemme 4. scheten laten
peau de suède, polleswaed, zelfstandig naamwoord, polleswaede, peau de suède
pedaal, pendaal, zelfstandig naamwoord, pendale, penaelke, verbastering van het Nederlandse woord ‘pedaal’, ontleend aan het Franse woord pédale – trapper
peel, piël, peel, drassig veenland, zoals de Groeëte Piël, de Kleine Piël en de Tuspiël in Heel, die oorspronkelijk een aaneengesloten heide- en veengebied vormden, totdat het begin negentiende eeuw werd doorsneden door de Napoleonsweg
peer, paêr, paer, zelfstandig naamwoord, paere, paerke, 1. peer; hae is gein paere waêrd – hij is niet in orde, voelt zich helemaal niet lekker 2. gloeilamp (Duits: Birne)
pees, pees, zelfstandig naamwoord, peze, peeske, pees
peeskeutel, peeskäötel, zelfstandig naamwoord, peeskäötels, peeskäötelke, 1. iemand die niet veel kan verdragen 2. bangschijterd
peetoom, paetoeëm(e), zelfstandig naamwoord, paetuëm, paetuëmke, peter ook paeter
peettante, paettant(e), zelfstandig naamwoord, paettantes, paettentje, meter
pek, paêk, paek, pek, teer ook ter
pelerine, pelderien, zelfstandig naamwoord, pelderiene, pelderienke, (zwarte) omslagdoek (Frans: pèlerine – schoudermanteltje)
peloton, pilleton, zelfstandig naamwoord, pilletons, pilletönke, peloton
pels, pels, bijvoeglijk naamwoord, pelske, bont ook bónjtj
pelsjas, pelsjas, zelfstandig naamwoord, pelsjés, pelsjéske, bontjas ook bónjtj-jas
penalty, penanti, zelfstandig naamwoord, penanti’s, strafschop (verbastering van het Engelse penalty)
penitentie, pinnetensie, penitentie (boete, door de priester in de biecht opgelegd)
pens, pens, zelfstandig naamwoord, pense, penske, 1. buik; doe kins mich de pens kösse – je kunt m'n reet likken 2. lichaam; houw hem op die pens – geef hem een pak rammel; ich kreeg flink op die pens van hem mèt tennisse – ik heb flink van hem verloren met tennissen; zwens uëver die pens – een pak rammel ook lf
penselen, pienzele, werkwoord, pienzeltj, pienzeldje, gepienzeldj, schilderen ook sjildere (Duits: pinseln; vergelijk ook het Nederlandse woord ‘penseel’)
pensenterger, pensenterger, pensentirgel, zelfstandig naamwoord, pensentergers/ pensentirgels, pensentergerke/, pensentirgelke, 1. zure wijn 2. zeer sterke koffie
penserij, penserie, zelfstandig naamwoord, penserieë, penserieke, 1. (dikke) buik 2. buikpartij 3. lichaam
penspiano, penspiano, zelfstandig naamwoord, penspiano's, penspianoke, accordeon ook trèkmonika, trèkzak
penspijn, penspien, buikpijn ook boekpien
pensriem, pensreem, zelfstandig naamwoord, pensreme, pensreemke, buikriem ook bóksereem
peper, paeper, peper
peperkoek, paeperkook, zelfstandig naamwoord, paeperkeuk, paeperkeukske, ontbijtkoek
peperkoekmannetje, paepekeukemenke, Heels koosnaampje
peren, paere, werkwoord, paêrtj/paertj, paerdje, gepaêrdj/gepaerdj, ‘m flink paere – 1. een stevig glas drinken, hem goed raken 2. er flink tegenaan gaan
perzik, pees, zelfstandig naamwoord, peze, peeske, perzik; de lekkerste pees is het iëst oet het menjtje – de lekkerste dingen worden het eerst weggenomen (Frans: pêche)
perzikenboom, pezebaûm, pezebaum, zelfstandig naamwoord, pezebuim, pezebuimke, perzikenboom
pesjonkelen, pesjoenkele, persjoenkele, werkwoord, pesjoenkeltj, pesjoenkeldje, gepesjoenkeldj, het verwerven van een bijzondere aflaat met Allerzielen (2 november) door bij een bezoek aan de kerk vijf Onze Vaders, vijf Weesgegroetjes en vijf Eer-aan-de-Vaders te bidden tot intentie van de paus. Vervolgens kon men – zo vaak als men wilde – de kerk verlaten en terugkeren voor het verwerven van een nieuwe aflaat (totiens quotiens). Per aflaat – zo had de Kerk bepaald – redde men een ziel uit het vagevuur. De uitdrukking is afgeleid van het woord 'portiunculen', een aflaat die men kon verdienen in de basiliek van Portiuncula te Assisi ook persjoenkele
pestelijk, pestelik, bijvoeglijk naamwoord, pestelike, onaangenaam
pet, patsj, zelfstandig naamwoord, patsje, petjske, pet, klepmuts
petekind, paetekinjdj, zelfstandig naamwoord, paetekinjer, paetekienjtje, petekind
Peter-Hannes, Petrannes, Peter-Hannes
petieterig, petitterig, bijvoeglijk naamwoord, petitterige, klein (Frans: petit)
petroleum, petrol, petroleum
pezerik, pezerik, zelfstandig naamwoord, pezerike, pezerikske, gedroogd mannelijk geslachtsdeel van een varken, dat werd gebruikt om de houtzaag in te vetten
piek, peek!, uitroep bij een plotselinge aanraking van iemand met een puntig voorwerp of met een vinger zie ook peke
pielenpasen, pielepaose, mèt pielepaose – met sint-juttemis, nooit
piemel, pemel, zelfstandig naamwoord, pemels, pemelke, lange sliert (ongekamd, ongewassen) haar
pierewiet, pierewiet, zelfstandig naamwoord, pierewiete, pierewietje, 1. klein mannetje 2. piemel ook piezewiet; Jan Pierewiet – een stripfiguur uit de jaren ‘40-’50 in de Maas- en Roerbode
pierik, périk, zelfstandig naamwoord, périke, périkske, pier, regenworm, aardworm (Lumbricus terrestris); eine Maasvès bietj neet in eine heipérik – een zoon van een rijke (klei)boer trouwt niet met een dochter van een keuter(zand)boertje; zoeë mager wie eine périk – broodmager; emes eine périk oet de naas hoeële – alles van iemand willen weten, iemand het hemd van het lijf vragen (Middelnederlands: pierinc)
Pierre, Pjaer, Pjaerke, Piër, Piërke, Pierre, Piet
Piet, Piër, Piërke, Pierre, Piëter, Pjaêr, Piet, Petrus; mèt Sint Piëter en Paul (29 juni) kins se vèsse in het kerrespoeër – tegen eind juni kan het wel eens veel regenen
pijl, pl, piel, zelfstandig naamwoord, piele, pielke, pijl; ein pielke flitse – een pijltje schieten (handboog)
pijn, pien, 1. pijn; zich pien doôn – zich bezeren: höbs se dich pien gedaôn? – heb je je bezeerd? Höbs se pien aan ’t lepke? (plagerige opmerking tegen iemand met zijn vinger in het verband) 2. uiterste inspanning 3. grote tegenzin
pijp, pp, piep, zelfstandig naamwoord, piepe, piepke, pijp; dao geit mich de piep van t – daar sta ik paf van; mèt emes de piep aanmake – iemand om zijn vinger winden
pijpbeestje, piepbiësjtje, zelfstandig naamwoord, piepbiësjtjes), leliehaantje, leliekevertje, lelietorretje (Crioceris asparagi), rood torretje met een zwart kopje, dat vroeger in grote aantallen in de takken van de uitgegroeide aspergeplanten voorkwam en een piepend geluid maakte
pijpen Albert, piepenAlbert, iemand die altijd een pijp in zijn mond heeft
pijpendoorsteker, piepestaeker, zelfstandig naamwoord, piepestaekers, piepestaekerke, pijpendoorsteker, strootje waarmee men een pijp kan doorsteken of een pijpenkop reinigen (pijpenstrootje) ook piepereurke
pijpenkrul, piepekrol, zelfstandig naamwoord, piepekrolle, piepekrölke, pijpenkrul
pikhaak, pikhaok, zelfstandig naamwoord, pikhäök, pikhäökske, werktuig bij het handmatig maaien van koren in combinatie met een zicht (zie aldaar), dat bestond uit een omgebogen ijzeren tand die diende om de korenhalmen bij het maaien te verzamelen en bij elkaar te houden
pikje, pikske, klein vlekje, stippeltje
pikken, peke, werkwoord, peektj, peekdje, gepeekdj, prikken, steken; hem good peke – hem goed raken ook staeke zie ook peek!
pikken, pikke, werkwoord, piktj, pikdje, gepikdj, 1. pikken 2. alleen de lekkerste dingen van het eten met een vork eruit halen/pikken
pilaar, pelaer, zelfstandig naamwoord, pelaere, pelaerke, pilaar
pin, pin, zelfstandig naamwoord, pinne, pin-ke, pin; de pin derin hauwe – afnokken, stoppen met werken; aanne pin zeên – uitgeput zijn zie ook pinke
pin, pin, zelfstandig naamwoord, (meervoud) vingers, tengels; blief met dien pin van hem aâf – blijf met je tengels van hem af ook fikke
pincher, pincher, zelfstandig naamwoord, pinchers, pincherke, 1. hondenras 2. klein mannetje/vrouwtje
pindraad, pindraod, prikkeldraad
pinksterbloem, pinksterbloom, zelfstandig naamwoord, pinksterblome, pinksterbleumke, 1. pinksterbloem (Cardamine pratensis) 2. margriet (Chrysanthemum leucanthemum)
Pinksteren, Pingste, Pinksteren (Duits: Pfingsten)
pinmuts, pinmöts, zelfstandig naamwoord, pinmötse, pinmötske, 1. meestal zelf gemaakte muts – eertijds uitsluitend door meisjes gedragen – aan de achter-/bovenkant uitlopend in een punt. De muts beschermde het hele hoofd tegen de kou, met uitzondering van het gezicht, en kon onder de kin met een koordje worden vastgestrikt 2. alpinopetje
pinnetje, pinke, 1. klein mannetje ook pincherke, piot, pismenke, pisserke 2. bagagedrager van een fiets ook (fietse)steulke 3. opstappinnetje aan de achteras van de fiets
pintenneuker, pintenäöker, zelfstandig naamwoord, pintenäökers, pintenäökerke, Pietje precies
piot, piot, zelfstandig naamwoord, piotte, piotje, 1. iemand die klein van gestalte is ook pinke, pincherke, pismenke, pisserke 2. rijbroek van een militair met leren zitvlak 3. militair
pips, peêps, peeps, bijvoeglijk naamwoord, peepse, pips
pis, pis, pis; emes de pis lauw make – 1. iemand tarten 2. iemand proberen te verleiden
pisgaatje, pisgaetje, zelfstandig naamwoord, pisgaetjes, gulp in de onderbroek
pismannetje, pismenke, zelfstandig naamwoord, pismenkes, klein mannetje ook pinke, piot, pisserke, pincherke
pispotje, pispötje, zelfstandig naamwoord, pispötjes, 1. pispotje 2. hoornbloem (Cerastium holosteoides)
pissertje, pisserke, zelfstandig naamwoord, pisserkes, 1. piemeltje ook frenske, lank vötje, snuurke, stuupke, zwenske 2. klein mannetje ook pinke, piot, pismenke, pincherke
pitje, pitje, zelfstandig naamwoord, pitjes, waxinelichtje
pitsblaar, pitsblaor, zelfstandig naamwoord, pitsblaore, pitsbläörke, blaar die is ontstaan doordat men met zijn vel ergens tussen bekneld is geraakt
pitsen, pitse, werkwoord, pitsjtj, pitsjdje, gepitsjdj, 1. (met vinger en duim aan puisten in het gezicht) peuteren, puisten uitknijpen 2. knellen: die sjoon pitse mich – die schoenen knellen 3. ich gaon der mich eine pitse – ik ga een pilsje drinken
pitsen, pitse, pitse, zich, werkwoord, pitsjtj, pitsjdje, gepitsjdj, met zijn vel ergens tussen bekneld raken
pitslicht, pitsleecht, pitslempke, zwak licht of zwakke lamp waarbij men heel weinig kan zien zie ook sjael lamp, sjael leecht
plaag, plaog, zelfstandig naamwoord, plaoge, pläögske, plaag
plaats, plaats, zelfstandig naamwoord, plaatse, plaetske, 1. plaats 2. binnenplaats van een boerderij
plafond, plefóng, zelfstandig naamwoord, plefónge, plefungske, plafond
plagen, plaoge, werkwoord, plaogtj, plaogdje, geplaogdj, plagen; det is de mónjdj geplaogdj – die hoeveelheid eten is net voldoende om iemand te laten proeven hoe het smaakt, maar onvoldoende om de honger te stillen
plagen, plaoge, plaoge, zich, werkwoord, plaogtj, plaogdje, geplaogdj, voortmaken, zich haasten ook zich haoste, zich jage, opsjete, zich spoje
plak, plak, zelfstandig naamwoord, plek, plekske, (hoofd)doek, lap ook dook zie ook sjóddelsplak, tesseplak (Middelnederlands: placke = lap, klad; Middelhoogduits: p(f)lacke = lap, streek,vlek; Middelengels dialect: platch)
plak, plek, plaksel ook pleksel zie ook liêm
plakje, plekske, zelfstandig naamwoord, plekskes, hoofddoekje zie ook plak
plakken, plekke, werkwoord, plektj, plekdje, geplekdj, plakken
plakker, plekker, zelfstandig naamwoord, plekkers, plekkerke, plakker, iemand die geen afscheid kan nemen van een gezelschap en meestal als laatste weggaat zie ook plekplaoster
plakpleister, plekplaoster, zelfstandig naamwoord, plekplaosters, plekpläösterke, 1. (plak-)pleister 2. plakker zie ook plekker
plaksel, pleksel, zie plek (1)
plant, planjtj, zelfstandig naamwoord, planjtje, plenjtje, plant
planten, planjtje, werkwoord, planjtj, planjtje, geplanjtj, planten
plassen, luëtere, werkwoord, luëtertj, luëterdje, geluëterdj, plassen
plastic, plastiek, plastic
plat, plat, dialect, Limburgs: plat kalle – Limburgs praten
plavuis, plevuus, zelfstandig naamwoord, plevuze, plevuuske, plavuis
pleister, plaoster, zelfstandig naamwoord, plaosters, pläösterke, pleister
pleisteren, plaostere, werkwoord, plaostertj, plaosterdje, geplaosterdj, stukadoren ook bezètte, pleistere; pleistere stukadoren ook bezètte, plaostere
plek, plek, zelfstandig naamwoord, plekke, plekske, vlek; doe höbs ein plek in dien bóks – je hebt een vlek in je broek
plek, plek, zelfstandig naamwoord, plekke, plekske, plaats
plekje, plekske, zelfstandig naamwoord, plekskes, plekje ook plaetske zie ook plek (2)
plenken, plenke, werkwoord, plenktj, plenkdje, geplenkdj, spijbelen
plezier, plezeer, zelfstandig naamwoord, plezeerke, plezier ook ammezasie, vertiër
plezierig, plezérig, bijvoeglijk naamwoord, plezerige, plezierig, aangenaam, fijn
ploeg, ploog, zelfstandig naamwoord, ploge, pleugske, ploeg
ploegen, ploge, werkwoord, ploogtj, ploogdje, geploogdj, ploegen
plooi, ploeëj, zelfstandig naamwoord, ploeëje, pluëtje, plooi ook vaoj
plooien, ploeëje, werkwoord, ploeëtj, ploeëdje, geploeëdj, plooien
pluim, pluum, zelfstandig naamwoord, plume, pluumke, pluim zie ook poes
pluis, pluus, zelfstandig naamwoord, pluze, pluuske, pluis
pluizen, pluze, werkwoord, pluusjtj, pluusjdje/ploeës, gepluusjdj/geploeëze, pluizen
plukken, plökke, werkwoord, plöktj, plökdje/plocht/plok, geplökdj/geplokke/geplochdj, plukken
pochel, poekel, zelfstandig naamwoord, poekels, poekelke, rug; doe kins mich de poekel oproetsje – je kunt m’n rug op (Duits: Buckel)
poedelen, poedele, zich, poedele, zich, werkwoord, poedeltj, poedeldje, gepoedeldj, zich wassen ook zich bejje, de cent sjoere, inne kuup gaon
poedelnaakt, poedelnaâks, poedelnaaks, bijvoeglijk naamwoord, poedelnaakse, poedelnaakt, spiernaakt
poeder, poejer, poeder
poederdoos, poejerdoeës, zelfstandig naamwoord, poejerdoeëze, poejerduëske, 1. poederdoos 2. vrouw die zich overdreven opmaakt
poederen, poejere, werkwoord, poejertj, poejerdje, gepoejerdj, poederen
poeha, behej(je), ophef, drukte, poeha zie ook merl
poehamaker, behejmaker, zelfstandig naamwoord, behejmakers, behejmaekerke, opschepper, iemand die veel ophef maakt
poejakken, poejakke, poejakkere, werkwoord, poejaktj/poejakkertj, poejakdje/poejakkerdje, gepoejakdj/gepoejakkerdj, hard werken ook kraoze, moeëre, poeëke, sjoefte, sjroeve, wolve
poel, pöl, zelfstandig naamwoord, pölle, pölke, jonge kip (poel), tussen kuiken en volwassen kip (van het Latijnse woord pullus – jonge kip, kuiken); ein frisse pöl – een aantrekkelijke jongemeid
poelei, pölle-ei, zelfstandig naamwoord, pölle-eier, pölle-eike, 1. eerste-legei of jonge-hennenei 2. klein ei. Vroeger: lente-ei, een exclusief seizoenproduct, zoals asperges; tegenwoordig het hele jaar verkrijgbaar
poep aan, poep aan, doodop
poependik, poependk, poependiek, zelfstandig naamwoord, poependieke, poependiekske, klein dik mannetje
poepschenkel, poepsjinkel, zelfstandig naamwoord, poepsjinkels, poepsjinkelke, stuitje
poepzat, poep zaât, poep zaat, bijvoeglijk naamwoord, poep zate, stomdronken
poes, poes, zelfstandig naamwoord, poeze, puuske, 1. paardenstaart (in het haar); eine poes deraan binje – zich noodgedwongen beperken (met geld of met eten) 2. pompoen, bijvoorbeeld op een pantoffel 3. pluim; puuske – a. pluisje, dotje watten b.‘pluimpje’, patroontje in een luchtbuks; ich snap ter gein poes van – ik begrijp er geen snars van; De Poes – de plaatselijke veldwachter, zo genoemd naar de pluim die hij op zijn dienstpet droeg
poes, puuske, zie poes (3)
poespas, boetsjbaatsj, pardoes ook boesbaas
poet, pt, poet, zelfstandig naamwoord, poete, poetje, kind (ongunstig) zie ook dogke, baze; poetje (vrouwelijke) viespeuk ook vètpoetje, vèttig poetje, vètkanes, vètlap, vètzak, voelik
poets, poets, schoonmaak: groeëte poets – grote schoonmaak
poetsen, poetse, werkwoord, poetsjtj, poetsjdje, gepoetsjdj, 1. poetsen; de sjoon poetse – de schoenen poetsen zie ook wikse 2. schoonmaken; het hoes poetse – het huis schoonmaken; de auto poetse – de auto wassen
poetslap, poetslap, zelfstandig naamwoord, poetslep, poetslepke, poetsdoek; zich door emes es poetslap laote gebroeke – iemands voetveeg zijn
poetsvrouw, poetsvrouw, zelfstandig naamwoord, poetsvrouwe, poetsvruike, werkster, hulp (in de huishouding), schoonmaakster, interieurverzorgster
pofboks, pófbóks, zelfstandig naamwoord, pófbókse, pófbukske, pofbroek, drollenvanger
point d'orgue, pendork, zelfstandig naamwoord, pendorke, orgelpunt (verbastering van het Franse point d'orgue – orgelpunt, muz.)
poken, poeëke, werkwoord, poeëktj, poeëkdje, gepoeëkdj, hard werken ook kraoze, moeëre, poejakke, sjoefte, sjroeve, wolve
Pol, Pol, Pol (oude naam: ‘Hampol’); in Pol bakke ze de kook mer aan éíne kanjtj – in Pol bakken ze de (pannen)koek maar aan één kant (wordt gezegd omdat Pol maar aan één kant van de straat bebouwd is)
Polder, Polder, 1. inwoner van Pol 2. van Pol: de Polder waêg – de weg tussen Pol en Heel; Polder koekirmes – jaarlijkse kermis in Pol, die plaatsvond in mei, zo genoemd naar het gebruik alle koeien van Pol een week van tevoren in één wei, het Polder Breukske, onder te brengen
pollepel, potliëpel, zelfstandig naamwoord, potliëpels, potliëpelke, 1. pollepel 2. soep-opscheplepel
pomp, pómp, zelfstandig naamwoord, pómpe, pumpke, pomp; laup nao de pómp! – loop naar de maan!
pompenmaker, pómpemaeker, zelfstandig naamwoord, pómpemaekers, pómpemaekerke, 1. pompmaker, degene die de pomp sloeg vóór de bouw van een huis 2. loodgieter
pompsteen, pómpesteîn, pómpestein, zelfstandig naamwoord, pómpestein, pómpesteinke, gootsteen
pompzwengel, pómpezwingel, zelfstandig naamwoord, pómpezwingels, pómpezwingelke, pompzwengel
pond, pónjdj, zelfstandig naamwoord, pónjdj, pond
ponder, punjer, zelfstandig naamwoord, punjers, punjerke, unster (weeginstrument), hangbalans; dao mós se neet zeên, want dao hingtj de punjer achtere däôr – daar moet je als jongeman geen meisje gaan zoeken, want daar worden heel hoge eisen aan je gesteld; naaks aanne punjer – schoon aan de haak (afgeleid van ‘pond’)
ponderen, punjere, werkwoord, punjertj, punjerdje, gepunjerdj, wegen door middel van een unster
pongel, póngel, zelfstandig naamwoord, póngele, pungelke, prul, waardeloos ding; det is nog lang geine póngel – dat is een mooie meid, dat is een stuk ook fóddel, klómmel, lómmel
pongelaar, póngeliër, zelfstandig naamwoord, póngeliërs, póngeliërke, 1. iemand die graag overdreven veel knuffelt 2. kind of dier dat het leuk vindt om op een overdreven manier te worden geknuffeld
pongelen, póngele, werkwoord, póngeltj, póngeldje, gepóngeldj, 1. op een overdreven manier knuffelen met een kind of een dier 2. kneden zie ook knaeje, mingele
pook, poeëk, zelfstandig naamwoord, poeëke, puëkske, niet afgewogen hoeveelheid, zak, vrachtje
pookezel, poeëkiëzel, zelfstandig naamwoord, poeëkiëzels, poeëkiëzelke, iemand die altijd hard werkt, werkezel
pool, pool, zelfstandig naamwoord, pole, peulke, 1. pool 2. poel, plas ook maas; de pool uëver gaôn – de zee oversteken
poort, pórt, zelfstandig naamwoord, pórte, purtje, poort
poos, poeës, zelfstandig naamwoord, puëske, poos; hae is in ein kwaoj poeës – hij maakt een moeilijke tijd door
poot, poeët, zelfstandig naamwoord, puët, puëtje, 1. voet, poot; emes bie de puët pakken – iemand een poot uittrekken; leim aanne puët/veut höbbe – veel geld (of land) hebben (meestal gezegd van boeren); puëtje baje – pootje baden; zeiknate puët – kletsnatte voeten 2. hand: hae kan neet mèt de puët van mich aafblieve – hij kan met zijn handen niet van me afblijven
pootje baden, puëtje baje, pootje baden
pop, póp, zelfstandig naamwoord, póppe, pupke, 1. pop 2. stropop (dubbelgevouwen en daarna samengebonden, ofwel ineengedraaid bundeltje stro dat vroeger onder de dakpannen werd gelegd, o.a. ter isolatie); hae itj/vritj zien moder de póppe ónger het daak t – hij eet zijn moeder bedelarm
poppen, poppe, werkwoord, poptj, popdje, gepopdj, de liefde bedrijven, neuken
poppenstront, póppestrónjtj, nodeloze/kouwe drukte
popperel, pópperel, pópperelle, zelfstandig naamwoord, pópperelle, pópperelke, draaitol (speelgoed), die werd aangedreven door een zweep; det maetje drejtj zich wie eine pópperel(le) – dat meisje beweegt zich voort op een aanstellerige manier. Contaminatie van kókkerel en ‘popelen’- bewegen zie ook drejorgel (3), kókkerel, smiktol
porrtret, pertret, zelfstandig naamwoord, pertrette, pertretje, 1. portret 2. vreemd persoon: det is ein raar pertret – dat is een vreemd persoon; det is ein lestig pertret – dat is een lastig persoon zie ook merk, petroeën
portaal, pertaol, zelfstandig naamwoord, pertaole, pertäölke, portaal
portier, perteer, zelfstandig naamwoord, pertere, perteerke, portier
positie, peziesie, positie; in peziesie – in verwachting
Posterholt, Postert, Posterholt
postzegel, poszegel, zelfstandig naamwoord, poszegels, poszegelke, 1. postzegel 2. lelijk, pijnlijk, raar gezicht: poszegels trèkke – lelijke, pijnlijke, rare gezichten trekken
potage, petaasj, 1. stamppot 2. dikke soep (Frans: potage)
poten, poeëte, werkwoord, poeëtj, poeëtjdje, gepoeëdj, poten
poter, poeëter, zelfstandig naamwoord, poeëters, puëterke, pootaardappel ook puëter
poter, puëter, zelfstandig naamwoord, puëters, puëterke, pootaardappel ook poeëter
potloden, potloeëje, werkwoord, potloeëtj, potloeëdje, gepotloeëdj, de bovenkant van de kolenkachel zwartmaken met grafiet (kachelpoets)
potlood, potloeëd, zelfstandig naamwoord, potloeëde/potluëj, potluëtje, 1. potlood; de potloeëd – het potlood 2. grafiet, waarmee de kookplaat van de kolenkachel werd gepoetst, kachelpoets
potstal, potstal, zelfstandig naamwoord, potstel, potstelke, oud staltype, waarin de koeien op stro stonden en daarin hun mest lieten vallen. Op de laag van stro en mest werd regelmatig nieuw stro gelegd. De laag van stro en mest werd daardoor steeds hoger. Een of twee keer per jaar werd de stal uitgemest en het mest over het land uitgestrooid. De koeien stonden vroeger vaak zomer en winter op stal omdat veel boeren geen weiland hadden
prakkisatie, prakkezasie, idee, bedenksel; waat ein prakkezasie! – wat een idee! ook gedacht
prakkiseren, prakkezere, werkwoord, prakkezeertj, prakkezeerdje, geprakkezeerdj, prakkiseren; prakkezere kum(p)tj van de erm luuj – arme mensen moeten zich weten te behelpen
prats, pratsj, modder, blubber ook toeëter
prazelen, prazele, werkwoord, prazeltj, prazeldje, geprazeldj, 1. onzin uitkramen 2. oninteressant praten 3. mompelen zie ook bagere, bazele, kalle, klasjenere, moele, spraeke, toutele, wazele, zeivere, zemele, zwaegele
precies, percies, bijvoeglijk naamwoord, perciese, precies
preek, praek, zelfstandig naamwoord, praeke, praekske, preek
preekstoel, praekstool, zelfstandig naamwoord, praeksteul, praeksteulke, preekstoel; ze zeen vanne praekstool gevalle – hun kerkelijk huwelijk is vanaf de preekstoel aangekondigd zie ook roop; op ziene praekstool zitte – 1. zich in zijn element voelen, zijn stokpaardje berijden op zijn praatstoel zitten
prei, poeër, prei; ein speer poeër – een stengel prei (vergelijk de Latijnse naam Allium porum (Duits: Porree, Frans: poireau)
preigans, poeërgaanjdj, zelfstandig naamwoord, poeërgaandje, poeërgaenjtje, (doorgeschoten) preiplant zie ook gaanjdj
preken, praeke, werkwoord, praektj, praekdje, gepraekdj, preken
prengel, prengel, zelfstandig naamwoord, prengels, prengelke, 1. knuppel, stok 2. hufter ook kaôf, knöppel, kuus
prentje, prinjtje, zelfstandig naamwoord, prinjtjes, 1. religieus plaatje dat meestal in het kerkboek werd bewaard 2. doodsprentje, bidprentje
preskop, perskop, preskop, hoofdkaas, zult ook huidvleîs
priem, preem, zelfstandig naamwoord, preme, preemke, 1. priem, els 2. pook ook raokeliezer, stauveniezer
priester, preester, zelfstandig naamwoord, preesters, preesterke, priester ook geistelik
prij, priej, 1. achterwerk 2. ongunstige benaming van een vrouw; dieke priej – dikke vrouw; nötte priej – onaangename vrouw zie ook feep, gaanjdj, kernaalje, kring, kwakel, sjeettent, sjrt, spoeëk, taâtsj
prijken, prieke, werkwoord, prktj/priektj, priekdje, geprkdj/gepriekdj, 1. prijken 2. azen ook aoze
prijs, prs, pries, zelfstandig naamwoord, prieze, prieske, prijs
prijzen, prieze, werkwoord, prsjtj/priesjtj, priesjdje, gepriêsjdj/gepriesjdj, 1. van een prijskaartje voorzien
prijzen, prieze, werkwoord, prsjtj/priesjtj, prees, gepreze, prijzen, loven
prikken, prikke, werkwoord, priktj, prikdje, geprikdj, 1. (een bal op)vangen 2. (kaatse)ballen ook prikkeballe
prikkenballen, prikkeballe, werkwoord, prikkebaltj, prikkebaldje, geprikkebaldj, kaatseballen ook prikke
prison, perzóng, zelfstandig naamwoord, perzónge, perzungske, gevangenis (uit het Frans: prison – gevangenis) zie ook kotje
proberen, perbére, werkwoord, perbeertj, perbeerdje, geperbeerdj, proberen; good geperbeerdj! – goed geprobeerd! (kreet uit het voetbalpubliek als een fraaie poging van een speler om te scoren zonder resultaat bleef)
proces, percés, zelfstandig naamwoord, percésse, percéske, proces-verbaal
processie, percessie, zelfstandig naamwoord, percessies, percessieke, processie
proef, proof, zelfstandig naamwoord, prove, preufke, 1. proef 2. gift van een boer die een varken had geslacht, aan zijn buren en aan de pastoor, meestal bestaande uit balkenbrij, leverworst, braadworst, enkele ribben, reuzel en spek
proeven, preuve, werkwoord, preuftj, preufdje, gepreufdj, 1. proeven 2. een borreltje drinken
profeet, perfiët, zelfstandig naamwoord, perfiëte, perfiëtje, 1. profeet 2. filosofisch aangelegd persoon
professor, perfesser, zelfstandig naamwoord, perfessers, perfesserke, professor; eine verstruijdje perfesser – een verstrooide professor
proficiat, perfisiat, proficiat, gefeliciteerd
profijt, perft, perfiet, profijt
profijtelijk, perfietelik, bijvoeglijk naamwoord, perfietelike, 1. profijtelijk 2. heel precies, nauwkeurig, netjes: det is eine perfietelike – dat is iemand die alles heel nauwgezet doet, een Pietje precies
pronkappel, prónkappel, zelfstandig naamwoord, prónkappels, prónkeppelke, 1. sierappel (Malus pumila) 2. deftige dame
pront, prónt, 1. precies; prónt tegooi – net goed; prónt of wan – net alsof 2. inderdaad: jao prónt/en auch waal prónt! – vast en zeker! zo is het maar net (ontstaan uit ‘prompt’)
proper, proeëper, bijvoeglijk naamwoord, proeëpere, schoon; proeëper en alik – kant en klaar
provisorisch, professories, provisorisch, voorlopig
prügel, preugel, slaag ook kladze, slaeg, zwens (Duits: Prügel)
pruik, prk, pruuk, zelfstandig naamwoord, pruke, pruukske, pruik (Frans: perruque)
pruim, proem, zelfstandig naamwoord, proeme, pruumke, 1. pruim 2. vrouwelijk geslachtsdeel; ein proem gaas gaeve – een dot gas geven; pruumke – pruimenmondje; Haelse proeme – stukken brood in de karnemelk zie ook stómp
pruimen, proeme, werkwoord, proemtj, proemdje, geproemdj, pruimen zie ook rölke, knaster
pruimpje, pruumke, zelfstandig naamwoord, pruumkes, 1. pruimpje 2. pruimenmondje
Pruis, Prs, Pruus, zelfstandig naamwoord, Pruse, Pruuske, 1. Duitser 2. de Prs – de Duitse tv-zender: de(n) iëste Prs, de twiëdje Prs... Duitsland één, Duitsland twee. Oorspronkelijk de naam van een inwoner van het koninkrijk Pruisen. Aangezien de eenmaking van Duitsland van de Pruisische koningen is uitgegaan, werd ‘Pruis’ ook het woord voor de Duitser
Pruisen, Pruses, Duitsland
Pruisin, Pruusin, zelfstandig naamwoord, Pruusinne, Pruusinke, Duitse vrouw
pruts, prutsj, appelmoes
puimsteen, pumpsteîn, pumpstein, puimsteen ook puimsteîn; puimsteîn zie pumpsteîn
puin, puine, (meervoud) kweekgras (Agropyron repens); puine staeke – kweekgras met behulp van een riek verwijderen; dae gein puine hiët, hiët auch gein lanjdj – wie geen kweekgras heeft, heeft ook geen land; in oktoeëber kries se de puine waal roeëd mer neet miër doeëd – oktober is te laat om kweekgras te bestrijden; de puuine zeen mich derin gekómme – uitdrukking gebezigd door vrouwen na een langdurige seksuele inactiviteit; die vrouw kómme de puine neet derin – die vrouw zal niet tot seksuele inactiviteit vervallen
puinsteker, puinestaeker, zelfstandig naamwoord, puinestaekers, puinestaekerke, degene die het kweekgras met een riek verwijdert
pulver, polfer, (bus)kruit ook (bös)kroêt
punaise, penaes, zelfstandig naamwoord, penaeze, penaeske, punaise
pungel, pungel, zelfstandig naamwoord, pungels, pungelke, 1. zak, buidel 2. in een (meestal blauw geruite) handdoek bijeengeknoopte boterhammen en kleren om in de kolenmijn te werken ook bótrammebujel
punt, punjtj, zelfstandig naamwoord, punjtje, punjtje, punt
puntsgewijs, punjtjsgewies, puntsgewijs
pupiter, pupieter, zelfstandig naamwoord, pupieters, pupieterke, lessenaar, met name de muziekstandaard die wordt gebruikt bij de harmonie (Frans: pupitre)
pups, pups, zelfstandig naamwoord, pupse, pupske, tot korstjes opgedroogde afscheiding aan de oogleden, slaap; vaeg dich de pupse ins oet de auge – wrijf de slaap eens uit je ogen
put, pöt, zelfstandig naamwoord, pötte, pötje, put
quatertemperdag, kwattertemperdaâg, kwattertemperdaag, (kwattertemperdaag) quatertemperdag (quatuor tempora = de vier jaargetijden); onthoudingsdag in het begin van elk jaargetijde, t.w. op woensdag, vrijdag en zaterdag na de derde zondag van de advent (winter), na de eerste zondag van de vasten (lente), na Pinksteren (zomer) en na het feest van Kruisverheffing (14 september, herfst)
quatsch, kwatsj, onzin ook bazel, wazel, zeiver (Duits: Quatsch)
raad, raod, raad
raadhuis, raodhs, raodhoes, zelfstandig naamwoord, raodhoeze, raodhuuske, raadhuis, gemeentehuis
raadsel, raodsel, zelfstandig naamwoord, raodsels, räödselke, raadsel
raap, reub, zelfstandig naamwoord, reube, reupke, (knol)raap, raabkool; reube zejje ze tösse twië Leef Vrouwe(n) in – rapen moeten worden gezaaid tussen twee feestdagen van Maria (Maria ten Hemelopneming, 15 augustus, en Maria Geboorte, 8 september); hae is gans oppe reube – hij is totaal versleten; es het Kerstkienjtje is geboeëre, höbbe de reube de smaak verloeëre – met Kerstmis hebben de rapen geen smaak meer; de reube oet höbbe – zijn zin hebben (Duits: Rübe) zie ook zaodreub
raar, raar, bijvoeglijk naamwoord, rare, 1. raar, vreemd zie ook aardig 2. zeldzaam, schaars (Frans: rare)
raat, raot, zelfstandig naamwoord, raote, räötje, raat
rabarber, rebarber, rabarber
rabat, rebat, verschil in gewicht tussen een levend en een geslacht dier
rad, raâd, raad, zelfstandig naamwoord, rajer, raetje, rad; zoeë gek es/wie ei(n) raâd – zo gek als een wiel dat voortdurend ronddraait, stapelgek
raden, raoje, werkwoord, ruëtj, roeëj, geraoje, 1. raden 2. aanraden 3. raad geven; hae luëtj zich neet raoje – hij wil niet luisteren naar goede raad
radgek, raadgek, bijvoeglijk naamwoord, raadgekke, zo gek als een looien deur, stapelgek
radijs, redies, zelfstandig naamwoord, redieze, redieske, radijs
rafel, raofel, zelfstandig naamwoord, raofels, räöfelke, rafel, losse draad ook ruffel
rafel, reifel, zelfstandig naamwoord, reifels, reifelke, strook
rafel, ruffel, zelfstandig naamwoord, ruffele, ruffelke, rafel, losse draad ook raofel
rafelen, ruffele, werkwoord, ruffeltj, ruffeldje, geruffeldj, losse draden uittrekken ook oetruffele
raisonnabel, rissenabel, bijvoeglijk naamwoord, rissenabele, behoorlijk ook doreweg, duchtig
rakelen, raokele, werkwoord, raokeltj, raokeldje, geraokeldj, poken
rakelijzer, raokeliezer, zelfstandig naamwoord, raokeliezers, raokeliezerke, pook ook preem, stauveniezer
rakelkast, raokelkast, zelfstandig naamwoord, raokelkest, raokelkestje, rammelkast, oude afgetrapte fietst
raken, rake, werkwoord, raâktj/raaktj, raakdje, geraâkdj/geraakdj, raken; hae hiët ‘m duchtig geraâkdj – hij is behoorlijk dronken (geworden) zie ook paere
ram, ram, helemaal: die sjoon zeen ram verslete – die schoenen zijn helemaal versleten ook gans, hiël (3), hiëlemaôl, knatsj zie ook sjoeën
rand, ranjdj, zelfstandig naamwoord, renj, renjtje, rand
rank, rank, zelfstandig naamwoord, reng, renkske, klimplant
ranken, renge, range, werkwoord, rengtj, rengdje, gerengdj/rangtj, rangdje, gerangdj, het schoonmaken van snijbonen (toppen en het verwijderen van de draadjes); range zie renge
ratel, raotel, zelfstandig naamwoord, raotels, räötelke, ratel
ratelen, raotele, werkwoord, raoteltj, raoteldje, geraoteldj, ratelen
razelen, razele, werkwoord, razeltj, razeldje, gerazeldj, bibberen ook riejere
razen, raoze, werkwoord, raosjtj, raosjdje, geraosjdj, razen, tekeergaan ook boeze, nöt doôn, spoeze, tempiëste, tornere
rechtdoor, rechttoedoôr, rechttoedoor, rechtdoor
rechtsop, rechsop, rechtsaf
reep, reîp, reip, zelfstandig naamwoord, reipe, reipke, hoepel, velg (Duits: Reifen)
reet, reêt, zelfstandig naamwoord, rete, reetje, kont ook achtert, baom, cent, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, stuver, vot, wanne
reetlopen, reetlaupe, werkwoord, löptj reêt, leep reêt, reetgelaupe, emes laote reetlaupe – bij iemand een stok tussen de benen steken, die aan ieder uiteinde door een persoon wordt vastgehouden en op en neer bewogen. Hierdoor wordt het slachtoffer gedwongen een pijnlijke dans uit te voeren
regels, regels, menstruatie; aanne regels zeên – ongesteld zijn
regen, raengel, regen; blaore op het water, drie daag raengel – als er tijdens een regenbui blaren op het water verschijnen, blijft het drie dagen regenen
regenen, raengele, werkwoord, raengeltj, raengeldje, geraengeldj, regenen; het raengeltj det het zeîktj – het regent dat het giet
reiken, reike, werkwoord, reîktj/reiktj, reikdje, gereîkdj/gereikdj, reiken; zoeë wied reiktj het hem neêt – dat komt niet in hem op, zover denkt hij niet na
rein, rein, zelfstandig naamwoord, reine, reintje, nageboorte van een koe
reinvaan, reinvaârt, reinvaart, boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) ook dónderkroêd, maoter, wormzaod zie ook kroedwès
rek, rèk, zelfstandig naamwoord, rèkke, rèkske, rek; de rèk op gaôn – met de kippen op stok gaan, naar bed gaan
rekel, raekel, zelfstandig naamwoord, raekels, raekelke, 1. mannelijke hond/mannelijk konijn ook remmel 2. kwajongen, deugniet; eine tejje raekel – een taaierd, een ouwe taaie zie ook nötterd, ónnöt, saro, smoûs, verrèkkeling, vliëgel
reken, raeke, werkwoord, raêktj/raektj, raekdje, geraêkdj/geraekdj, harken (Duits: rechen; Engels: to rake – harken)
rekenen, raekene, werkwoord, raekenjtj, raekenjdje, geraekenjdj, rekenen
relikwie, rillekwie, zelfstandig naamwoord, rillekwieje, rillekwieke, relikwie
remmel, remmel, zelfstandig naamwoord, remmels, remmelke, 1. rekel, mannetjeskonijn 2. deugniet, vlegel ook nötterd, ónnöt, raekel, saro, smoûs, verrèkkeling, vliëgel 3. houten knuppel 4. sterke remmel – een sterk, pittig drankje
remspoor, remspoeër, zelfstandig naamwoord, remspuër, remspuërke, 1. remspoor 2. bruine vlek in de onderbroek ook sjalderie
René, Neer, Neerke, René
rentenieren, rentenére, werkwoord, renteneertj, renteneerdje, gerenteneerdj, rentenieren
repen, reipe, werkwoord, reîptj/reiptj, reipdje, gereîpdj/gereipdj, hoepelen
repen, repe, werkwoord, reêptj/reeptj, reepdje, gereêpdj/gereepdj, het verwijderen van het zaad uit het geoogste vlas
repetitie, rippetiesje, repetitie
restspullen, rammelante, restspullen, restjes, etensresten (remanant = overschot, rest) zie ook kletskes
reuk, ruëk, geur, reuk
Reuver, Ruiver, Reuver; oppe Ruiver – in Reuver
rib, rub, zelfstandig naamwoord, rubbe, rubke, 1. rib; gein vèt oppe rubbe höbbe – erg mager zijn; ze op/uëver die rubbe kriege – een pak slaag krijgen 2. weegbree (Plantago); lange rub – langbladige weegbree, een ‘onkruid’ dat veel voorkomt tussen de klaver; rub staeke – weegbree met de hand verwijderen
ribbel, roebel, zelfstandig naamwoord, roebele, rubelke, ribbel
richten, richte, werkwoord, richtj, richtjdje, gerichdj, 1. richten 2. korenschoven in een rij opzetten
richtig, richtig, bijvoeglijk naamwoord, richtige, 1. echt: eine richtige luëgeniër – een echte leugenaar 2. juist; det is neet richtig – dat is niet juist; hae is neet richtig – a. hij voelt zich niet goed b. hij is niet goed bij zijn verstand zie ook tegooi (Duits: id.)
riek, raêk, raek, zelfstandig naamwoord, raeke, raekske, hark (Duits: Rechen; Engels: rake)
riek, reek, zelfstandig naamwoord, reke, reekske, riek
riem, reem, zelfstandig naamwoord, reme, reemke, riem
riet, reet, riet (Phragmites communis)
rieten, rete, rieten, van riet gemaakt: ein rete menjtje – een rieten mandje
rij, riej, zelfstandig naamwoord, rieje, rieke, rij
rijden, rieje, werkwoord, rietj, reej, gereje, 1. rijden 2. cadeautjes uitdelen (Sinterklaas): Sinterklaos hiët good gereje – Sinterklaas heeft veel cadeautjes gebracht zie ook tejjer
rijeren, riejere, werkwoord, riejertj, riejerdje, geriejerdj, rillen, beven; riejere wie eine kwakkert – beven als een juffershondje ook razele
rijerig, riejerechtig, bijvoeglijk naamwoord, riejerechtige, rillerig, koortsig
rijk, rk, riek, bijvoeglijk naamwoord, rieke, rijk, welgesteld
rijk, riêk, riek, zelfstandig naamwoord, rieke, riekske, rijk, land
rijmsel, riëmsel, een lang (onbegrijpelijk, onverstaanbaar) verhaal
rijp, rp, riep, bijvoeglijk naamwoord, riepe, rijp
rijpen, riepe, werkwoord, rptj/rieptj, riepdje, gerpdj/geriepdj, rijpen, rijp worden
rijs, rieske, wilgenteen of –takje, gebruikt om klimerwten tegen te laten opgroeien
rijserwt, ries-ert, zelfstandig naamwoord, ries-erte, ries-ertje, klimerwt
rijshout, rieshout, rijshout, takken en twijgen van wilgen of andere taaie rechtscheutige houtsoorten
rijst, rst, riest, rijst
rijten, riete, werkwoord, rietj, reet, gerete, trekken; ze gerete kriege – een pak rammel krijgen
rijtuig, rietg, , rietuug, zelfstandig naamwoord, rietuge, rietuugske, rijtuig ook koetsj, sjiës, tilburie
rijzel, riezel, riesel, motregen ook riesel
rijzelen, riezele, riesele, werkwoord, riezeltj, riezeldje, geriezeldj, motregenen, miezeren, motsneeuwen (Duits: rieseln) ook neetsele, riesele, zemele
rimpel, rumpel, zelfstandig naamwoord, rumpels, rumpelke, rimpel zie ook frunsel
rimpelen, rumpele, werkwoord, rumpeltj, rumpeldje, gerumpeldj, rimpelen zie ook frunsele
ring, rink, zelfstandig naamwoord, ringe, ringske, ring
ringelwiel, ringelwel, zelfstandig naamwoord, ringelwelle, ringelwelke, landrol, ijzeren wals die uit ringen was samengesteld
ringoven, rinkoeëve, zelfstandig naamwoord, rinkoeëves, rinkuëveke, steenfabriek
risico, riskasie, risico
riskeren, riskeren, werkwoord, riskeertj, riskeerdje, geriskeerdj, riskeren; riskeer ’t dich neet! – heb niet het lef!
rits, reêts, reets, bijvoeglijk naamwoord, reetse, tochtig, paringsbereid (van geiten), rits; ein reetse geît
ritsbommelen, ritsbómmele, werkwoord, ritsbómmeltj, ritsbómmeldje, geritsbómmeldj, hangen; det kan mich niks ritsbómmele – dat kan me niet schelen zie ook bómmele, sjille, verrèkke, vervèttekónjtje
robbelen, roebele, werkwoord, roebeltj, roebeldje, geroebeldj, stommelen zie ook roebelsteîn
robbelkanis, roebelekanes, zelfstandig naamwoord, roebelekanese, roebelekaeneske, rouwdouw zie ook batteraaf, kedië
robbelsteen, roebelsteîn, roebelstein, zelfstandig naamwoord, roebelstein, roebelsteinke, kinderhoofdje, maaskei, gebruikt voor het leggen van plaveisel
rochet, resjèt, zelfstandig naamwoord, resjètte, resjètje, superplie, koorhemd (Frans: rochet)
rodekool, roeëjekoeël, zie roeëdmoos
roef-roef, roef-roef, get roef-roef doôn – iets heel snel en slordig doen
roep, reup, zelfstandig naamwoord, reupe, zie roop
roep, roop, zelfstandig naamwoord, rope, reupke, 1. roep 2. aankondiging van een voorgenomen kerkelijk huwelijk vanaf de preekstoel, die op drie achtereenvolgende zondagen tijdens de mis werd gedaan (1ste, 2dje en 3dje roop); inne roop zeên – werd gezegd van een aanstaand bruidspaar dat enkele weken (de tijd tussen hun 1ste en 3de roep) voor zijn kerkelijk huwelijk stond ook reup zie ook praekstool
roepen, rope, werkwoord, reuptj, reep, gerope, 1. roepen 2. tijdens de mis het kerkelijk huwelijk aankondigen – drie zondagen achter elkaar – vanaf de preekstoel; ze zeen gerope – hun huwelijk is in de kerk aangekondigd zie ook roop zie ook praekstool
roeps, roeps(j), 1. heel snel 2. aldra
roer, reurke, zelfstandig naamwoord, reurkes, pijpensteel (Duits: Rohr, Röhre)
roeren, reure, werkwoord, reûrtj/reurtj, reurdje, gereûrdj/gereurdj, roeren; inne benzien reure – schakelen (in de auto)
Roermond, Remunj, Roermond
Roermonds, Remunjsj, bijvoeglijk naamwoord, Remunjsje, Roermonds; de Remunjsje gezèt – de vroegere ‘Maas- en Roerbode’ ook ‘Tante Bet’ genoemd
Roermondse, Remunjsje, inwoonster van Roermond
roet, root, roet
roetsjbaan, roetsjbaan, zelfstandig naamwoord, roetsjbane, roetsjbaenke, glijbaan
roetsjen, roetsje, werkwoord, roetsjtj, roetsjdje, geroetsjdj, glijden; doe kins mich de poekel roetsje – je kunt me wat (Duits: rutschen)
roeven, roefe, werkwoord, roeftj, roefdje, geroefdj, 1. rukken, trekken 2. iets snel en slordig doen
roever, roeferd, iemand die snel en slordig werkt
roffel, roefel, zelfstandig naamwoord, roefels, rufelke, roffel (op de trom)
roken, ruike, werkwoord, ruîktj/ruiktj, ruikdje, geruîkdj/geruikdj, roken (van vlees); geruikdje sjónk – gerookte ham
rollebollen, koetele, werkwoord, koeteltj, koeteldje, gekoeteldj, rollebollen zie ook rölse
rolletje, rölke, zelfstandig naamwoord, rölkes, pruimtabak
rolschenk, rolsjónk, zelfstandig naamwoord, rolsjónke, rolsjunkske, rolham, opgerolde uitgebeende varkensrib; rolsjunkskes – vetrollen
rond, rónjdj, bijvoeglijk naamwoord, rónj, rónje, rond
ronde, runj, runjdje, zelfstandig naamwoord, runj/runjdjes, runjtje, 1. ronde 2. rondje
rondspreken, rónjdjspraeke, rónjdjspraeke, zich, werkwoord, spriktj zich rónjdj, spraak zich rónjdj, rónjdjgesproeëke, doorverteld worden; det spriktj zich rónjdj – dat wordt door-/rondverteld
rondwaaien, rónjdjwaje, werkwoord, waajtj rónjdj, waajdje rónjdj, rónjdjgewaajdj, doelloos rondlopen, rondstruinen zie ook banzele, slenjtjere
ronkelen, róngele, werkwoord, róngeltj, róngeldje, geróngeldj, roeren, schudden om iets te mengen
rood, roeëd, bijvoeglijk naamwoord, roeëj, roeëje, rood
roodmoes, roeëdmoos, rodekool ook roeëjekoeël
roodselen, ruëdsele, werkwoord, ruëdseltj, ruëdseldje, geruëdseldj, roodaarden (van plavuizen). Dit werd gedaan met vermoedelijk aluminiumhoudende, roodgekleurde aarde, vermengd met water, die met een schrobber op de tegels werd aangebracht, zodat deze weer een fraai rood uiterlijk kregen.
roodsig, roeëdsig, bijvoeglijk naamwoord, roeëdsige, roodachtig
roof, raof, zelfstandig naamwoord, räöf, räöfke, wondkorst
roof, roeëf, zelfstandig naamwoord, ruëf, ruëfke, korst op een zweer; ruëfke zie roeëf
rooi, rooj, zelfstandig naamwoord, roje, oppervlaktemaat (21 m (2)); de rooj is ‘m van het gaât – hij kan gerust zijn
rook, raûk, rauk, rook rauke (raûktj/rauktj, raukdje, geraûkdj/geraukdj) roken; oppe lóng rauke – inhaleren (Duits: rauchen)
rookvlees, ruikvleîs, ruikvleis, rookvlees
rookworst, ruikwóst, zelfstandig naamwoord, ruikwóste, ruikwustje, rookworst
room, raum, (slag)room
roos, roeës, zelfstandig naamwoord, roeëze, ruëske, roos
rooster, ruëster, zelfstandig naamwoord, ruësters, ruësterke, rooster
Roosteren, Roeëstere, Roosteren
roosteren, ruëstere, werkwoord, ruëstertj, ruësterdje, geruësterdj, roosteren
rosdoek, rosdook, zelfstandig naamwoord, rosdeuk, rosdeukske, een (leren) zak die onder de kar werd gehangen als men naar het veld ging. De zak, die met een touw aan de vier hoeken van de kar was vastgeknoopt, bevatte meestal haver voor de hele dag voor het paard, en brood en drinken voor de mensen op het veld
rose, raos, bijvoeglijk naamwoord, raoze, rose
rospelaar, róspeliër, zelfstandig naamwoord, róspeliërs, róspeliërke, iemand die altijd op een onrustige, gehaaste manier bezig is
rospelen, róspele, werkwoord, róspeltj, róspeldje, geróspeldj, onrustig zijn, altijd gehaast zijn
rospelig, róspelig, bijvoeglijk naamwoord, róspelige, altijd gehaast, ongedurig ook gejaagdj, hortig
roten, rote, werkwoord, rootj, rootjdje, geroodj, de stengels van vlas aan de aanhoudende inwerking van water blootstellen om de kleverige substantie van de bast grotendeels te doen verdwijnen en zodoende de samenhang tussen de vezels onderling in hoge mate te verminderen of bijna geheel op te heffen. Dit gebeurde vroeger in de Heelder Peel.
royaal, rejaal, bijvoeglijk naamwoord, rejale, royaal
rozenkrans, roeëzekrans, zelfstandig naamwoord, roeëzekrens, roeëzekrenske, rozenkrans ook usterke
rozijn, rezien, zelfstandig naamwoord, reziene, rezienke, rozijn
ruche, roezjel, zelfstandig naamwoord, roezjels, ruzjelke, ruche ook vlang; ruzjelke zie roezjel
rug, rök, zelfstandig naamwoord, rögke, rökske, 1. rug; doe kins mich de rök op – a. dat ben ik niet van plan b. je kunt doodvallen; de rök oetsnoeve – naar de wc gaan; het geldj gruutj mich neet oppe rök – ik heb het geld niet voor het grijpen 2. ruk
ruggenstreng, rökstrank, rögkestrank, wervelkolom, ruggengraat ook rögkestrank
ruidingszeef, roedingszeef, zelfstandig naamwoord, roedingszeve, roedingszeefke, zeef waarmee de lege aren van het koren na het dorsen werden gezeefd
ruiken, ruke, werkwoord, rktj/ruuktj, roeëk, geroeëke, ruiken
ruil, ruul, ruil
ruilen, rule, werkwoord, ruultj, ruuldje, geruuldj, ruilen ook toese
ruim, ruum, bijvoeglijk naamwoord, rume, ruim
ruimen, rume, werkwoord, ruumtj, ruumdje, geruumdj, ruimen
ruimte, ruumdje, zelfstandig naamwoord, ruumdjes, ruimte
ruin, ruun, zelfstandig naamwoord, rune, ruunke, ruin
ruis, rs, roes, zelfstandig naamwoord, ruuske, ruis
ruisen, roese, werkwoord, rsjtj/roesjtj, roesjdje, gersjdj/geroesjdj, ruisen
ruit, rt, roet, zelfstandig naamwoord, roete, ruutje, ruit; zien eige roete inhauwe/ingoeëje – zijn eigen ruiten inslaan/ingooien; de roete wasse – de ramen lappen ook vinster
ruiter, ruiter, zelfstandig naamwoord, ruiters, ruiterke, 1. ruiter 2. uit zes dunne palen bestaand rek waarop hooi gedroogd werd
ruitvogel, roevogel, zelfstandig naamwoord, roeveugel, roeveugelke, vlinder
ruizelen, ruizele, werkwoord, ruizeltj, ruizeldje, geruizeldj, in de rui zijn, ruien, de veren verliezen (vergelijk het Duitse woord rieseln – zachtjes neervallen)
rukken, rökke, werkwoord, röktj, rökdje, gerökdj, rukken; det röks se neêt – dat red je niet
rulzen, rölse, werkwoord, rölsjtj, rölsjdje, gerölsjdj, rollebollen door het gras zie ook koetele
rund, rinjdj, zelfstandig naamwoord, rinjer, rintje, klein rund (tussen kalf en vaars) (Duits: Rind)
rundsvlees, rinjdjsjvleîs, rinjdjsjvleis, rundvlees
rups, rps, roeps, zelfstandig naamwoord, roepse, ruupske, rups
rupselen, rupsele, röpsele, werkwoord, rupseltj, rupseldje, gerupseldj, een boer laten ook röpsele, käöke
rus, ris, zelfstandig naamwoord, risse, riske, graszode; slaope wie eine ris – slapen als een roos/os
rust, rast, rust; op zien rast zeên – tot rust gekomen zijn (vergelijk het Duitse woord rasten pauzeren, rusten); hae hiët gein rast – hij is onrustig
rustaltaar, röstaltjaor, zelfstandig naamwoord, röstaltjaore, röstaltjörke, rustaltaar (altaar bij een kapelletje langs de weg, waar tijdens de processie wordt gestopt voor een korte plechtigheid)
rusten, röste, werkwoord, rösjtj, rösjdje, gerösjdj, rusten
ruts, röts, ruts, zelfstandig naamwoord, rötse/rutse, rötske/rutske, rietvoorn, ruisvoorn (Scardinius erythrophthalmus), blankvoorn (Rutilus rutilus) ook ruts; ruts zie röts
ruw, r(w), roe(w), bijvoeglijk naamwoord, roewe, 1. ruw 2. ongekamd: waat bös se roewe! – wat zijn je haren door de war! 3. stormachtig: roew waer – stormachtig weer
ruzie, ruzing, ruzie ook herrie, kevie
sabbelen, zoebele, werkwoord, zoebeltj, zoebeldje, gezoebeldj, sabbelen, zuigen
sakkerju, kerju!, kerdju!, verdomd!
sakkerju, sakkerdjuë, krachtterm
Santfort, Zampert, Santfort; de brök van Zampert – de brug van Santfort, gelegen op de plaats waar de Napoleonsweg (N 273) en het Kanaal Wessem-Nederweert elkaar kruisen
sap, saâp, saap, zelfstandig naamwoord, sappe/sape, sepke, sap
sappeur, sappeur, zelfstandig naamwoord, sappeurs, sappeurke, 1. rang bij de schutterij 2. standaard voor het schuttersvaandel 3. bielemenke (Frans: sapeur)
saro, saro, zelfstandig naamwoord, saro's, deugniet zie ook nötterd, ónnöt, raekel, sjalevaeger, smoûs, verrèkkeling, vliëgel
sassen, sasse, werkwoord, sasjtj, sasjdje, gesasjdj, plassen
saus, saûs, saus, zelfstandig naamwoord, sauze, suiske, saus; ze zeen allemaol met éín saus uëvergoeëte – ze zijn allemaal van hetzelfde soort; en de saûs! – en de rest!; broen saûs – gebonden saus van spekvet, azijn en kaantjes ook krabbesaûs, zoer saûs
savooiekool, sevoeëjekoeël, sevoeëjemoos, savooiekool; nao de sevoeëje gaôn/zeên – dood gaan/zijn zie ook kloeët
scapuliermedaille, sjappeleermedaalje, zelfstandig naamwoord, sjappeleermedaaljes, sjappeleermedaejeke, scapuliermedaille (Het scapulier, oorspronkelijk een schouderkleed, werd later gereduceerd tot twee vierkante lapjes gewijde stof, door linten verbonden, die uit devotie onder de kleren over borst en rug werden gedragen. In 1910 vervangen door een scapuliermedaille. Het woord is afgeleid van het Latijnse woord scapula – schouder)
schaaf, sjaaf, zelfstandig naamwoord, sjave, sjaefke, schaaf
schaal, sjaol, zelfstandig naamwoord, sjaole, sjäölke, schaal ook sjaal
schaamte, sjaemdje, schaamtegevoel; dao zitj gein sjaemdje in – hij/zij heeft geen schaamtegevoel
schaap, sjaop, zelfstandig naamwoord, sjäöp, sjäöpke, schaap
schaar, sjiër, zelfstandig naamwoord, sjiëre, sjiërke, schaar
schaaraardappel, sjerdrepsel, laatste restje gebakken aardappelen uit de pan
schaarkoekje, sjerkeukske, zelfstandig naamwoord, sjerkeukskes, pannenkoekje van restdeeg
schaarkuikentje, sjerkuukske, zelfstandig naamwoord, sjerkuukske, een in de groei achtergebleven kip/meisje
schaarmuil, sjaarsmoel, zelfstandig naamwoord, sjaarsmoele, sjaarsmuulke, een mond met weinig of rotte tanden. Het woord sjaars is afgeleid van het Nederlandse woord ‘schaarde’: uitbrokkeling van de snijkant van een mes
schaats, sjaats, zelfstandig naamwoord, sjaatse, sjaetske, schaats
schaatsen, sjaatse, werkwoord, sjaatsjtj, sjaatsjdje, gesjaatsjdj, schaatsen
schabbernak, sjevaâk, sjevakel, zelfstandig naamwoord, sjevake/ sjevakels, sjevaekske/sjevaekelke, gevaarte, groot, gammel voorwerp (Duits: Schabracke: oud paard, lelijke oude vrouw)
schacht, sjacht, zelfstandig naamwoord, sjachte, sjachtje, schacht
schade, sjaaj, schade
schadelijk, sjaej(e)lik, bijvoeglijk naamwoord, sjaej(e)like, 1. schadelijk 2. nadelig (Duits: schädlich)
Schaesberg, Sjaasberg, Schaesberg
schaften, sjafte, werkwoord, sjaftj, sjaftjdje, gesjafdj, schaften, lunchen
schakel, sjakel, zelfstandig naamwoord, sjakels, sjaekelke, schakel
schakelen, sjakele, werkwoord, sjakeltj, sjakeldje, gesjakeldj, schakelen zie ook benzn
schaken, sjake, werkwoord, sjaâktj/sjaaktj, sjaakdje, gesjaâkdj/gesjaakdj, schaken
schalenveger, sjalevaeger, zelfstandig naamwoord, sjalevaegers, sjalevaegerke, 1. rokkenjager 2. deugniet zie ook nötterd, ónnöt, raekel, saro, smoûs, verrèkkeling, vliëgel 3. uitgekookt persoon
schalm, sjalm, noodschakel om een ketting te repareren
schamel, sjaemel, bijvoeglijk naamwoord, sjaemele, schamel, armoedig
schamen, sjame, sjame, zich, werkwoord, sjaamtj, sjaamdje, gesjaamdj, zich schamen; ich sjaam mich de auge oet de kop – ik schaam me dood
schampen, sjampe, werkwoord, sjamptj, sjampdje, gesjampdj, 1. schampen 2. sneren, spotten
schamper, sjemper, zelfstandig naamwoord, sjempers, sjemperke, schuine paal tegen de hoekpaal van een afrastering
schampschot, sjampsjuët, zelfstandig naamwoord, sjampsjuët, sjampsjuëtje, schampschot
schandaal, sjandaal, zelfstandig naamwoord, sjandale, sjandaaltje, schandaal; väör sjandaal laupe – er slordig of met kapotte kleren bijlopen, waarvoor men zich zou moeten schamen of waarvan de mensen schande zouden kunnen spreken
schandalen, sjandale, werkwoord, sjandaaltj, sjandaaldje, gesjandaaldj, kwaadspreken, roddelen ook sjanjtje
schandaliseren, sjangelere, werkwoord, sjangeleertj, sjangeleerdje, gesjangeleerdj, bederven, ontsieren, verminken (uit het Latijn: scandalisare en het Middelnederlands: schandaliseren)
schande, sjanj, schande; sjanj väöre luuj – de mensen zullen er schande van spreken
schans, sjans, zelfstandig naamwoord, sjanse, sjenske, (spring)schans
schans, sjans, zelfstandig naamwoord, sjanse, sjenske, met een ijzerdraad bij elkaar gehouden takkenbos, waaraan voor de stevigheid een dikkere knuppel werd toegevoegd zie ook sjanseknöppel
schansberm, sjanseberm, zelfstandig naamwoord, sjanseberm, sjansebermke, hoop regelmatig opgestapelde takkenbossen
schansdraad, sjansedraod, zelfstandig naamwoord, sjansedräöj, sjansedräötje, draad om een takkenbos bij elkaar te houden
schansknuppel, sjanseknöppel, zelfstandig naamwoord, sjanseknöppels, sjanseknöppelke, een dikke stok die de sjans (2) (zie aldaar) stevigheid moet geven ook sjanseklöppel
schap, sjaâp, sjaap, zelfstandig naamwoord, sjaêp, sjaepke, schap, plankenkast, legkast; niks op het sjaap höbbe – kleine borsten hebben zie ook broesj, cent, manj, medél
schapengarf, sjaopegerf, duizendblad (Achillea millefolium) ook doezenjdjtal, hazegerf, hazegraâs, hazekervel, thiëbloom zie ook kroedwès
schaper, sjiëper, zelfstandig naamwoord, sjiëpers, sjiëperke, herder (Duits: Schäfer)
schappelijk, sjappelik, bijvoeglijk naamwoord, sjappelike, schappelijk
scharenslijper, sjiëreslieper, zelfstandig naamwoord, sjiëresliepers, sjiëreslieperke, scharensliep
scharnier, sjerneer, zelfstandig naamwoord, sjernere, sjerneerke, scharnier ook her zie ook gehing
scharnieren, sjernere, werkwoord, sjerneertj, sjerneerdje, gesjerneerdj, scharnieren
scharrelen, sjarrele, werkwoord, sjarreltj, sjarreldje, gesjarreldj, scharrelen
scharren, sjerre, werkwoord, sjertj, sjerdje, gesjerdj, 1. krabben (met een poot) 2. schrapen 3. graaien; alles op ziene eigen haup sjerre – alles naar zich toe halen, uit zijn op eigen voordeel 4. scharrelen: woeë se sjers mós se auch pikke – waar je werkt moet je ook eten (Duits: scharren)
schat, sjat, zelfstandig naamwoord, sjatte, sjatje, schat ook snoebel, moekske
schatten, sjatte, werkwoord, sjatj, sjatjdje, gesjadj, schatten
schauter, sjouter, sjouterd, zelfstandig naamwoord, sjouters, sjuiterke, 1. iemand die ervan houdt te dollen en plezier te maken 2. gek, aanstellerig persoon (Jiddisch: sjoute – dwaas, gek) ook duiles, wuiles
schauteren, sjoutere, werkwoord, sjoutertj, sjouterdje, gesjouterdj, dollen en plezier maken (met leden van het andere geslacht) zie ook dulle, duilese, kuite, wanne, wuilese
schaveling, sjaevele, sjaevelinge, schaafsel, schaafafval
schaven, sjave, werkwoord, sjaaftj, sjaafdje, gesjaafdj, schaven
schedel, sjedel, zelfstandig naamwoord, sjedels, sjedelke, schedel
scheef, sjeîf, sjeif, bijvoeglijk naamwoord, sjeive, scheef; sjeif votte sjiete aûch – een lichamelijk gebrek hoeft nog geen belemmering te zijn om normaal te functioneren ook gewejdj
scheel, sjaêl, sjael, bijvoeglijk naamwoord, sjaele, scheel; sjael leecht, ein sjael lamp – fel licht of een felle lamp waardoor men wordt verblind; sjaele kal/zeiver – flauwe kul, onzinnige praatjes, slap geouwehoer; sjael koppien – migraine; sjael laege – gekke streken; sjael mud – schele vrouw
scheen, sjeen, zelfstandig naamwoord, sjene, sjeenke, scheen
scheenpaal, sjeenspool, zelfstandig naamwoord, sjeenspole, sjeenspeulkes, leren beenstukken, beenkappen ook gamasje, kemasje; waat ein sjeenspole! – uitroep bij het zien van lange blote (vrouwen)benen
scheepsruim, sjeepsruum, zelfstandig naamwoord, sjeepsrume, sjeepsruumke, scheepsruim
scheergetuig, sjaergetg, sjaergetuug, zelfstandig naamwoord, sjaergetuge, sjaergetuugske, scheerapparaat
scheermuis, sjaerms, sjaermoes, zelfstandig naamwoord, sjaermuus, sjaermuuske, 1. veldmuis (Microtus arvalis) 2. spitsmuis (Sorex araneus) 3. iemand met een spits gezicht
schei, sjaoj, zelfstandig naamwoord, sjaoje, sjäöjke, grendel zie ook sjuuf
schei, sjeij, zelfstandig naamwoord, sjeije, sjeijke, brillenkoker, etui, koker (Duits: Scheide – schede; afgeleid van het werkwoord ‘scheiden’.); scheiding (in het haar); trekbalk met aan de uiteinden een ring (waar een touw door werd gehaald, bijv. voor het trekken – door een of meer paarden – van een ploeg) ook dissel,
schei uit, sjeij t!, hou op!
scheiden, sjeije, werkwoord, sjètj, sjètjdje, gesjèdj, scheiden; eine gesjèdje mins – een gescheiden man
schelden, sjelje, werkwoord, sjeltj, sjólj, gesjólje, schelden
scheldwoord, sjeldjwoeërd, zelfstandig naamwoord, sjeldjwuërd, sjeldjwuërtje, scheldwoord
schelen, sjille, werkwoord, sjiltj, sjildje, gesjildj, schelen; det kan mich niks sjille – dat kan me niets schelen zie ook bómmele, ritsbómmele, verrèkke, vervèttekónjtje
schelen, sjille, sjille, zich, werkwoord, sjiltj, sjildje, gesjildj, in leeftijd schelen; zie sjille zich vief jaor – zij schelen vijf jaar in leeftijd
schellenkrans, sjellekrans, zelfstandig naamwoord, sjellekrens, sjellekrenske, krans van bellen die om de haam van het paard werd gehangen
schelp, sjelp, zelfstandig naamwoord, sjelpe, sjelpke, schelp
schelvis, sjelvès, zelfstandig naamwoord, sjelvèsse, sjelvèske, schelvis (Gadus aeglefinus)
schema, sjema, zelfstandig naamwoord, sjema's, sjemake, schema
schemer, sjemer, schemer
schemeren, sjemere, werkwoord, sjemertj, sjemerdje, gesjemerdj, schemeren
schenden, sjanjtje, werkwoord, sjanjtj, sjantjje, gesjanjtj, zie sjandale
schenk, sjónk, zelfstandig naamwoord, sjónke, sjunkske, ham; sjónk op taofel! (wordt geroepen als iemand met zijn bibs op tafel zit) (Nederlands: ‘schonk’ – grof been, dijbeen; Duits: Schinken – ham)
schenkel, sjinkel, zelfstandig naamwoord, sjinkele, sjinkelke, schenkel, bot, been
schenkelkraam, sjinkelekraom, zelfstandig naamwoord, sjinkelekräöm, sjinkelekräömke, gratenpakhuis, iemand die extreem mager/vel over been is
schenken, sjinke, werkwoord, sjinktj, sjónk, gesjónke, schenken zie ook bestaeke, lange
schenkzak, sjónkezak, zelfstandig naamwoord, sjónkezek, sjónkezekske, zak om de ham in op te hangen als bescherming tegen vliegen
schepje bier, sjöpke beer, klein glaasje bier
scheppen, sjöppe, werkwoord, sjöptj, sjöpdje, gesjöpdj, 1. scheppen (opnemen en overbrengen); zeik sjöppe – met behulp van een emmer waaraan een lange houten stok is bevestigd, de beerput leegscheppen 2. schoppen, trappen: ich sjöp dich ónger dien vot – ik geef je een trap onder je kont
schepsel, sjepsel, zelfstandig naamwoord, sjepsels, sjepselke, schepsel; ein verwaanjdj sjepsel – een verwaande vrouw
scheren, sjaere, werkwoord, sjuërtj, sjoeër, gesjoeëre, 1. scheren 2. knippen: de hèk sjaere – de heg knippen (sjaere is afgeleid van het woord 'schaar') zie ook snieje
scherf, sjerf, zelfstandig naamwoord, sjerve, sjerfke, 1. scherf 2. lelijke vrouw
scherm, sjerm, zelfstandig naamwoord, sjerme, sjermke, scherm
schermen, sjerme, werkwoord, sjermtj, sjermdje, gesjermdj, schermen
scherp, sjerp, bijvoeglijk naamwoord, sjerpe, 1. scherp; ein paerd sjerp zètte – een paard van schroeven of stiften onder de hoefijzers voorzien om te voorkomen dat het uitglijdt 2. geil: zoeë sjerp wie ein (stop)naoldj – zo geil als boter zie ook brenjig, gleuj, heît, luîps (Duits: scharf)
scherpen, sjierpe, werkwoord, sjierptj, sjierpdje, gesjierpdj, zie sjirpe
scherpen, sjirpe, werkwoord, sjirptj, sjirpdje, gesjirpdj, billen, bellen, scherpen, de groeven op de maalvlakte van molenstenen scherpen, kanten ook sjierpe
scherpte, sjerpdje, zelfstandig naamwoord, sjerpdjes, scherpte
scheur, sjäôr, sjäör, zelfstandig naamwoord, sjäöre, sjäörke, scheur
scheuren, sjäöre, werkwoord, sjäôrtj/sjäörtj, sjäördje, gesjäôrdj/gesjäördj, scheuren
scheut, sjuët, zelfstandig naamwoord, sjuët, sjuëtje, 1. scheut, loot, ent ook loeët, oetluiper 2. (pijn)scheut: eine sjuët inne rök – een pijnscheut in de rug 3. schot, voortgang; op sjuët – gevorderd 4. geschonken hoeveelheid vloeistof: eine sjuët mèlk 5. grote big 6. plotselinge groei: hae hiët eine sjuët gekrege – hij is plotseling gegroeid zie ook meisjuët
scheutig, sjuëtig, bijvoeglijk naamwoord, sjuëtige, scheutig; hae is neet erg sjuëtig – hij komt niet gemakkelijk over de brug met geld, hij is gierig
schicht, sjiecht, zelfstandig naamwoord, sjiechte, sjiechtje, ploegendienst (Duits: Schicht)
schietboom, sjeetbaûm, sjeetbaum, zelfstandig naamwoord, sjeetbuim, sjeetbuimke, stevige paal in de grond waaraan een andere paal met een houten vogel in top werd bevestigd, ter gelegenheid van het jaarlijkse vogelschieten door de schutterij. In Heel eertijds gesitueerd tussen de tennisbanen en de Heideweg zie ook vogelsjete
schieten, sjete, werkwoord, sjuutj, sjoeët, gesjoeëte, schieten; det höbs se good gesjoeëte – dat heb je goed in de gaten (Frans: jeter – lanceren)
schietgeweer, sjeetgewiër, zelfstandig naamwoord, sjeetgewiëre, sjeetgewiërke, schietgeweer
schietlood, sjeetloeëd, schietlood
schietmelde, sjeetmael, melde, ganzenvoet, een soort onkruid (Atriplex)
schiettent, sjeettent, zelfstandig naamwoord, sjeettente, sjeettenjtje, 1. schiettent 2. onaangenaam vrouwspersoon zie ook feep, gaanjdj, kernaalje, kring, kwakel, priej, sjrt, spoeëk, taâtsj
schiften, sjifte, werkwoord, sjiftj, sjiftjdje, gesjifdj, schiften
schijf, sjief, zelfstandig naamwoord, sjieve, sjiefke, schijf, plak zie ook sjaoj, sjuuf,
schijf, sjuuf, zelfstandig naamwoord, sjuve, sjuufke, 1. schijf: appelesjuuf – appelschijfje 2. plak: ein sjuuf cake – en plakje cake zie ook sjief
schijn, sjn, sjien, schijn
schijnen, sjiene, werkwoord, sjienjtj, sjeen, gesjene, 1. schijnen 2. stralen van een kachel ook gleuje, hètse, straole
schijt, sjt, sjiet, schijt; dao höb ich sjiet aân – daar heb ik maling aan; dao kries se de sjiet van – dat gaat op je zenuwen werken; ich höb sjt – ik moet naar de wc; ich bön aanne sjt/sjieterie – ik heb last van diarree; kale sjt – kouwe kak; gauw is van de sjiet gestórve – haastige spoed is nooit goed; sjiêt! – je kunt me wat!
schijt, sjeîs!, je kunt me wat
schijtbeetje, sjietbietje, een heel klein beetje, een te verwaarlozen hoeveelheid
schijten, sjiete, werkwoord, sjietj, sjeet, gesjete, schijten; sjiet dich get! gesjete! – je kunt me wat!; de duvel sjietj altied op de groeëtste(n) haûp – mensen die al rijk zijn, krijgen vaak het meeste gratis of winnen de grootste prijzen; strunjtje waem hiët dich gesjete laat je niet voorstaan op je afkomst; det ter mer sjietj! – hij kan de pot op!; sjiete wie ein spörgkoe – last hebben van diarree zie ook sjeîf
schijterd, sjieterd, zelfstandig naamwoord, sjieters, sjieterke, 1. schijterd, bangerik ook sjoewerik 2. eine kale sjieterd een kakker
schijtgeel, sjietgaêl, sjietgael, bijvoeglijk naamwoord, sjietgaele, hel geel
schijtgroen, sjietgreun, bijvoeglijk naamwoord, sjietgreune, scherp groen
schijthuis, sjieths, s, sjiethoes, zelfstandig naamwoord, sjiethoeze, sjiethuuske/sjietske, 1. schijthuis, wc 2. bangerik
schijthuisje, sjiethuuske, sjietske, zelfstandig naamwoord, sjiethuuskes, wc, toilet ook ’t huuske
schijtvot, sjietvot, zelfstandig naamwoord, sjietvotte, sjietvötje, 1. iemand die altijd iets aan te merken heeft 2. schijtlijster
schijtvottenkeutel, sjietevottekäötel, het meest vieze woord dat men als kind kon bedenken
schikken, sjikke, werkwoord, sjiktj, sjikdje, gesjikdj, 1. schikken 2. (ver)sturen, (ver)zenden
schikken, sjikke, sjikke, zich, werkwoord, sjiktj, sjikdje, gesjikdj, 1. zich schikken in iets 2. opschuiven; sjik dich ins get – schuif eens wat op
schikschouderen, sjiksjouwere, werkwoord, sjiksjouwertj, sjiksjouwerdje, gesjiksjouwerdj, 1. de schouders herhaaldelijk optrekken 2. onverschillig zijn 3. twijfelen
schil, sjèl, zelfstandig naamwoord, sjèlle, sjèlke, schil
schilbeitel, sjèlbeitel, zelfstandig naamwoord, sjèlbeitels, sjèlbeitelke, beitel om de bast van een boomstam af te halen
schild, sjildj, zelfstandig naamwoord, sjilje, sjiltje, schild
schilddaas, sjeldaes, zelfstandig naamwoord, sjeldaeze, sjeldaeske, (regen)daas (Chrysozona pluvialis)
schilderen, sjildere, werkwoord, sjildertj, sjilderdje, gesjilderdj, schilderen ook pienzele
schilderij, sjalderie, zelfstandig naamwoord, sjalderieë, sjalderieke, bruine vlek in de onderbroek ook remspoeër
schilderij, sjilderie, zelfstandig naamwoord, sjilderieë, sjilderieke, schilderij
schilfer, sjilver, zelfstandig naamwoord, sjilvere, sjilverke, schilfer
schilfer, sjirvel, zelfstandig naamwoord, sjirvels, sjirvelke, schilfer
schilferen, sjilvere, werkwoord, sjilvertj, sjilverdje, gesjilverdj, schilferen
schillen, sjèlle, werkwoord, sjèltj, sjèldje, gesjèldj, schillen; emes mèt ein gesjèldj stekske laote gaôn – 1. een gast laten vertrekken zonder hem iets te hebben aangeboden, iemand op een houtje laten bijten 2. iemand laten afdruipen
schim, sjeem, schaduw (Middelnederlands: scheme)
schim, sjim, zelfstandig naamwoord, sjimme, sjimke, schim
schimmelen, sjummel, zelfstandig naamwoord, sjummels, sjummelke, 1. schimmel 2. wit paard
schimmelen, sjummele, werkwoord, sjummeltj, sjummeldje, gesjummeldj, schimmelen
schimmeloot, sjimmeloeët, bijvoeglijk naamwoord, sjimmeloeëte, onnozel ook ónnuëzel
schimpscheut, sjimpsjuët, zelfstandig naamwoord, sjimpsjuët, sjimpsjuëtje, schimpscheut
schip, sjeêp, sjeep, zelfstandig naamwoord, sjepe, sjeepke, schip
schipper, sjipper, zelfstandig naamwoord, sjippers, sjipperke, schipper
schipperen, sjippere, werkwoord, sjippertj, sjipperdje, gesjipperdj, schipperen
schitteren, sjittere, werkwoord, sjittertj, sjitterdje, gesjitterdj, schitteren
schitterend, sjitterenjdj, bijvoeglijk naamwoord, sjitterenjdje, schitterend
schlamme, slam, slamme, kolenslib (brandstof), kolenslik, modderige substantie, samengesteld uit kolengruis en water (Duits: Schlamm)
schlauch, slk, zie slaûk
schlauch, slaûk, slauk, zelfstandig naamwoord, slauke, sluikske, (rubber)slang ook slk (Duits: Schlauch)
schlips, slieps, slips, zelfstandig naamwoord, sliepse, sliepske, 1. stropdas 2. vreemd persoon: doe bös mich eine slieps (Duits: Schlips) ook slips
schmutzig, smoetsig, bijvoeglijk naamwoord, smoetsige, smoezelig (Duits: schmutzig)
schob, sjop, zelfstandig naamwoord, sjöp, sjöpke, 1. (kap)schuur (Duits: Schuppen) 2. houten schuurtje achter het huis
schobschuur, sjopsjeur, zelfstandig naamwoord, sjopsjeure, sjopsjeurke, ronde open schuur met een in de hoogte verstelbaar dak ook sjortsjeur
schoen, sjoe, zelfstandig naamwoord, sjoôn/sjoon, sjeunke/sjuke, schoen; de sjoon oetdoôn – 1. de schoenen uittrekken 2. bij een geslacht varken de poten met de haak van de krabber van de hoeven ontdoen
schoenen, sjoeëj, op sjoeëj gaôn – de hort op gaan
schoenmaker, sjoemaeker, zelfstandig naamwoord, sjoemaekers, sjoemaekerke, schoenmaker ook sjoester
schoentrekker, sjoetrèkker, zelfstandig naamwoord, sjoetrèkkers, sjoetrèkkerke, schoenlepel ook sjoontrèkker (Duits: Schuhanzieher)
schoentrekker, sjoontrèkker, zelfstandig naamwoord, sjoontrèkkers, sjoontrèkkerke, schoenlepel ook sjoetrèkker (Duits: Schuhanzieher)
schoenwiks, sjoewiks, schoenpoets ook sjoonwiks (Duits: Schuhwichse)
schoenwiks, sjoonwiks, zie sjoewiks
schoer, sjoeër, zelfstandig naamwoord, sjoeëre, sjuërke, regenbui zie ook bies
schoester, sjoester, zelfstandig naamwoord, sjoesters, sjuusterke, schoenmaker; sjoestersvrouwlje en smeedspaerd laupe altied bérves – de vrouw van de schoenmaker en het paard van de hoefsmid lopen altijd barrevoets (Duits: Schuster) ook sjoemaeker
schoesteren, sjoestere, werkwoord, sjoestertj, sjoesterdje, gesjoesterdj, als schoenmaker werken
schoffel, sjoeffel, zelfstandig naamwoord, sjoeffels, sjuffelke, schoffel ook sjóffel
schoffel, sjóffel, zelfstandig naamwoord, sjóffels, sjuffelke, schoffel ook sjoeffel
schoffelen, sjoeffele, werkwoord, sjoeffeltj, sjoeffeldje, gesjoeffeldj, schoffelen ook sjóffele
schoffelen, sjóffele, werkwoord, sjóffeltj, sjóffeldje, gesjóffeldj, schoffelen ook sjoeffele
schoft, sjoeft, zelfstandig naamwoord, sjoefte, sjoeftje, schoft (Duits: Schuft)
schoften, sjoefte, werkwoord, sjoeftj, sjoeftjdje, gesjoefdj, hard werken (Duits: schuften) ook kraoze, moeëre, poeëke, poejakke, sjroeve, wolve
schok, sjok, zelfstandig naamwoord, sjokke, sjökske, schok
scholen, sjoeële, werkwoord, sjoeëltj, sjoeëldje, gesjoeëldj, scholen, opleiden
scholk, sjolk, zelfstandig naamwoord, sjölk, sjölkske, schort; mèt eine dieke sjolk laupe – in verwachting zijn; eine tiërtejje sjolk – een schort, gemaakt van heel sterke stof; baalsjolk – jute schort; Belzje sjolk – schort met korte mouwen die aan de voorkant kan worden dichtgeknoopt, vaak gemaakt van glimmende stof; jasschort
scholkensnoer, sjolkesnr, sjolkesnoer, zelfstandig naamwoord, sjolkesnoere, sjolkesnuurke, schortenband, lint waarmee de schort wordt voorgebonden; de lup hingtj häör op het sjolkesnr – het huilen staat haar nader dan het lachen
scholkenstof, sjolkestóf, zelfstandig naamwoord, sjolkestufke, stof om een schort van te maken zie ook tiërtej
schommel, sjoegkel, zelfstandig naamwoord, sjoegkels, sjuugkelke, schommel ook sjómmel (Duits: Schaukel)
schommel, sjómmel, zelfstandig naamwoord, sjómmels, sjömmelke, schommel ook sjoegkel
schommelen, sjoegkele, werkwoord, sjoegkeltj, sjoegkeldje, gesjoegkeldj, schommelen ook sjómmele
schommelen, sjoenkele, werkwoord, sjoenkeltj, sjoenkeldje, gesjoenkeldj, inhaken, arm in arm meedeinen op de maat van de muziek (Duits: schunkeln)
schommelen, sjómmele, werkwoord, sjómmeltj, sjómmeldje, gesjómmeldj, schommelen ook sjoegkele
schoof, sjaûf, sjauf, (schoof) geschoond stro; op sjauf ligke – opgebaard liggen (vroeger werd men, als men overleden was, van het sterfbed op geschoond stro gelegd: van bèd op struë lègke) (Duits: Schaub)
schoof, sjob, zelfstandig naamwoord, sjobbe, sjöbke, korenschoof zie ook bs, bössel, sjuîf
schooien, sjoeëje, werkwoord, sjoeëtj, sjoeëdje, gesjoeëdj, 1. bedelen 2. (bedelend) rondlopen 3. voortdurend op stap/van huis zijn zie ook jatse, ketse, waje
schooier, sjoeëjerd, zelfstandig naamwoord, sjoeëjers, sjuëjerke, 1. bedelaar 2. schooier 3. iemand die altijd op pad is
school, sjoeël, zelfstandig naamwoord, sjoeële, sjuëlke, school; de groeëte sjoeël – de lagere school/basisschool vanaf groep drie
schoon, sjoeën, bijvoeglijk naamwoord, sjoeëne, 1. schoon ook zuver 2. mooi; det is neet väöl sjoeëns – dat meisje/die man is geen schoonheid zie ook net
schoon, sjoeën, bijwoord, helemaal; alles is sjoeën op – alles is helemaal op, er is niets meer over ook gans, hiëlemaôl, knatsj, ram
schoonbroer, sjoeënbroor, zelfstandig naamwoord, sjoeënbreurs, sjoeënbreurke, zwager ook zwaoger
schoonzus, sjoeënzöster, zelfstandig naamwoord, sjoeënzösters, sjoeënzösterke, schoonzus ook zwiëgerster, zwiëgerse
schoor, het sjoor, de berm van de weg
schoor, sjaor, zelfstandig naamwoord, sjaore, sjäörke, laag; ein flinke sjaor graâs – een flinke laag gras
schoor, sjoeër, zelfstandig naamwoord, sjoeëre, sjuèrke, schuinte bij dijk of slootkant
schoot, sjoeët, zelfstandig naamwoord, sjuëtje, 1. schoot 2. onder het middel afhangend deel van een kledingstuk, vaak een schort 3. de holte die ontstaat als de onderkant van een schort wordt opgenomen om er iets in te deponeren, of de inhoud daarvan: eine sjoeët appele
schop, sjoop, zelfstandig naamwoord, sjope, sjeupke, ronde schop, (steek)bats (Middelnederlands: ‘schoppe’- opscheplepel)
schop, sjöp, zelfstandig naamwoord, sjöppe, sjöpke, 1. (steek)spade; ein moel wie ein sjöp – een grote mond; zoeë zaat wie ein sjöp – zo dronken als een deur, stomdronken, ladderzat 2. trap (met een voet), schop; ein sjöp ónger dien vot – een trap onder je kont
schoppen, sjöppe, schoppen (kaartspel)
schors, sjors, zelfstandig naamwoord, sjorse, sjorsjke, schors
schorsen, sjorse, werkwoord, sjorsjtj, sjorsjdje, gesjorsjdj, schorsen
schorseneer, sjorseneer, zelfstandig naamwoord, sjorsenere, sjorseneerke, schorseneer
schortschuur, sjortsjeur, zelfstandig naamwoord, sjortsjeure, sjortsjeurke, ronde schuur voor de opslag van stro of hooi, waarvan het dak met behulp van een lier naar beneden of naar boven verstelbaar is ook sjopsjeur
schot, sjot, zelfstandig naamwoord, sjotte, sjotje, 1. schot 2. afscheiding ook sjötting 3. vooruitgang 4. koe die één keer gekalfd heeft
schotel, sjóttel, zelfstandig naamwoord, sjóttele/sjóttels, sjuttelke, schotel; kaoj sjóttel – koude schotel, hors d'oeuvre; sjóttele wasse – afwassen
schotelplak, sjóddelsplak, zelfstandig naamwoord, sjóddelsplakke, sjóddelsplekske, vaatdoek ook sjóttelsplak zie ook plak; ein gezicht wie eine sjóddelsplak – een bedroefd kijkend (onverzorgd lijkend) gezicht zie ook bezeike, hiëp
schotelplak, sjóttelsplak, zie sjóddelsplak
schotelwater, sjóttelewater, afwaswater
schouder, sjouwer, zelfstandig naamwoord, sjouwers, sjuiwerke, 1. schouder 2. sjouwer
schoudernek, sjagkenak, sjangenak, schouder; emes oppe sjagkenak pakke – iemand op zijn schouder zetten ook sjangenak
schouw, sjouw, zelfstandig naamwoord, sjouwe, sjuike, 1. schoorsteen 2. schouw 3. schoorsteenmantel
schouwveger, sjouwvaeger, zelfstandig naamwoord, sjouwvaegers, sjouwvaegerke, 1. schoorsteenveger; doe zuus ter oet wie eine sjouwvaeger – je ziet er zwart/smerig uit 2. zwarte roodstaart (Phoenicurus ochrurus)
schraal, sjraol, bijvoeglijk naamwoord, sjraole, schraal
schram, sjraom, zelfstandig naamwoord, sjräöm, sjräömke, 1. schram 2. streepje (o.a. bij het noteren van de stand bij het toepen gebezigd); sjräöm make – rare streken uithalen 3. munt; sjräömke staeke – spel waarbij men munten zo dicht mogelijk op de middellijn van een op de grond getrokken cirkel – en liefst in een vierkant vakje in het midden daarvan – moet werpen; väöl sjräöm höbbe – veel geld hebben
schrammeteren, sjrammetere, werkwoord, sjrammeteertj, sjrammeteerdje, gesjrammeteerdj, bij elkaar scharrelen (afgeleid van het Franse woord escamoter: wegmoffelen, ontfutselen ook sjammetere
schramstaffelen, sjraomstaofele, werkwoord, sjraomstaofeltj, sjaraomstaofeldje, gesjraomstaofeldj, een spelletje met knopen spelen
schrankelaar, sjrankeliër, zelfstandig naamwoord, sjrankeliërs, sjrankeliërke, 1. iemand die steeds op zijn stoel heen en weer schuift 2, iemand die moeizaam loopt ook sjrankelvot
schrankelbeen, sjrankelbein, bijvoeglijk naamwoord, (meervoud) weinig gestroomlijnde, lelijke benen
schrankelen, sjrankele, werkwoord, sjrankeltj, sjrankeldje, gesjrankeldj, 1. niet stil (kunnen) blijven zitten op een stoel zie ook sjravele 2. moeizaam lopen
schrankelvot, sjrankelvot, zelfstandig naamwoord, sjrankelvotte, sjrankelvötje, 1. iemand die steeds op zijn stoel heen en weer schuift 2. Iemand die moeizaaam loopt ook sjrankeliër
schrapen, sjrabbe, werkwoord, sjraptj, sjrabdje, gesjrabdj, 1. schrapen 2. de haren van een geslacht varken – nadat het met kokend water is overgoten – verwijderen met een trechtervorming krabber waarvan de rand scherp is
schrapnel, sjrapnel, zelfstandig naamwoord, sjrapnels, sjrapnelke, 1. granaat (kartets) 2. onaantrekkelijke, lelijke vrouw (Duits: Schrapnell)
schravelaar, sjraveliër, zelfstandig naamwoord, sjraveliërs, sjraveliërke, iemand die constant ligt te woelen in het bed of heen en weer schuift op een stoel ook sjravelvot
schravelen, sjravele, werkwoord, sjraveltj, sjraveldje, gesjraveldj, 1. steeds ongedurig heen en weer schuiven op een stoel of woelen in het bed: sjravele wie ein hoefker – constant woelen in het bed 2. ergens angs schuren (met zijn vel): langs de moer sjravele – (met de blote huid/met zijn vel) langs de muur schuren zie ook sjrankele
schravelvot, sjravelvot, zelfstandig naamwoord, sjravelvotte, sjravelvötje, iemand die constant ligt te woelen in het bed of heen en weer schuift op een stoel ook sjraveliër
schreeuw, sjriëw, zelfstandig naamwoord, sjriëwe, sjriëwke, schreeuw
schreeuwen, sjriëwe, werkwoord, sjriëwtj, sjriëwdje, gesjriëwdj, schreeuwen ook kake
Schreurs, Schreurs, veel voorkomende familienaam in Heel; afgeleid van het woord ‘schreur’ – kleermaker
Schreurs, Sjruërs, veel voorkomende famiienaam in Heel zie Schreurs
schrift, sjrift, zelfstandig naamwoord, sjrifte, sjriftje, schrift
schrijfgeld, sjriefgeldj, leges
schrijven, sjrieve, werkwoord, sjri(e)ftj, sjreef, gesjreve, schrijven
schrijven, sjrieve, sjrieve, zich, werkwoord, sjri(e)ftj, sjreef, gesjreve, heten; wie sjrieftj dae zich? – hoe heet hij met zijn achternaam, hoe is zijn achternaam? ook heite (Frans: s'écrire – geschreven/gespeld worden, Duits: sich schreiben – heten)
schrijven, sjrieves, bericht, een schrijven
schrik, sjrik, schrik, angst; sjrik höbbe – bang zijn (Frans: avoir peur) ook floep zie ook strank
schrikekster, sjregkedek, zelfstandig naamwoord, sjregkedekke, sjregkedekske, ekster (Pica pica) ook aege(r)st
schrikkelijk, sjrikkelik, bijvoeglijk naamwoord, sjrikkelike, verschrikkelijk ook versjrikkelik
schrikken, sjrikke, werkwoord, sjriktj, sjrók, gesjrókke, schrikken
schrikken, sjrikke, sjrikke, zich, werkwoord, sjriktj, sjrók, gesjrókke, hevig schrikken
schrobben, sjróbbe, werkwoord, sjróptj, sjróbdje, gesjróbdj, schrobben ook sjroebe
schroef, sjroef, zelfstandig naamwoord, sjroeve, sjruufke, schroef; spulle mèt sjroeve höbbe – goed gereedschap hebben
schroeien, sjruje, werkwoord, sjruutj, sjruutjdje, gesjruudj, schroeien ook snirke
schroet, sjrt, sjroet, zelfstandig naamwoord, sjroete, sjruutje, 1. kalkoen 2. onaardige, vervelende vrouw: nötte sjrt zie ook feep, gaanjdj, kernaalje, kring, kwakel, priej, sjeettent, spoeëk, taâtsj (Rijnlands: Schrute – kalkoen)
schroevelen, sjroevele, werkwoord, sjroeveltj, sjroeveldje, gesjroeveldj, schurend glijden
schroeven, sjroeve, werkwoord, sjroeftj, sjroefdje, gesjroefdj, 1. schroeven 2. hard werken ook kraoze, moeëre, poeëke, poejakke, sjoefte, wolve
schromp, sjrómp, zelfstandig naamwoord, sjrump, sjrumpke, wasbord, een plank waarover gegolfd zink is geslagen en waarop linnen werd gewassen ( Duits: Schrumpel – rimpel; het wasbord is altijd geribbeld) zie ook braêt, sjrumpele
schrompelen, sjrumpele, werkwoord, sjrumpeltj, sjrumpeldje, gesjrumpeldj, 1. rimpelig samentrekken 2. krimpen (Duits: schrumpeln)
schrompelig, sjrumpelig, bijvoeglijk naamwoord, sjrumpelige, rimpelig
schrompen, sjrómpe, werkwoord, sjrómptj, sjrómpdje, gesjrómpdj, de was doen op een wasbord
schroot, sjrot, schroot
schuddelen, sjöddele, werkwoord, sjöddeltj, sjöddeldje, gesjöddeldj, schudden (Duits: schütteln) ook sjödde
schudden, sjödde, werkwoord, sjödtj, sjödjdje, gesjödj, schudden ook sjöddele
schudden, sjödde, sjödde, zich, werkwoord, sjödtj, sjödjdje, gesjödj, ich sjöd ter mich van – ik krijg er rillingen van over mijn rug, zo staat het me tegen
schuif, sjuuf, zelfstandig naamwoord, sjuve, sjuufke, schuif, grendel, knip
schuif, sjuif, boemel, uitspatting; aanne sjuif gaôn – gaan boemelen
schuifelen, sjufele, werkwoord, sjufeltj, sjufeldje, gesjufeldj, schuifelen
schuilen, sjoele, werkwoord, sjltj/sjoeltj, sjoeldje/sjoeël, gesjldj/gesjoeldj, schuilen
schuim, sjm, sjoem, bijvoeglijk naamwoord, sjuumke, schuim zie ook sjuumke trèkke
schuimen, sjoeme, werkwoord, sjoemtj, sjoemdje, gesjoemdj, schuimen
schuimen, sjume, werkwoord, sjuumtj, sjuumdje, gesjuumdj, rondkijken en -snuffelen op zoek naar iets van zijn gading
schuimer, sjumerd, zelfstandig naamwoord, sjumerds, sjumerke, iemand die rondkijkt en -snuffelt op zoek naar iets van zijn gading; witte sjumerd – jongen met wit haar
schuimlepel, sjuumsliëpel, zelfstandig naamwoord, sjuumsliëpels, sjuumsliëpelke, schuimspaan
schuimtrekken, sjuumke trèkke, werkwoord, trèktj sjuumke, trok sjuumke, sjuumke getrokke, het naar binnen zuigen van schuim (sjm), dat ontstaat door een fles met (laurier)dropwater langdurig heen en weer te schudden
schuin, sjuuns, bijvoeglijk naamwoord, sjuunse, schuin; eine sjuunse – een grappenmaker
schuiven, sjuve, werkwoord, sjuuftj, sjuufdje/sjoeëf, gesjuufdj/gesjoeëve, schuiven
schuiven, sjuive, werkwoord, sjuiftj, sjuifdje, gesjuifdj, boemelen
schuiverachtig, sjoeverechtig, bijvoeglijk naamwoord, sjoeverechtige, om van te rillen (gezegd van koud, nat weer)
schuiveren, sjoevere, sjoevere, zich, werkwoord, sjoevertj, sjoeverdje, gesjoeverdj, huiveren, rillen van de kou (Engels: to shiver) zie ook hoevere
schuld, sjöljdj, zelfstandig naamwoord, sjölje, sjöljtje, schuld ook sjoût
schuld, sjoût, sjout, schuld; de vot vol sjout höbbe – diep in de schulden zitten; det is dien sjoût – dat is jouw schuld ook sjöldj (Middelnederlands: schout)
schuldig, sjöljig, bijvoeglijk naamwoord, sjöljige, schuldig
schuren, sjoere, werkwoord, sjrtj/sjoertj, sjoerdje, gesjrdj/gesjoerdj, 1. schuren 2. niet bij de trappers van de fiets kunnen, waardoor tijdens het fietsen op het zadel van links naar rechts moet worden geschoven
schurgen, sjörge, werkwoord, sjörgtj, sjörgdje, gesjörgdj, 1. niet stilzitten, steeds heen en weer schuiven, woelen 2. (iets zwaars) dragen 3. zwaar op de maag liggen: die spruutjes zitten mich te sjörge – die spruitjes liggen me zwaar op de maag 4. het opgeschepte eten niet opkunnen: zits se mèt het aete te sjörge? – kun je het opgeschepte eten niet op? Zie ook kruje
schurger, sjörger, zelfstandig naamwoord, sjörgers, sjörgerke, 1. sjouwer 2. iemand die niet stil kan zitten
schurger, sjörsker, sjörgsker, zelfstandig naamwoord, sjör(g)skerre, sjör(g)skerke, kruiwagen
Schuss, sjoes, glas pils met een scheut donker bier/frisdrank (Duits: Schuss – scheut)
schut, sjöt, zelfstandig naamwoord, sjötte, sjötje, 1. lid van de schutterij 2 . schut; väör sjöt staôn – voor schut/paal/lul staan
schutter, sjötter, zelfstandig naamwoord, sjötters, sjötterke, schutter
schutterij, sjötterie, zelfstandig naamwoord, sjötterieë, sjötterieke, schutterij
schutting, sjötting, zelfstandig naamwoord, sjöttinge, sjöttingske, schutting ook sjot
schuur, sjeur, zelfstandig naamwoord, sjeure, sjeurke, schuur; aoj sjeure die gaon branje, zeen slecht te blusse – oude mannen die verliefd worden, zijn moeilijk te stuiten
schuurdeur, sjeurdäôr, sjeurdäör, zelfstandig naamwoord, sjeurdäöre, sjeurdäörke, schuurdeur; mèt de sjeurdäör winke – iets overduidelijk laten blijken
schuurpapier, sjoerpepeêr, sjoerpepeer, zelfstandig naamwoord, sjoerpepeerke, 1. schuurpapier 2. sjoerpepeêr! – schuurpapier! (werd geroepen naar iemand die duidelijk niet bij de trappers van de fiets kon, waardoor hij met zijn bibs een schuurbeweging over het zadel moest maken)
schuurpoort, sjeurpórt, zelfstandig naamwoord, sjeurpórte, sjeurpurtje, schuurpoort; ein moel wie ein sjeurpórt – een grote mond
schuw, sjw, sjoew, bijvoeglijk naamwoord, sjoew, sjoewe, bang; wie eine sjoewe(n) hónjdj – als een bange hond, met de staart tussen de benen; gaer spele en gaer sjoew zeên – graag iets willen ondernemen, maar tegelijkertijd bang zijn voor de gevolgen
schuwerik, sjoewerik, zelfstandig naamwoord, sjoewerike, sjoewerikske, bangerik ook sjieterd
seffens, seffes, even ook aeve, effe, efkes
serenade, sernaatje, zelfstandig naamwoord, sernaatjes, serenade die door de harmonie aan elk lid werd gebracht die een jubileum of een ander persoonlijk feest vierde
serradella, serdél, serradella (Ornithopus sativus), serradelle, eenjarig cultuurgewas, verbouwd als groenbemester of veevoer
serre, saer, zelfstandig naamwoord, saere, saerke, serre
Servinus, Frn, Frien, Severinus
Sevenum, Zevenem, Sevenum
Sibertus, Ziebert, Sibertus, Sybrand
sier, seer, sier
sieren, sere, werkwoord, seertj, seerdje, geseerdj, 1. sieren 2. een open raam of deur versieren met bloemen, heiligenbeelden en kaarsen als de processie langskomt
sijpelen, siepele, werkwoord, siepeltj, siepeldje, gesiepeldj, sijpelen
sijpelen, ziepele, werkwoord, ziepeltj, ziepeldje, geziepeldj, sijpelen, druppelen, (onmerkbaar) doorlekken
sikkel, sekel, zelfstandig naamwoord, sekels, sekelke, sikkel
sinjoor, sinjoor, zelfstandig naamwoord, sinjore, sinjeurke, bijnaam van een Antwerpenaar (señor)
Sint Joost, Sint Joeëst, Sint Joost
Sint Joseph, Sint Joep, Sint-Josephgesticht in Heel (andere benamingen: den Dipo, de Breurs, Daelzicht)
Sint Maarten, Sint Merte, Sint Maarten/Sint Martinus (11 november); op de avond van zijn feestdag wordt traditiegetrouw een vuur ontstoken. Tot halverwege de vorige eeuw werden weken van tevoren door de ‘lagere-schooljeugd’ daarvoor brandbare spullen verzameld. Bovendien werd lang van tevoren een turf in de petroleum gelegd, die op de avond van de 11de november brandend aan een ijzerdraad werd rondgedraaid; geine gek van Sint Merte make – niet overdrijven zie ook fakkele
Sint Maria, Sint Merie, Maria Hemelvaart (15 augustus); mèt Sint Merie kriege de appele de iëste wiejing – vanaf die datum begon men van de eerste valappelen appelmoes te maken zie ook Levrouw, Slevruike
Sint-Josephstraat, Sint-Josephstraat, de huidige Rector Driessenstraat zie ook veldjstraot
sintel, zinjtjel, zelfstandig naamwoord, zinjtjele, zinjtjelke, sintel zie ook assewaêg
sippen, sippe, werkwoord, siptj, sipdje, gesipdj, met kleine teugen drinken (contaminatie van ‘sipperen’ en ‘nippen’)
sis, sies, aoje sies – oude man (ongunstig); afgeleid van de voornaam Franciscus
sitshandje, sitshenjtje, zelfstandig naamwoord, sitshenjtjes, gebrekkige hand (genoemd naar een vroegere inwoner van Heel, Sits genaamd, die lichamelijk gehandicapt was en tegenover de kerk woonde); achter Sits óm gaôn – (bij Sits om de hoek gaan) naar het kerkhof gebracht worden, m.a.w. begraven worden
Sittard, Zitterd, Sittard
Sittards, Zitters, Sittards
Sittardse, Zitterse, inwoonster van Sittard
sjaal, sjaal, zelfstandig naamwoord, sjale, sjaelke, 1. sjaal, das 2. schaal ook sjaol
sjakvot, sjakvot, zelfstandig naamwoord, sjakvotte, sjakvötje, vrouw die (te) veel gaat buurten
sjans, sjans, sjans, belangstelling van/succes bij het andere geslacht ; sjans höbbe – sjans hebben (uit het Frans: chance – geluk) ook aaftrèk
sjappie, sjab, sjap, zelfstandig naamwoord, sjabbe, sjepke, 1. zwerver, verlopen, armoedig, vuil persoon 2, schurftig, zichzelf verwaarlozend iemand (vergelijk het Latijnse woord voor schurft: scabies) 3. iemand van laag allooi; sjapzie sjab
sjees, sjiës, zelfstandig naamwoord, sjiëze, sjiëske, koets, rijtuig; aoj sjiës – oude brik, oude auto ook koetsj, rietg, tilburie
sjiek, sjiek!, te gek!
sjokken, sjokke, werkwoord, sjoktj, sjokdje, gesjokdj, 1. sjokken 2. schokken
sla, slaaj, 1. sla 2.slat, laag weiland, lager gelegen veenland. ‘De Slaaj’ in Panheel: het gebied langs de weg van Panheel naar Thorn tegenover de kapel.
slaag, slaeg, slaag; ein pak slaeg; slaeg kriege wie eine Kristes – een flink pak slaag krijgen ook kladze, preugel, zwens
slaan, slaôn, slaon, werkwoord, sleît/sleit, sloeëg, geslage, slaan; det sleit mich oppe(n) aom – dat snijdt me de adem af zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaere, flaatse, fómpe, hauwe, klöppele, klaatse, stoeke, titse, toeke, toepe, vaege, vieme, wappe, watsje
slaande, toeke, toeke, zich, werkwoord, toektj, toekdje, getoekdj, slaande ruzie maken ook zich toepe, zich hauwe
slaap, slaop, slaap; ich höb slaop wie die taofel – ik heb totaal geen slaap; höbs se de slaop t? – ben je uitgeslapen?
slag, slaâg, slaag, zelfstandig naamwoord, slaeg, slaegske, 1. slag, klap; hae veel mich toch eine slaâg! – hij maakte toch een schuiver! 2. kwinkslag: dae kan anges slaeg make – hij kan heel geestig uit de hoek komen 3. groot persoonlijk leed dat iemand plotseling overkomt 4. harde knal 5. eine slaag inne haor – een golf in het haar
slager, slechter, zelfstandig naamwoord, slechters, slechterke, slager (Duits: Slächter)
slager, sliëger, zelfstandig naamwoord, sliëgers, sliëgerke, slaghout (beugelbaan)
slagerij, slechterie, zelfstandig naamwoord, slechterieë, slechterieke, slagerij
slagroom, slaagraum, slagroom
slak, slek, zelfstandig naamwoord, slekke, slekske, slak; we gaon vroet wie ein slek – we vorderen maar langzaam
slapen, slaope, werkwoord, sluëptj, sleep, geslaope, slapen; slaope wie eine ris – slapen als een os/als een roos
slecht, slicht, zelfstandig naamwoord, slichte, slichtje, stuk gereedschap waarmee de muur bij het stucwerk wordt gladgestreken/opgeschoond
slechte kool, slechte koeël, boerenkool ook boerekoeël, krölmoos
sleep, sleîp, sleip, zelfstandig naamwoord, sleipe, sleipke, sleep
sleepruim, sleeproem, zelfstandig naamwoord, sleeproeme, sleepruumke, sleedoorn (Prunus spinosa)
slemp, slemp, met meel gekookte karnemelk
slenteren, slenjtjere, werkwoord, slenjtjertj, slenjtjerdje, geslenjtjerdj, slenteren zie ook banzele, rónjdjwaje
slepen, sleipe, werkwoord, sleîptj/sleiptj, sleipdje, gesleîpdj/gesleipdj, 1. slepen 2. een hek of horde over een gras- of weiland halen
sleutel, släötel, zelfstandig naamwoord, släötels, släötelke, sleutel
sleutelen, släötele, werkwoord, släöteltj, släöteldje, gesläöteldj, sleutelen
slidderbaan, slidderbaan, zelfstandig naamwoord, slidderbane, slidderbaenke, glijbaan
slidderen, sliddere, werkwoord, sliddertj, slidderdje, geslidderdj, glijden op een ijsbaan (Engels: to slither, Middelnederlands: ‘slideren’- uitglijden)
slij, slië, stroef, ruw; slië tenj – stroeve tanden (bijvoorbeeld na het eten van een zure appel)
slijk, slk, sliek, slijk, klei; bookenjdj in de mauw en haver in de slk make de akkerman rk – tarwe op de zandgrond en haver op de klei, daar wordt een boer rijk van; de slk – het slijk
slijm, slm, sliem, slijm; de slm – het slijm
slijmen, slieme, werkwoord, sliemtj, sliemdje, gesliemdj, slijmen
slijpen, sliepe, werkwoord, slieptj, sleep, geslepe, slijpen
slijtage, slietaasj, slijtage
slijtand, sliëtenj, zelfstandig naamwoord, (meervoud) gevoelige, stroeve tanden na het eten van vers fruit
slijten, sliete, werkwoord, slietj, sleet, geslete, slijten
slim, slum, bijvoeglijk naamwoord, slumme, slim; slum wie eine mins – zo slim als een volwassene ook slau(w)
slingeren, slingere, werkwoord, slingertj, slingerdje, geslingerdj, slingeren; zich get in dae gelis slingere – iets op een weinig stijlvolle manier opeten/naar binnen werken
slip, slup, zelfstandig naamwoord, sluppe, slupke, hangende punt van bijvoorbeeld een jas
slipjas, slupjas, zelfstandig naamwoord, slupjés, slupjéske, pandjesjas, jacquet, billentikker
slok, slók, zelfstandig naamwoord, slókke, slukske, slok
slok, slók, snoep ook lekker (afgeleid van het Middelnederlandse woord ‘slocken’ – vreten, zwelgen, slikken, slokken)
slokhonger, slókhónger, lekkere trek
slokken, slókke, werkwoord, slóktj, slókdje, geslókdj, 1. snoepen 2. slokken
slokmuil, slókmoel, zelfstandig naamwoord, slókmoele, slókmuulke, 1. snoeperd 2. iemand die niet veel lust ook slóknaas
slokneus, slóknaas, zelfstandig naamwoord, slóknaze, slóknaeske, 1. snoeperd 2. iemand die niet veel lust, die overal zijn neus voor ophaalt ook slókmoel
slokpens, slókpens, zelfstandig naamwoord, slókpense, slókpenske, 1. iemand die grote hoeveelheden lekkere dingen naar binnen werkt 2. iemand die overal zijn neus voor ophaalt
slokpenserij, slókpenserie, 1. het eten van grote hoeveelheden lekkere dingen 2. eigenschap van iemand die te kieskeurig is met eten
slot, sloeët, zelfstandig naamwoord, sloeëte/sluëj, sluëtje, slot (bijv. van een fiets)
sluimeren, slumere, werkwoord, slumertj, slumerdje, geslumerdj, sluimeren
sluis, sloes, zelfstandig naamwoord, sloeze, sluuske, sluis
sluiten, sloete, werkwoord, sloetj/sluutj, sloeët, gesloeëte, sluiten
sluitspang, sloetspang, zelfstandig naamwoord, sloetspange, sloetspengske, veiligheidsspeld ook toespang, veiligheidsspang
sluizen, sloeze, werkwoord, sloesjtj, sloesjdje, gesloesjdj, sluizen
sluw, slau, slauw, bijvoeglijk naamwoord, slauwe, sluw, slim ook slum (Duits: schlau)
smakken, smekke, werkwoord, smektj, smekdje, gesmekdj, smakken
smal, smaâl, smaal, bijvoeglijk naamwoord, smale, 1. smal 2. slank; zoeë smaal wie ein lat – bijzonder slank; eine smale(n) derm – een zeer slank iemand; ein smaal gaerd – een (lange) slanke vrouw; het geit hem smaâl – hij heeft niet veel te besteden zie ook lócht (2)
smeden, smeje, werkwoord, smeetj, smeetjdje, gesmeedj, smeden
smeer, smiër, smeer
smeerlapperij, smiërlapperie, viezigheid, smeerlapperij ook knoeëj, nöttigheid, vètlapperie
smeichelen, smeichele, werkwoord, smeicheltj, smeicheldje, gesmeicheldj, vleien, huichelen (Duits: schmeicheln)
smelten, smiltje, werkwoord, smiltj, smóltj, gesmóltje, smelten
smeren, smiëre, werkwoord, smiërtj, smiërdje, gesmiërdj, smeren; dae good smiërtj, dae good vuërtj/good gesmiërdj is half gevare – een goed begin/een goede voorbereiding is het halve werk; ein vèt verke zien gaat smiëre – een rijk iemand nog rijker maken; diek smiëre – de boterham dik beleggen
smid, smeêd, smeed, zelfstandig naamwoord, smeej, smeetje, smid; hooste wie eine aoje smeêd – een rochelhoest hebben
smijten, smiete, werkwoord, smietj, smeet, gesmete, smijten
smik, smik, zelfstandig naamwoord, smikke, smikske, zweep; hae kinjtj de smik – hij weet van wanten, hij kent het klappen van de zweep ook kerwatsj, werrepees
smiktol, smiktol, zelfstandig naamwoord, smiktolle, smiktölke, zweeptol, drijftol zie ook koekerel, kokkerel, pópperel
smous, smoûs, smous, zelfstandig naamwoord, smouse, smuiske, ondeugd zie ook nötterd, ónnöt, raekel, saro, sjalevaeger, verrèkkeling, vliëgel
smout, smaôt, smaot, lijnzaad)olie, smout ook oeëlie
smoutkruik, smaotkrk, smaotkroek, zelfstandig naamwoord, smaotkroeke, smaotkruukske, (lijnzaad)oliekruik; hae is doortouwdj wie ein smaotkrk – hij heeft veel ervaring
smoutpot, smaotpot, zelfstandig naamwoord, smaotpöt, smaotpötje, oliepot; smaotpötjes – vieze oren
snaar, snaor, zelfstandig naamwoord, snaore, snäörke, snaar; door haore en snaore gaôn – zich nergens iets van aantrekken zie ook kappes, tebak
snakker, snager, snagerd, iemand die graag en veel fruit eet
snakkeren, snagere, werkwoord, snagertj, snagerdje, gesnagerdj, fruit eten
snaps, snaps, zelfstandig naamwoord, snepske, jenever (Duits: Schnaps)
snats, snats, zelfstandig naamwoord, snatse, snetske, schram of snee
sneb, snedder, sneb, mond, snater; hae kum(p)tj uëveral met ziene snedder tösse – hij komt overal met zijn snater tussen
sneeuw, snië, sneeuw; snië oppe slk is gevruër oppe dk – als er sneeuw ligt is het altijd glad op de dijk
sneeuwen, sniëje, werkwoord, sniëtj, sniëdje, gesniëdj, sneeuwen; es het mèt Sint Ketrien sniëtj, bevreze de slechte kuël – als het met Sint Catharina (25 november) sneeuwt, bevriest de boerenkool (wordt het een strenge winter)
sneeuwklokje, sniëklökske, zelfstandig naamwoord, sniëklökskes, sneeuwklokje (Galanthus nivalis)
snelzeiker, snelzeiker, zelfstandig naamwoord, snelzeikers, snelzeikerke, vrouwenonderbroek met in het kruis een opening, waardoor het onnodig was de onderbroek te laten zakken om een plas te doen
snerken, snirke, werkwoord, snirktj, snirkdje, gesnirkdj, schroeien ook sjruje
sneu, snuë, sip, sneu
sneuneus, snuënaas, zelfstandig naamwoord, snuënaze, snuënaeske, 1. iemand die het altijd koud heeft 2. het gezicht van iemand waaraan je duidelijk kunt zien dat hij/zij het koud heeft
snibachtig, snebbetig, bijvoeglijk naamwoord, snebbetige, snibbig, bits
snier, snir, plaats waar het tocht, tochtgat; op de snir staôn – op de tocht staan zie ook aesjdje, trèkgaât, trèk
snijboon, sniejboeën, zelfstandig naamwoord, sniejboeëne, sniejbuënke, snijboon
snijden, snieje, werkwoord, snietj, sneej, gesneje, 1. snijden; gezichter snieje – rare bekken trekken; hae hiët zich gesneje a. hij heeft zich gesneden b. hij heeft zich misrekend 2. knippen: hae luëtj zich de haor snieje – hij laat zijn haar knippen zie ook sjaere 3. castreren: bagke snieje – biggen castreren
snijder, snieder, zelfstandig naamwoord, snieders, sniederke, kleermaker; Sint Gertroed, die gooj brd, bluësjtj de snieder en de nejster de kaes t – vanaf Sint Gertrudis (17 maart) hebben de kleermaker en de naaister geen kaars meer nodig om goed te zien (Duits: Schneider) zie ook Schreurs
snijderen, sniedere, werkwoord, sniedertj, sniederdje,gesniederdj, als kleermaker werken
snijvlees, sniejvleîs, vleesbeleg ook bótrammevleîs
snijwiel, sniewél, zelfstandig naamwoord, sniewélle, sniewélke, schijveneg, eg met draaiende schijven
snipper, snupper, zelfstandig naamwoord, snuppers, snupperke, snipper
snipperen, snuppere, werkwoord, snuppertj, snupperdje, gesnupperdj, snipperen
snobbel, snoebel, zelfstandig naamwoord, snoebels, snubelke, lieveling, schat ook sjat, moekske
snoei, snuij, snuije, erge honger
snoek, snook, zelfstandig naamwoord, sneuk, sneukske, 1. snoek (Esox lucius) 2. jonge snuiter
snoer, snr, snoer, zelfstandig naamwoord, snoere, snuurke, snoer; snuurke – piemeltje
snoertje, snuurke, zelfstandig naamwoord, snuurkes, piemeltje ook frenske, lank vötje, pisserke, stuupke, zwenske
snokemuil, snokemoel, zelfstandig naamwoord, snokemoele, snokemuulke, gezichtsuitdrukking waaruit blijkt dat de desbetreffende persoon probeert zijn lachen in te houden; geamuseerde gezichtsuitdrukking (Jiddisj: schnokes – grappen)
snorkie, snorkie, iemand die telkens zijn neus ophaalt (naam van een oude stripfiguur) zie ook snoef
snot, snoter, snot ook snoef, toeëter
snotdoek, snoterdook, zelfstandig naamwoord, snoterdeuk, snoterdeukske, zakdoek ook snoterlap, tesseplak, zakdook
snotkop, snoterkop, zelfstandig naamwoord, snoterköp, snoterköpke, snotneus ook snoterkuke, snoternaas
snotkuiken, snoterkuke, zelfstandig naamwoord, snoterkukes, snoterkuukske, snotaap, broekie ook snoterkop, snoternaas
snotlap, snoterlap, zelfstandig naamwoord, snoterlep, snoterlepke, 1. zakdoek ook snoterdook, tesseplak, zakdook 2. snotjong
snotneus, snoternaas, zelfstandig naamwoord, snoternaze, snoternaeske, 1. lopende neus 2. snotneus ook snoterkop, snoterkuke
snottebel, snoterbel, zelfstandig naamwoord, snoterbelle, snoterbelke, snottebel
snotteren, snotere, werkwoord, snotertj, snoterdje, gesnoterdj, 1. de neus snuiten/ophalen 2. mopperen: hae hiët altied get te snotere – hij heeft altijd wat te mopperen/aan te merken
snuif, snoef, snot; ook snoter, toeëter; wie snoef – gemakkelijk, van een leien dakje; afgeleid van het Nederlandse werkwoord ‘snuiven’ zie ook appeleklats, zoes; vrouw snoef – iemand die telkens zijn neus ophaalt zie ook snorkie
snuiken, snuike, werkwoord, snuîktj/snuiktj, snuikdje, gesnuîkdj/gesnuikdj, rondkijken op zoek naar iets te eten
snuit, snt, snoet, zelfstandig naamwoord, snoete, snuutje, snuit
snuiten, snötte, werkwoord, snötj, snötjdje, gesnödj, iemand ad rem van repliek dienen, iemand de mond snoeren, iemand op zijn nummer zetten, dekselen
snuiven, snoeve, werkwoord, snoeftj, snoefdje, gesnoefdj, 1. ophalen (snot) 2. snuiten; de naas snoeve – zijn neus snuiten
snurken, snorke, werkwoord, snorktj, snorkdje, gesnorkdj, snurken
soffel, zaofel, zelfstandig naamwoord, zaofels, zäöfelke, een zachtaardige vrouw zie ook bluts
sok, zok, zelfstandig naamwoord, zök, zökske, 1. sok; diene fietsbanjdj steit oppe zök – je fietsband is leeg; getrouwdj zeen toet in zien zök – getrouwd zijn met alle ellende van dien; oppe zök – op kousevoeten, zachtjes, geruisloos 2. een watje, een (te) zachtaardig, sullig persoon zie ook sopsiemel, subbedeijes, zaodreub, zuusse
sol fa, solfa, woord waarmee eertijds in een ‘kromme’ taal tegenover kinderen een muziekinstrument, met name een piano, werd aangeduid
soldaat, seldaot, zelfstandig naamwoord, seldaote, seldäötje, soldaat; ein fles wien seldaot make – een fles wijn leegdrinken ook kneppe, pater make
soort, soeërt, zelfstandig naamwoord, soeërte, soort
sop, sop, 1. sop ook luëter 2. soep
soppen, soppe, werkwoord, soptj, sopdje, gesopdj, 1. soppen 2. het brood dopen in het vet van pas uitgebakken vet spek bij wijze van beleg: ein gesopdje bótram – een in warm spekvet gedoopte snee brood; ze gesopdj kriege – een pak slaag krijgen zie ook gedesseldj, gerete, gevèsjdj, getoepdj, geviemdj, gewiksjdj zie ook kefémaetje
sopsiemel, sopsiemel, zelfstandig naamwoord, sopsiemels, sopsiemelke, sulletje, lulletje rozenwater ook subbedeijes, zaodreub, zok, zuusse
spaaien, spaje, werkwoord, spaatj, spaatjdje, gespaadj, spitten
spaak, speîk, speik, zelfstandig naamwoord, speike, speikske, spaak (Duits: Speiche)
spaken, speike, werkwoord, speîktj/speiktj, speikdje, gespeîkdj/gespeikdj, 1. van spaken voorzien 2. een voertuig in beweging trachten te krijgen door de wielen duwend of trekkend aan de spaken rond te draaien
spang, spang, zelfstandig naamwoord, spange, spengske, speld (Duits: Spange) ook speldj
spangen, spange, werkwoord, spèngtj, spangdje, gespangdj, spelden ook spelje
spannen, spanne, spanne, zich, werkwoord, spènjtj, spanjdje, gespanne, klemmen: die däör spènjtj zich – die deur klemt
spanvot, spanvötje, zelfstandig naamwoord, spanvötjes, kont in een te strakke broek zie ook bóksepiër, flódderbóks, wórbóks
spartelen, spertele, werkwoord, sperteltj, sperteldje, gesperteldj, spartelen
spass, spas, plezier: dao höb ich spas aân – daar heb ik plezier in (Duits: Spaß)
speculaasman, speklasieman, speklasiemanne, zelfstandig naamwoord, speklasiemen, speklasiemenke, speculaaspop; speklasiemenke – speculaasje (Duits: Spekulatius)
speer, speêr, speer, zelfstandig naamwoord, spere, speerke, speer
speer, speêr, speer, zelfstandig naamwoord, speer, speerke, stengel: ein speer poeër – een stengel prei (Middelnederlands sparre, sperre – staak)
Spekholzerheide, Spekhei, Spekholzerheide
spektakel, spiktakel, herrie, lawaai ook leweît, pistakel
spektakelaar, spiktakeliër, zelfstandig naamwoord, spiktakeliërs, spitakeliërke, herrieschopper, lawaaimaker ook pistakeliër
spektakelen, spiktakele, werkwoord, spiktakeltj, spiktakeldje, gespiktakeldj, lawaai maken ook pistakele
spektapel, pistakel, pistakele, zie spiktakel; zie spiktakele
spel, speêl, zelfstandig naamwoord, spele, spe(e)lke, spel zie ook inj
speld, speldj, zelfstandig naamwoord, spelje, speltje, speld ook spang
spelden, spelje, werkwoord, speltj, speldje, gespeldj, spelden ook spange
spie, spiej, 1. spie 2. geld; emes de spiej biehaoje – a. gelijke tred houden met iemand b. zich niet door iemand laten aftroeven
spiegel, spegel, zelfstandig naamwoord, spegels, spegelke, spiegel; het spegel – de spiegel (Latijn: speglum)
spiegelen, spegele, spegele, zich, werkwoord, spegeltj, spegeldje, gespegeldj, 1. in de spiegel kijken 2. weerspiegeld worden
spijkerboks, spijkerbóks, zelfstandig naamwoord, spijkerbókse, spijkerbukske, spijkerbroek (ij verandert bij uitzondering niet in ie)
spijl, spl, spiel, zelfstandig naamwoord, spiele, spielke, spijl
spijs, spies, 1. beleg voor een vlaai ook kuijes 2. metselspecie, mortel (Duits: Speise)
spijt, spt, spiet, spijt
spijten, spiete, werkwoord, spietj, speet, gespete, spijten
spinderik, spinderik, zelfstandig naamwoord, spinderike, spinderikske, 1. spindel, klos waarop de katoen- of vlasdraad wordt gewonden 2. een mager iemand zie ook spinne
spinnen, spinne, werkwoord, spinjtj, spón, gespónne, 1. spinnen 2. het gebruik op 17 september (de feestdag van Sint Lambertus) vroeg op de dag een kaars aan te steken en ’s avonds te gaan spinnen. Hiervandaan komt de uitdrukking Sint Lambeert dae bringtj de spinderik in den aerd – Sint Lambertus brengt de spindel weer te voorschijn zie ook spool
spinnenjager, spinnejiëger, zelfstandig naamwoord, spinnejiëgers, spinnejiëgerke, 1. ragebol 2. gekraagde roodstaart (Phoenicurus phoenicurus)
spinzen, spienze, werkwoord, spiensjtj, spiensjdje, gespiensjdj, 1. stiekem gluren naar 2. azen op
spits, spits, bijvoeglijk naamwoord, spitse, 1. spits 2. mager en bleek van gezicht: spits kieke (gezegd van iemand die ziek is geweest of van een vrouw die in verwachting is); get spits kriege – iets voor elkaar krijgen
spitsen, spitse, spitse, zich, werkwoord, spitsjtj, spitsjdje, gespitsjdj, zich verheugen op iets (Middelhoogduits: sich spitzen auf )
splijten, spliete, werkwoord, splietj, spleet, gesplete, splijten
splinter, splinjtjer, zelfstandig naamwoord, splinjtjers, splinjtjerke, splinter; ich höb eine splinjtjer inne rök – ik moet naar de wc
splinteren, splinjtere, werkwoord, splinjtjertj, splinjtjerdje, gesplinjtjerdj, splinteren
spocht, spuchte, scènes, streken, kapriolen; hae hooftj gein spuchte mië te make – hij hoeft geen streken meer uit te halen
spoed, spoed, voortgang; wie mië haost wie minder spood – hoe meer men zich haast, des te minder schiet men op
spoeden, spoje, spoje, zich, werkwoord, spootj, spootjdje, gespoodj, zich haasten; spoot dich, spootj uch – schiet op ook zich haoste, zich jage, opsjete, zich plaoge
spoel, spoel, zelfstandig naamwoord, spole, speulke, 1. spoel 2. spinnewiel; mèt Sint Micheel kum(p)tj de spool weer in den aerd – met Sint Michael (29 september) wordt het spinnewiel weer tevoorschijn gehaald zie ook spinne
spoelen, speule, werkwoord, speultj, speuldje, gespeuldj, spoelen
spoezen, spoeze, werkwoord, spoesjtj, spoesjdje, gespoesjdj, 1. tekeer gaan, uitvallen tegen iemand 2. tekeergaan, waaien, stormen zie ook boeze, nöt doôn, tempiëste, tornere
spoken, spoeëke, werkwoord, spoeëktj, spoeëkdje, gespoeëkdj, spoken
spook, spoeëk, zelfstandig naamwoord, spoeëke, spuëkske, 1. spook 2. vervelende, bazige vrouw: det spoeëk van hienaeve – dat kreng van hiernaast zie ook feep, gaanjdj, kernaalje, kring, kwakel, priej, sjrt, taâtsj
spoor, spoeër, zelfstandig naamwoord, spoeëre, spuër, spuërke, spoor; de spuër toesleipe – achteraan komen, hekkensluiter zijn
sporen, spuëre, werkwoord, spuërtj, spuërdje, gespuërdj, sporen
sport, sproeët, zelfstandig naamwoord, sproeëte, spruëtje, sport, trede van een ladder (Duits: Sprosse) ook traej
sporthemd, sporthumme, zelfstandig naamwoord, sporthummes, sporthum(p)ke, overhemd ook uëverhumme
sportkous, sportkoûs, sportkous, zelfstandig naamwoord, sportkouse, sportkuiske, kniekous
spraak, spraok, spraak
spreeuw, spriën, zelfstandig naamwoord, spriën, spriënke, spreeuw (Sturnus vulgaris)
spreiden, spreije, werkwoord, sprètj, sprètjdje, gesprèdj, spreiden
spreken, spraeke, werkwoord, spriktj, spraak, gesproeëke, spreken; dae kan spraeke! – die man heeft altijd veel praatjes, is goed van de tongriem gesneden; wie spriktj tjer? – een kreet die wordt gebruikt om een hond te laten blaffen; det háé mer spriktj – hij kan het bevestigen zie ook bagere, bazele, kalle, klasjenere, moele, prazele, toutele, wauwele, wazele, zeivere, zemele, zwaegele
spreken, spraeke, spraeke, zich, werkwoord, spriktj, spraak, gesproeëke, elkaar spreken; wae spraeke ós nog waâl – wij spreken elkaar nog wel
sprekend, spraekenjdj, bijvoeglijk naamwoord, spraekenjdje, sprekend; spraekenjdje minse zeen altied te helpe – mensen die praten over hun problemen zijn altijd te helpen
sprenkel, sprinkel, zelfstandig naamwoord, sprinkels, sprinkelke, spetter, spat
sprenkelen, sprinkele, werkwoord, sprinkeltj, sprinkeldje, gesprinkeldj, spatten, spetteren, sprenkelen; afgeleid van het Middelnederlands ‘sprankel’ – vonk (Engels: to sprinkle)
spreuk, spruëk, zelfstandig naamwoord, spruëk, spruëkske, spreuk
sproesen, sproeze, werkwoord, sproesjtj, sproesjdje, gesproesjdj, praten met consumptie
sproetel, sprotel, zelfstandig naamwoord, sprotele, spräötelkes, sproet (in het gezicht)
sprok, sprok, kokerworm, larve van een schietmot (Trichoptera) (als aas gebruikt bij het vissen)
sprong, sprunk, zelfstandig naamwoord, sprunke, sprunkske, bron ook wel
spruit, sprt, sproet, zelfstandig naamwoord, sproete, spruutje, spruitje; spruutje zie sprt
spurrie, spörg, spurrie (Spergula arvensis), plant uit de anjerfamilie die vroeger als veevoer werd gebruikt en nu als onkruid wordt beschouwd (Duits: Spörgel, Spergel)
spurriekoe, spörgkoe, zelfstandig naamwoord, spörgkuuj, 1. een koe die te veel klaver heeft gegeten en daardoor 'oploopt' als gevolg van gasvorming (trommelzucht), of die last heeft van diarree als gevolg van het eten van mals gras zie ook nering (2); zuchte wie ein spörgkoe – hevig zuchten; sjiete wie ein spörgkoe – last hebben van diarree 2. zeur(piet) ook grieniezer, kuumvot, niesoeër, zeikhoeës, zeikstreen, zeikvioeël, zemel, zemelezeikerd
spuug, spiej, speeksel, spuug; neuchter wie spiej – volslagen nuchter ook tuf, koetsj
spuwen, spieje, werkwoord, spietj, spietjdje, gespiedj, 1. spuwen (Duits: speien) ook tuffe 2. overgeven, braken ook koetsje, käöke
staal, staol, staal, ijzer
staan, staôn, staon, werkwoord, steît/steit, sting/stóng, gestange, staan; stank rechtop – sta rechtop
staart, stert, zelfstandig naamwoord, sterte, stertje, staart; vluë oppe stert höbbe/kriege – belangstelling hebben/krijgen voor het andere geslacht
staat, staot, zelfstandig naamwoord, staote, stäötje, staat
staf, staâf, staaf, zelfstandig naamwoord, staef, staefke, staf; mèt ein gesjèldj staefke aafdampe – zonder resultaat vertrekken
staketsel, stanketsel, zelfstandig naamwoord, stanketsels, stanketselke, staketsel, raamwerk, frame
stal, stal, zelfstandig naamwoord, stel, stelke, stal
stalen, staole, stalen, van staal
stalen op, stale op, werkwoord, staaltj, staaldje, gestaaldj, lijken op; det staaltj op oeërlog – dat lijkt nergens op zie ook lieke, weghöbbe
stallicht, stallucht, zelfstandig naamwoord, stalluchte, stalluchtje, stallantaarn
stallucht, stallócht, stallucht, geur van de stal
stampen, stampe, werkwoord, stamptj, stampdje, gestampdj, 1. stampen 2. trappen, schoppen: ich stamp dich ónger dien vot – ik geef je een trap onder je kont ook sjöppe
stand, stanj, zelfstandig naamwoord, stenj, stenjtje, karnton ook bótterstanj (Duits: Stande – ton)
stand, stanjdj, zelfstandig naamwoord, stenj, stenjtje, stand
standwater, stanjwater, karnwater, karnemelk; het leep hem eweg wie stanjwater – zijn ontlasting was zo dun als water, hij had last van diarree zie ook kómgauw, lauperie, sjt, spörgkoe
stapelierend, stapelierenjdj, bijvoeglijk naamwoord, stapelierenjdje, stapelgek (van verliefdheid)
statie, staasje, zie stasie
statie, stasie, zelfstandig naamwoord, stasies, 1. station 2. onderdeel van de kruisweg, plaats waar men tijdens het bidden van de kruisweg even stilstaat voor elk van de 14 taferelen uit het lijden van Christus ook staasje; staasje zie stasie
steen, steîn, stein, zelfstandig naamwoord, stein, steinke, steen; det ter mer op ein blauw steinke pisjtj, den geit het vanzelf uëver – wordt gezegd als iemand om een onbenullige reden erg boos is; blauwe stein is arduinsteen, hardsteen, Ardenner steen, Kunrader steen (Kunder steîn)
steenviool, steinvioeël, zelfstandig naamwoord, steinvioeële, steinviuëlke, muurbloem (Cheiranthus cheiri)
Stefanus, Stif, Stifke, Stiffelke, Stefanus
steggelen, stechele, werkwoord, stecheltj, stecheldje, gestecheldj, steggelen, kibbelen, ruziën, bekvechten
steil, steîl, steil, bijvoeglijk naamwoord, steile, steil; eine steile Peter – een rechte stoel waarop je niet gemakkelijk zit
stek, stek, zelfstandig naamwoord, stekke, stekske, 1. stek 2. stok; emes mèt ein gesjèldj stekske laote gaôn – a. een gast laten vertrekken zonder hem iets te hebben aangeboden, iemand op een houtje laten bijten b. iemand laten afdruipen
stekelvarken, staekelverke, zelfstandig naamwoord, staekelverkes, staekelverkske, stekelvarken (Hystrix cristata)
steken, staeke, werkwoord, stiktj, stoeëk/staâk/staak, gestoeëke, steken; hem staeke de broeëdkóste – hij heeft het te goed; puine staeke – kweekgras met behulp van een riek verwijderen zie ook peke
stelen, staele, werkwoord, stuëltj, stoeël/staal, gestoeële, stelen
stelt, steltj, zelfstandig naamwoord, steltje, steltje, 1. stelt 2. stok die als steun onder de bomen van een paardenkar werd geplaatst om het paard te ontlasten 3. stok die als steun onder de achterkant van een paardenkar werd geplaatst om te voorkomen dat deze opkiepte ook stumpel
stem, stum, zelfstandig naamwoord, stumme, stumke, stem zie ook stroeët
stemmen, stumme, werkwoord, stumtj, stumdje, gestumdj, stemmen
stenen, steine, bijvoeglijk naamwoord, van steen
stennis, stens, zelfstandig naamwoord, stense, stenske, aansteller, verwaand iemand (Duits: Stenz) ook stiets
stennissen, stense, werkwoord, stensjtj, stensjdje, gestensjdj, zich aanstellen
sterfte, sterfdje, sterfte
sterven, sterve, werkwoord, sturftj, stórf, gestórve, sterven; dae in vreej wiltj sterve mót de rechdje laote erve – wie met een gerust hart wil sterven moet de rechthebbenden laten erven, je mag de rechthebbenden niet onterven
stevel, stevel, zelfstandig naamwoord, stevele, stevelke, laars (Duits: Stiefel)
steveltrekker, steveletrèkker, zelfstandig naamwoord, steveletrèkkers, steveletrèkkerke, laarzenknecht
Stevensweert, Staeveswiërt, Stevensweert
stiefelen, stevele, werkwoord, steveltj, steveldje, gesteveldj/stiefeltj, stiefeldje, gestiefeldj, op een bepaalde manier, met korte, forse pasjes, lopen, ergens op afgaan; dao kumptj tjer aangesteveldj – daar komt hij aangelopen ook stiefele; stiefele zie stevele
stiepel, stiebel, zie brië
stijf, stf, stief, bijvoeglijk naamwoord, stieve, 1. stijf; hae hiët het neet stf – a. hij is bang b. hij vertrouwt het niet; eine stieve – een erectie zie ook kniepe; stief verkaodj – zwaar verkouden, snipverkouden; eine stieve knöppel – een stijve hark; ich bön stief gezaete – ik ben stijf van het zitten; ich bön stief van de kaoj – ik kan me niet meer bewegen van de kou 2. volgegeten: ich bön stf – ik zit vol; zich stief aete – zich te barsten eten zie ook toe(w)
stijf, stieve, werkwoord, stieftj, stiefdje, gesteve, stijf maken met behulp van stijfsel; eine kraag stieve (losse kragen van overhemden werden eertijds gesteven)
stijfvreter, stiefvraeter, zelfstandig naamwoord, stiefvraeters, stiefvraeterke, iemand die zich ongans/te barsten eet
stijfvreterij, stiefvraeterie, het eten van grote hoeveelheden voedsel tot men niet meer kan
stijl, stl, stiel, zelfstandig naamwoord, stiele, stielke, stijl
stilhouden, stilhaoje, werkwoord, hèltj stil, heel stil, stilgehaoje, stilhouden, stoppen
stilletjes aan, stillekesaan, 1. langzamerhand, geleidelijk 2. rustig aan
stinken, stinke, werkwoord, stinktj, stónk, gestónke, stinken; stinke wie eine(n) otter – stinken als een otter (die zich voedt met vis en waarvan het nest meestal sterk stinkt vanwege de rottende visresten)
stoefen, stoefe, werkwoord, stoeftj, stoefdje, gestoefdj, pochen (Middelnederlands: ‘stoffen’ – opvullen, opblazen in de overdrachtelijke betekenis) ook opsjöppe, strónse zie ook stute, weust doôn, berme
stoel, stool, zelfstandig naamwoord, steul, steulke, 1. stoel; het steulke – de bagagedrager van een fiets ook fietsesteulke, pinke; gaef dae boer eine stool! – geef die boer een stoel! (wordt gezegd als iemand een boer heeft gelaten) 2. stola (onderdeel van de misgewaden)
stoeltje, steulke, zelfstandig naamwoord, steulkes, 1. stoeltje 2. bagagedrager van een fiets ook fietsesteulke, pinke
stoep, stuup, zelfstandig naamwoord, stupe, stuupke/stubeduubke, piemel ook frenske, lank vötje, pisserke, snuurke, zwenske
stoepje, stuupke, zelfstandig naamwoord, stuupkes, kort staartje zie ook stoepstert
stoepje, stuupke, zelfstandig naamwoord, stuupkes, stoepje
stof, stoeëf, stof; stoeëf vaege – stoffen, stof afnemen; de stoeëf – het stof
stok, stk, zelfstandig naamwoord, stk, stuukske, een kous zonder voet
stok bestelen, stok bestaele, werkwoord, bestuëltj, bestaâl, bestoeële, verstoppertje spelen ook verstöpperke spele
stoken, stoeëke, werkwoord, stoeëktj, stoeëkdje, gestoeëkdj, (de kachel) stoken zie ook stuëke
stoken, stuëke, werkwoord, stuëktj, stuëkdje, gestuëkdj, stoken (intrigeren) zie ook stoeëke
stoker, stuëker, zelfstandig naamwoord, stuëkers, stuëkerke, kachel-/verwarmingstoker
stoker, stuëker, zelfstandig naamwoord, stuëkers, stuëkerke, stoker, intrigant, opruier
stom, stóm, bijvoeglijk naamwoord, stómme, dom; stómme kal(le) – dom gepraat/praatjes
stomen, staume, werkwoord, staumtj, staumdje, gestaumdj, stomen
stommeknecht, luieknecht, stommeknecht, een standaard die werd gebruikt ter ondersteuning van een houten boerenkar, als een wiel werd verwijderd ter reparatie
stomp, stómp, bijvoeglijk naamwoord, stómpe, bot ook boet
stomp, stómp, zelfstandig naamwoord, stump, stumpke, 1. stomp 2. stuk brood; bóttermèlk met stump – karnemelk met stukken brood erin
stompel, stumpel, zelfstandig naamwoord, stumpels, stumpelke, 1. poot (van een stoel of een tafel) 2. stut 3. stelt zie ook steltj
stompje, stumpke, zelfstandig naamwoord, stumpkes, sigaretten-/sigarenpeuk (Duits: Stümpchen)
stoof, stauf, zelfstandig naamwoord, stauve, stuifke, kachel; in bèd is ter zoeë gleuj wie ein stuifke – in bed is hij zo warm als een kacheltje (Italiaans: stufa) ook ferns
stoofijzer, stauveniezer, zelfstandig naamwoord, stauveniezers, stauveniezerke, pook ook preem, raokeliezer
stoom, staûm, staum, stoom
stoomfiets, staumfiets, zelfstandig naamwoord, staumfietse, staumfietske, oude benaming voor een motorfiets
stoorkop, stoeëtkop, zelfstandig naamwoord, stoeëtköp, stoeëtköpke, sperwer (Accipiter nisus)
stootkar, stoeëtker, zelfstandig naamwoord, stoeëtkerre, stoeëtkerke, handkar
stopnaald, stopnaoldj, zelfstandig naamwoord, stopnaol{d}je, stopnäöltje, stopnaald; zoeë sjerp es/wie ein stopnaoldj – zo geil als boter
stoppelmoer, stoppelmoeër, zelfstandig naamwoord, stoppelmoeëre, stoppelmuërkes, gele wortel, gebruikt als veevoer ook Wèssemer moeër
stopstaart, stoepstert, zelfstandig naamwoord, stoepsterte, stoepstertje/stuupke, korte staart
stopstil, stoepstil, stil als bij toverslag; en opins waas het stoepstil – en opeens viel er een absolute stilte
stopverf, stokvèrf, stopverf
storen, stuëre, werkwoord, stuërtj, stuërdje, gestuërdj, storen
stoten, stoeëte, werkwoord, stuëtj, stoeëtjdje/steet, gestoeëte, stoten ook näöke; bótter stoeëte – karnen; op de korf stoeëte –een gunst die men iemand niet rechtstreeks durft te vragen, op een andere, niet mis te verstane wijze duidelijk maken aan de desbetreffende persoon
stoter, stoeëter, zelfstandig naamwoord, stoeëters, stuëterke, een stok met aan de onderkant een ronde schijf met gaten erin, waarmee de melk met de hand werd gekarnd (op en neer bewogen) in een met melk gevulde melkbus
stoven, stauve, werkwoord, stauftj, staufdje, gestaufdj, stoven
straal, straol, zelfstandig naamwoord, straole, sträölke, straal
straat, straot, zelfstandig naamwoord, straote, sträötje, straat; det kum(p)tj uëver éín straot t – dat komt op hetzelfde neer; bring het mer neet uëver de straot – vertel het maar niet verder; Het Sträötje – in Heel: de Kerkstraat
straatvarken, straotvérke, zelfstandig naamwoord, straotvérkes, straotvérkske, straatjongen
strabant, strabant, zelfstandig naamwoord, strabante, strabanjtje, bengel, vlegel, kwajongen (vergelijk Weens: Strabanzer – werkschuw mens, leegloper, vagebond)
straf, straof, straf; det is ein straof väör mich – dat vind ik heel vervelend om te doen
straffen, straove, werkwoord, straoftj, straofdje, gestraofdj, straffen
straks, strakkes, straks, strakjes
stralen, straole, werkwoord, straoltj, straoldje, gestraoldj, stralen zie ook gleuje, hètse, sjiene
strand, stranjdj, zelfstandig naamwoord, strenj, strenjtje, strand
stranden, stranje, werkwoord, stranjtj, stranjdje, gestranjdj, stranden
streek, streêk, streek, zelfstandig naamwoord, streke, streekske, laakbare handeling
streek, streêk, streek, zelfstandig naamwoord, streke, streekske, regio
streek, streêk, streek, zelfstandig naamwoord, streke/streekskes, streekske, strijkstok; de streek is uëver het vaât – hij komt/is te laat; strekel, gereedschap waarmee een zeis wordt aangezet; streekske wetsteen zie ook wètsteîn, strekel
strekel, strekel, zelfstandig naamwoord, strekels, strekelke, stuk hard hout, ijzer, staal of steen waarmee een zeis, zicht of mes wordt geslepen zie ook streekske, wètsteîn
streng, strang, bijvoeglijk naamwoord, strange, 1. strak 2. dicht bij elkaar: strang zitte 3. pittig, sterk van smaak: strange kóffie 4. stevig: eine strange baârd – een stevige baard (vergelijk het Engels strong)
streng, strank, angst en ontzag; strank höbbe – 1. bang zijn 2. ontzag hebben voor iemand
streng, streen, zelfstandig naamwoord, strene, streenke, streng: ein streen gare – een streng wol; reeks: ein streen kinjer – een reeks kinderen; ze uëver die streen kriege – een pak rammel krijgen zie ook knoeëk, naod, pens, rub, slaeg, zwens
strevelaar, straeveliër, zelfstandig naamwoord, straeveliërs, straeveliërke, iemand die altijd gelijk wil hebben
strevelarie, straevelerie, gelijkhebberige manier van optreden
strevelen, straevele, werkwoord, straeveltj, straeveldje, gestraeveldj, discussiëren op een agressieve, gelijkhebberige manier, twisten ook straeve
streven, straeve, werkwoord, straeftj, straefdje, gestraefdj, discussiëren op een agressieve, gelijkhebberige manier, twisten ook straevele
strietsen, strietse, werkwoord, strietsjtj, strietsjtje, gestrietsjtj, stelen, (heimelijk) wegpakken (Keuls: stritze kleine dingen jatten
strijkbout, striekbout, zelfstandig naamwoord, striekboute, striekboutje, strijkijzer
strijken, strieke, werkwoord, striektj, streek, gestreke, strijken; dao is gein zalf aan te strieke – die persoon is niet meer te verbeteren, daar helpt geen lieve moedertje aan
strijken, strieke, strieke, zich, werkwoord, striektj, streek, gestreke, 1. stiekem verdwijnen 2. det sporthumme striektj zich gemaekelik – dat overhemd kun je/laat zich makkelijk strijken; zich örges naeve strieke – zich heimelijk of met een smoes aan zijn taak/plicht onttrekken
strikhoos, strikhoeës, zelfstandig naamwoord, strikhoeëze, strikhuëske, breikous
strikken, strikke, werkwoord, striktj, strikdje, gestrikdj, 1. strikken 2. breien (Duits: stricken, Frans: tricoter)
striknaald, striknaoldj, zelfstandig naamwoord, striknaolje, striknäöltje, breinaald
stro, struë, stro; zoeë lómp es/wie struë – zeer lomp, bot, onbeleefd; emes van bèd op struë lègke – een overledene van het sterfbed op geschoond stro leggen zie ook sjaûf; emes van bèd op struë helpe – iemand helpen op een manier waardoor juist het tegendeel wordt bereikt, iemand van de wal in de sloot helpen, van de regen in de drup; recht struë – stro dat mooi recht is, en dat nog bij elkaar te binden is, in tegenstelling tot krómp struë
strobbe, ströb, zelfstandig naamwoord, ströbbe, ströbke, kwajongen, deugniet
stromen, straume, werkwoord, straumtj, straumdje, gestraumdj, stromen ook struime
stromen, struime, werkwoord, struimtj, struimdje, gestruimdj, stromen ook straume
stromijt, struëmt, struëmiet, zelfstandig naamwoord, struëmiete, struëmietje, stromijt, opgetaste stapel stro
stromp, strump, zelfstandig naamwoord, (meervoud) (strumpkes) dikke, gebreide kousen (zonder voet) (Duits: Strümpfe)
stront, strónjtj, zelfstandig naamwoord, strunj, strunjtje, stront; hae hiët de strónjtj dón bie het hert zitte – hij is gauw kwaad; ich höb geine strónjtj in mien auge – ik zie het heel goed wat je doet/wat er gebeurt; strunjtje waem hiët hie gesjete – laat je niet voorstaan op je afkomst; van boeëve prónt en van ónger strónjtj – van de buitenkant mooi en van de binnenkant verrot/smerig; strunj – (honden)drollen; emes doorre strónjtj hoeële – kwaadspreken van iemand zie ook derdoorhoeële, doordoôn
stront, strunj, zie strónjdj
strontkar, strónjtjker, zelfstandig naamwoord, strónjtjkerre, strónjtjkerke, strontkar, mestkar; emes de strónjtjker laote vare – iemand het vuile werk laten doen
stronzen, strónse, werkwoord, strónsjtj, strónsjdje, gestrónsjdj, (demonstratief) opscheppen (Duits: strunzen – pralen, pochen, opscheppen) ook opsjöppe, stoefe zie ook berme, stute, weust doôn
strooien, struije, werkwoord, struijtj, struijdje, gestruijdj, strooien
stroom, straûm, straum, zelfstandig naamwoord, straume, struimke, stroom
stroop, sjroeëp, stroop ook kruutje
strop, ströp, zelfstandig naamwoord, ströp, ströpke, strop
stropen, struipe, werkwoord, struîptj/struiptj, struipdje, gestruîpdj/gestruipdj, stropen
stropin, stropsin, tegendraads
stroppen, ströppe, ströppe, zich, werkwoord, ströptj, ströpdje, geströpdj, 1. omhoogkruipen van een te strakke jurk 2. blijven steken/zich samenpakken van een draad: det gare ströptj zich bie het nejje – die draad schuift op elkaar/doet de stof rimpelen bij het naaien
strot, stroeët, zelfstandig naamwoord, stroeëte, struëtje, 1. strot 2. (harde) stem: zèt neet zo'n stroeët op – praat niet zo hard, zet niet zo’n keel op zie ook kael, stum
strotelen, strotele, werkwoord, stroteltj, stroteldje, gestroteldj, 1. geluiden uitstoten die lijken op praten door baby's die nog niet in staat zijn woorden of zinnen te vormen 2. brabbelen. Mogelijk afgeleid van strot(keel-)geluiden maken
strowis, struëwès, zelfstandig naamwoord, struëwèsse, struëwèske, een bos stro
strubbelaar, stroebeliër, zelfstandig naamwoord, stroebeliërs, stroebeliërke, iemand die snel struikelt over kleine oneffenheden
strubbelen, stroebele, werkwoord, stroebeltj, stroebeldje, gestroebeldj, struikelen over kleine oneffenheden zie ook strukele
struik, strk, stroek, zelfstandig naamwoord, strk, struukske, struik
struikje, struikske, zelfstandig naamwoord, struikskes, klein, gedrongen persoon ook kroekestop zie ook gestkdj
stuifmeel, stuufmael, stuifmeel
stuik, stk, stuuk, zelfstandig naamwoord, stuukskes, (meervoud) 1. pijpen van een onderbroek 2. losse manchetten
stuiken, stoeke, werkwoord, stktj/stoektj, stoekdje, gestkdj/gestoekdj, stompen, bonzen; eine gestoekdje – een klein, gedrongen mannetje (Duits: stauchen – stoten, duwen, stuiken) zie ook battere, begaffele, boense, dessele, flaere, flaatse, fómpe, hauwe, klöppele, klaatse, slaon, titse, toeke, toepe, vaege, wappe, watsje
stuit, stt, stoet, zelfstandig naamwoord, stoete, stuutje, stuit, het stompronde achterdeel van het lichaam
stuiten, stute, werkwoord, sttj/stuutj, stuutjdje, gestdj/gestuudj, 1. complimenteren, loven, prijzen 2. opscheppen; stute en in de bóks sjiete gaon op eine stool – opscheppen kan altijd en overal; van wiedaaf is het good stute – men kan gemakkelijk opscheppen over dingen die zo ver weg zijn dat ze toch niet te controleren zijn; ich kan neet stute – ik kan niet zeggen dat het goed met me gaat (Vroegnieuwnederlands: ‘stuyten’ – pochen) zie ook berme, opsjöppe, strónse, stoefe, weust doôn
stuitje, stuutske, zelfstandig naamwoord, stuutskes, broodje van restdeeg
stuitvot, stoetevot, zelfstandig naamwoord, stoetevotte, stoetevötje, achteruit stekende kont ook batterie, wanne zie ook vot, toeptaofel
stuiven, stuve, werkwoord, stuuftj, stuufdje/stoeëf, gestuufdj/gestoeëve, stuiven; det ’t zoeë stuuftj – uitdrukking waarmee een bepaalde gradatie wordt aangegeven; hae wirktj det ’t zoeë stuuftj – hij werkt dat de stukken ervan af vliegen
stuiver, stuver, zelfstandig naamwoord, stuvers, stuvefrke, bibs ook achtert, baom, batterie, cent, fibberwari, gaât, kisse, kónjtj, reêt, vot, wanne
stuiver, stuver, zelfstandig naamwoord, stuvers, stuverke, stuiver zie ook knab
stuk, stök, zelfstandig naamwoord, stökke, stökske, 1. stuk; stökke make – ongelukken veroorzaken, brokken maken; det is ein sterk stök in ein aoj bóks – dat is kras 2. mooie meid
stukkeren, stökkere, werkwoord, stökkertj, stökkerdje, gestökkerdj, lappen, verstellen, een stuk stof naaien op een gat of scheur, bijvoorbeeld in een broek
stut, stp, stiep, zelfstandig naamwoord, stiepe, stiepke, stut, o.a. voor te zwaar beladen takken van fruitbomen (Duits: Steiper – stut; Latijn: stipes – paal)
stutten, stiepe, werkwoord, stptj/stieptj, stiepdje, gestpdj/gestiepdj, stutten
suiker, sókker, suiker
suikerklontje, sókkerklunjtje, zelfstandig naamwoord, sókkerklunjtjes, suikerklontje
suikerkroot, sókkerkrot, zelfstandig naamwoord, sókkerkrotte, sókkerkrötje, suikerbiet
suikerpapier, sókkerpepeêr, roze, ouwelachtig eetbaar ‘papier’
suis, zoes, 1. een knoop, waardoorheen (door twee tegenover elkaar liggende gaatjes) een touwtje is gehaald waarvan de uiteinden aan elkaar zijn geknoopt. Door de knoop in het midden van het dubbele touwtje te plaatsen en met een slingerbeweging rond te draaien en daarna het touwtje met de middelvingers afwisselend aan te trekken en te laten vieren maakt de knoop een draaiende beweging, wat een snorrend geluid veroorzaakt. Det geit wie ein zoes – dat gaat gesmeerd zie ook appeleklats, snoef 2. muntstuk van 2½ cent
suizen, soeze, werkwoord, soesjtj, soesjdje, gesoesjdj, suizen
sump, zump, zelfstandig naamwoord, zumpe, zumpke, iemand die veel of snel huilt, huilebalk ook meêk